Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Artifacts and a treasure trove of coins found in the Kyrykkyz
archaeological site
A. SHAIDULLAEV
1
, M. NORMUMINOV
2
, K. TOSHALIYEV
3
, U. SHAPULATOV
4
National University of Uzbekistan
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 20 November 2021
Available online
15 December 2021
This article examines 10 copper coins accidentally found in a
newly discovered archeological site. Recently, it was found
during archeological excavations by scientists of the Termez
State University. The article analyzes the origin and location of
these coins. The archeological and historical value of these
artifacts will be studied.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
coins,
archeological excavations,
Ulanbulaksai,
treasure of copper coins,
Vasudeva I,
Vasudeva II or Kanishka III,
Kirikkiz.
Qirqqiz yodgorligidan topilgan tangalar xazinasi
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
tangalar,
arxeologik dala qidiruv
ishlari,
Ulanbuloqsoy,
mis tangalar xazinasi,
Vasudeva I,
Vasudeva II yoki
Kanishka III,
Qirqqiz.
Ushbu maqolada Termiz davlat universiteti olimlari tomoni-
dan
o‘
tkazilgan navbatdagi arxeologik qidiruv ishlari jarayonida
yangi yodgorlikdan tasodifan topilgan 10 dona mis tangalar
haqida fikr yuritiladi. Ushbu tangalarning
o‘
rganilishi va topilgan
joyi tahlil qilinadi.
1
Lecturer at the National University of Uzbekistan. Tashkent, Uzbekistan.
2
Lecturer at Termez State University, researcher at the Termez Archaeological Museum. Termez, Uzbekistan.
3
Doctoral student of Termez State University. Termez, Uzbekistan.
4
Lecturer at Termez State University. Termez, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
269
Артефакты и клад монет, найденный в Кырыккызском
археологическом памятнике
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
монеты,
археологические
раскопки,
Уланбулаксай,
клад из медных монет,
Васудева I,
Васудева II или
Канишка III,
Кириккиз
.
В этой статье, исследуются, 10 медных монет, случайно
найденных в новом открытом археологическом памятнике.
В недавнее время, найденных, в ходе археологических
раскопок
учеными
Термезского
Государственного
Университета. В статье, анализируется происхождение
и
месторасположение
этих
монет.
Будет
изучена
археологическая и историческая ценность этих артефактов.
KIRISH
Joriy 2020
–
2021
-
o
‘
quv yili yakunida Termiz davlat universiteti jamoasi navbatdagi
talabalar amaliyoti va arxeologik qazuv ishlarini mutlaqo yangi hudud va yodgorlikda olib
borishdi. Rejaga ko
‘
ra
,
may-iyun oylarida Sher
oa
bod tumanida
gi
joylashgan
Tuz kon
yaqini-dagi Chorbog
‘
qishlog
‘
i janubi-g
‘
arbida aniqlangan, bronza davriga oid bo
‘
lgan
Kattabuloq yodgorligida olib borildi. Arxeologik tadqiqotlar natijasida ushbu davrga oid
ko
‘
plab yangiliklar va ma
’
lumotlar qo
‘
lga kiritildi.
