Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Grammatical characteristics of the analysis of written speech in
linguistic examination
Guljahon KHOTAMOVA
1
Tashkent State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher Navoi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 20 November 2021
Available online
15 December 2021
The article discusses the ways of identifying the author in
linguistic expertise, the level of knowledge of the topic, the issues
of identifying the author and performer of the text by the
grammatical features of the written text. In the course of the
study, grammatical differences in the written text, errors in the
text and their significance for determining the identity of the
author during linguistic examination were also studied. Also, the
role of letter changes in determining the author of the text,
grammatical differences in girls
’
written speech and their
features, the results and differences of written speech from
natural and modified (spontaneous) speech. The study of written
speech focuses on the analysis of individual characteristics by
identifying a number of language errors related to speech,
including spelling, punctuation and stylistic errors. The methods
and means of identifying the psychological individual
characteristics of the author through some spelling, stylistic and
punctuation errors and changes characteristic of the written
speech of girls, girls and women are described.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
gender,
gender linguistics,
applied linguistics,
linguistic expertise,
written speech,
grammatical differences,
stylistic,
punctuation and spelling
errors,
identification,
natural speech,
spontaneous speech.
Lingvistik ekspertizada yozma nutq muallifini aniqlashning
grammatik xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
gender,
genderolingvistika,
amaliy tilshunoslik,
lingvistik ekspertiza,
Ushbu maqolada lingvistik ekspertizada muallif shaxsini
aniqlash y
o‘
llari, mavzuning
o‘
rganilganlik darajasi, yozma matn-
ning grammatik xususiyatlariga asoslangan holda matn muallifi
va ijrochisini aniqlash masalalari yoritilgan. Shuningdek, yozma
1
An independent researcher of Tashkent State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher
Navoi. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: guli23.84@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
221
yozma nutq,
grammatik farqlanishlar,
uslubiy,
punktuatsion va orfografik
xatolar,
identifikatsiya qilish,
tabiiy nutq,
spontan nutq.
matnda uchraydigan grammatik farqlanishlar, mantnda uchray-
digan xatolar va ularning lingvistik ekspertizada muallif shax-
siyatini aniqlashdagi ahamiyati, harf shakllari
o‘
zgarishlarining
matn muallifini aniqlashdagi
o‘
rni, qiz bola yozma nutqidagi
grammatik farqlanishlar va ularning
o‘
ziga xos xususiyatlarini
aniqlash uchun olib borilgan tadqiqot natijalari va yozma nutq-
ning tabiiy va
o‘
zgartirilgan (spontan) nutq
o‘
rtasidagi tafovut-
lari yoritilgan. Yozma nutqni tadqiq etishda nutqqa xos bir qator
lingvistik xatoliklar, jumladan, orfografik, punktuat-sion, uslubiy
xatolarni aniqlash orqali shaxsga xos individual-likka asosiy
e
’
tibor qaratilgan. Qiz bola yozma nutqida k
o‘
p uchraydigan
ayrim orfografik, stilistik va punktuatsion xatolar va
o‘
zgarishlar
orqali muallifning psixologik, individual xususiyatlarini aniqlash
y
o‘
llari va usullari bayon etilgan.
Грамматические характеристики анализа письменной
речи при лингвистической экспертизе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гендер,
гендеролингвистика,
прикладная лингвистика,
лингвистическая
экспертиза,
письменная речь,
грамматические различия,
стилистические,
пунктуационные и
орфографические ошибки,
идентификация,
естественная речь,
спонтанная речь.
В статье рассматриваются способы идентификации автора
в лингвистической экспертизе, уровень изученности темы,
вопросы идентификации автора и исполнителя текста по
грамматическим особенностям письменного текста. В ходе
исследования, также были изучены грамматические различия
в