Ishlar bilan birgalikda yon
-
atrofdagi CHorbog
‘
, Oqtosh va G
‘
oz qishloqlariga tutash
bo
‘
lgan tog
‘
oldi hududlarida arxeologik qidiruv ishlari olib borildi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ush
b
u qazishma olib borilgan hudud o
‘
ta muhim strategik manzil
,
ya
’
ni
Mm
arkaziy
Oo
siyoda yagona bo
‘
lgan tuz koni joylashganligi uchun qadimda, ya
’
ni eng kamida bronza
davridan, odamlar tomonidan o
‘
zlashtirila boshlangan. Natijada
,
ushbu hududdagi yodgor-
liklar o
‘
tgan as
i
rning 70
–
80
-
yillaridan L.I. Albaum tomonidan dastlabki arxeologik qidiruv
ishlari olib borilgan bo
‘
lsa, keyinchali
k
akademik A.Asqarov tomonidan bir qancha bronza
davriga oid bo
‘
lgan yodgorliklarda mukammal izlanishlar olib borildi[1, 2]. Shu bilan bir
vaqtda
,
tumanning qator hududlaridan S
hH
.R.Pidayev rahbarligida ham qazishma ishlari
olib borilgan [3]. Mustaqillik yil
l
larida ushbu hududda
O‘
zbekiston-Olmoniya,
O‘
zbekiston
–
C
hH
exiy
a
olimlari tomonidan mut
t
a
s
sil ravishda ekspeditsiyalar uy
ui
shtirib
kelinmoqda, jumladan,
O‘
zbekiston-C
hH
exiya olimlarining bir necha yillik tadqiqotlaridan
s
o‘
ng
,
tumanning k
o‘
plab hudu
d
larida yangi yodgorliklar aniqlanib, 300 dan ortiq, ya
xh
lit
kitob holida nash
i
r etildi [6]. Bu hududdan topilgan Kushon pod
i
sholigi davriga oid
tangalar E.V. Rtveladze va S
hH
.R. Pidayev tomonidan mukammal
o‘
rganilib, bir necha ilmiy
asarlari chop etilgan [4].
NATIJA
G‘
oz qishlo
g‘
i janubiy qismida olib borilgan qidiruv ishlari natijasida qishloqning
janubi-sharqiy tomonida mahalliy aholi tomonidan Qirqqiz
dn
eb nomlanadigan tepalik
aniqlandi. Tepalik yon
-
atrofi va ustki qismi
o‘
rganilganda, atrofda sopol parchalari k
o‘
plab
uchrashi va ushbu sopollarga asoslangan holda, ushbu tepalik dastlabki xulosalarga k
o‘
ra
eramizning I-VII asrlariga oid ekanligi ta
xh
min qilindi. Yodgorlik joylashgan tepalik
k
o
ordinatasi 37.625345, 66.743080.
Sopollardan namunalar terib olish jarayonida, yodgorlikning
g‘
arbiy qismida, yerga
ta
xh
minan 1/5 qismi k
o‘
milib turgan s
opopoo
l gardishi tagidan, tuproq ustida ya
xh
lit bir
joyda tartibsiz yi
g‘ilib turgan 10 dona, tabiiy ta’sirga uchragan, mis tangalar topildi. Termiz
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
270
arxeologiya muzeyi restavratsiya b
o‘
limida tangalar tozalandi. Natijada
,
bu tangalarning
barchasi Kushon pod
i
sholigi davriga oid tangalar ekanligi aniqlandi va tasniflab
o‘
rganildi.
10 dona tanga shartli ravishda 3
ta
guruhga b
o‘
lindi:
a)
Kushon pod
i
shosi Vasudeva I tangalari. Jami 2 dona
;.
b)
Kushon pod
i
shosi Vasudeva II
–
Kanishka III tangalari. Jami 7 dona
;.
d)
kK
uchli tabiiy
ta’sir natijasida avers va revers tomonlaridagi tasvirlarga kuchli
ziyon yetganligi tufayli davrini aniqlashning iloji bo‘lmagan “noma’lum” tanga. Jami 1 dona.
MUHOKAMA
1-jadval.
№
Hh
uk
u
mdor
nomi
isqacha ta’rif
Oo
g‘irli
gi
Dd
iametr
i
Hh
olati
a-1
Vasudeva I
Aversi: markazda tik turgan holda chap
yonidagi muqaddas altar tomon
yuzlanayotgan shoh.
Reversi: buqa yonida turgan muqaddas
iloh Visha-Shiva tasviri
6.44
23
arxeologik
to‘liq,
yaxshi
a-2
Vasudeva I
Aversi: markazda tik turgan holda chap
yonidagi muqaddas altar tomon
yuzlanayotgan shoh.
Reversi: buqa yonida turgan muqaddas
iloh Visha-Shiva tasviri
5.78
21
arxeologik
to‘liq,
yaxshi
b-3
Vasudeva II
–
Kanishka III
Aversi: markazda tik turgan holda chap
yonidagi muqaddas altar tomon
yuzlanayotgan shoh.
Reversi:chap qo‘lida ma’l
-
ko‘lchilik
belgisi va oldinga uzatilgan o‘ng qo‘lida
gulchambar bilan taxtda o‘tirgan holda
ma’buda Ardoxsh tasviri mavjud.
4.33
23
arxeologik
to‘liq,
yaxshi
b-4
Vasudeva II
–
Kanishka III
Aversi: markazda tik turgan holda chap
yonidagi muqaddas altar tomon
yuzlanayotgan shoh.
Reversi: chap qo‘lida m
oa
’l
-
ko‘lchilik
belgisi va oldinga uzatilgan o‘ng qo‘lida
gulchambar bilan taxtda o‘tirgan holda
ma’buda Ardoxsh tasviri
mavjud.
5.40
18
arxeologik
to‘liq,
yaxshi
b-5
Vasudeva II
–
Kanishka III
Aversi: markazda tik turgan holda chap
yonidagi muqaddas altar tomon
yuzlanayotgan shoh.
Reversi: chap qo‘lida m
oa
’l
-
ko‘lchilik
belgisi va oldinga uzatilgan o‘ng qo‘lida
gulchambar bilan taxtda o‘tirgan holda
ma’buda Ardoxsh tasviri mavjud.
4.39
20
arxeologik
to‘liq,
yaxshi
b-6
Vasudeva II
–
Kanishka III
Aversi: markazda tik turgan holda chap
yonidagi muqaddas altar tomon
yuzlanayotgan shoh.
Reversi: chap qo‘lida m
oa
’l
-
ko‘lchilik
belgisi va oldinga uzatilgan o‘ng qo‘lida
gulchambar bilan taxtda o‘tirgan holda
ma’buda Ardoxsh tasviri mavjud.
7.52
23
arxeologik
to‘liq,
yaxshi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
271
b-7
Vasudeva II
–
Kanishka III
Aversi: markazda tik turgan holda chap
yonidagi muqaddas altar tomon
yuzlanayotgan shoh.
Reversi: chap qo‘lida m
oa
’l
-
ko‘lchilik
belgisi va oldinga uzatilgan o‘ng qo‘lida
gulchambar bilan taxtda o‘tirgan holda
ma’buda Ardoxsh tasviri mavjud.
5.51
18
arxeologik
to‘liq,
yaxshi
b-8
Vasudeva II
–
Kanishka III
Aversi: markazda tik turgan holda chap
yonidagi muqaddas altar tomon
yuzlanayotgan shoh.
Reversi: chap qo‘lida m
oa
’l
-
ko‘lchilik
belgisi va oldinga uzatilgan o‘ng qo‘lida
gulchambar bilan taxtda o‘tirgan holda
ma’buda Ardoxsh tasviri mavjud
.
5.12
20
arxeologik
to‘liq,
yaxshi
b-9
Vasudeva II
–
Kanishka III
Aversi: markazda tik turgan holda chap
yonidagi muqaddas altar tomon
yuzlanayotgan shoh.
Reversi: chap qo‘lida m
oa
’l
-
ko‘lchilik
belgisi va oldinga uzatilgan o‘ng qo‘lida
gulchambar bilan taxtda o‘tirgan holda
ma’buda Ardoxsh tasviri mavjud.
6.94
22
arxeologik
to‘liq,
yaxshi
c-10
“noma’lum”
tanga
Aversi: tashqi ta’sir natijasida tasvirlar
saqlanib qolmagan.
Revers
ie
: ko‘p vaqt muomalada
bo‘lganligidan
tasvirlar siyqalanib
o‘chib ketgan.
4.40
21
arxeologik
to‘liq,
qoniqarli
Kushon pod
i
shosi Vasudeva I tomonidan zarb etilgan tangalar (a-1, a-2)
,
odatda,
barcha oltin va mis tangalar
i
dagi tasvirlari bir xil ma’no kasb etadi
[3]. Aversidagi
muqaddas altar yonida tik turgan hukmdor syujeti deyarli barcha Buyuk Kushon
pod
i
sholari tangalaridagi (Xuvishka tangalaridan tashqari) uslub, an
’
-
anani takrorlaydi.
Reversini tasvirlashda esa Vima Kadfiz tangalari syujetiga taqlid qilinganligini kuza-
tishimiz mumkin. Janubiy
O‘
zbekiston va janubiy Tojikiston hududlarida arxeologik qazuv
ishlarida va tasodifiy topilmalarda alohida va xazina tarkibida k
o‘
plab uchraydi [5].
2-jadval.
Dalvarzintepa va Xolchayon saroylarida olib borilgan arxeologik qazuv ishlari jarayonlari natijasida
topilgan Kushon pod
i
sholigi mis tangalari.
Hukmdor nomi
Dalvarzintepa
Xolchayon saroyi.
Alohida topilgan.
Alohida topilgan
Xazinalar tarkibida
topilgan
Soter Megas
12
–
16
Vima Kadfiz
7
4
2
Kanishka I
10
7
8
Xuvishka
8
–
6
Vasudeva I
14
21
16
Vasudeva II
–
Kanishka III
7
3
5
Numizmat olimlar tomonidan bugungi kunda fanda tortishuv b
o‘
lib kelayotgan
Vasudeva II yoki Kanishka III masalasida, bizningcha, E.V. Zeymal tomonidan anchagina
haqiqatga yaqin b
o‘
lgan asoslar keltiriladi va Kanishka III nomi
ni
q
o‘
llash t
o‘g‘
ri ekanligi
k
o‘
rsatiladi
etadi
[5].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
272
Yuqoridagi Kanishka III ning (b-3, b-4, b-5, b-6, b-7, b-8, b-9) tangalarida ham
aversida tik turgan holda chap tomonidagi muqaddas altarga yuzlanayotgan shoh tasviri
, .
Rr
eversida esa chap q
o‘
lida m
oa
’l
-k
o‘
lchilik belgisi va oldinga uzatilgan
o‘
ng q
o‘
lida
gulchambar bilan taxtda
o‘tirgan holda ma’buda Ardoxsh tasviri mavjud.
.
Qadimgi Baqtriya
muhim ro
’
l o‘ynagan mo‘l
-
ko‘lchilik va hosildorlik ilohasi Ardoxsh yoki Ardoxsho
(
ΑΡΔΟΧϷО)
Kanishka III tangalari uchun asosiy homiy ma’buda vazifasini o‘tagan. Ko‘plab
Kanishka III ning tangalari kabi ushbu tangalarda ham yozuvlar saqlanib qolmagan.
Yuqoridagi jadvalda k
o‘
rib turganimizdek [4], 2-jadval
,
Surxon vohasining eng yirik budda-
viylik markazlari va saroylarida ham Kanishka III tangalari bunaqa yirik miqdorda xazina
holida topilmagan.
XULOSA
Xulosa
o‘
rnida shuni aytishimiz mumkinki, ushbu tangalarning ka
t
ta qismi aynan bir
hukmdorga tegishli ekanligini (Kanishka III) va topilish nuqtasini geografik jihatdan tahlil
qiladigan b
o‘
lsak
,
xazina topilgan joy ka
t
ta ehtimol bilan Kushon-Sosoniylar davrigacha
o‘
t
t
a muhim strategik nuqta b
o‘
lganligini ta
xh
min qilishimiz mumkin, bunga ushbu
yodgorlik Sopolli madaniyatiga zamin yaratgan hamda,
o‘
z navbatida
,
inqiroziga ham
sabab b
o‘
lgan Ulanbuloqsoyning shundoqqina
o‘
ng qir
g‘
o
g‘
ida joylashganligini misol
sifatida keltiri-shimiz mumkin. Kelgusi 2022-yilgi yozgi arxeologik dala tadqiqotlarida
ushbu xazina topil-gan yodg
orro
lik asosiy diqqat nazarimizda b
o‘
lishi ni
y
yatidamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Аскаров
, (1973).
Сапаллитепа. Фан.
2.
Аскаров, (1977). Древнеземледельческая культура
эпох и
бронзы юга
Узбекистана. Фан.
3.
Pidayev Sh. (1984). Tangalar
–
davr ko‘zgusi. O‘zbekiston.
4.
Ртвеладзе, Пидаев. (1981). Каталог древних монет южного Узбекистана. Фан.
5.
Зеймаль, (1983). Древние монеты Таджикистана. Дониш.
6.
Sherabad oasis. Charles university Karolinum press 2019.
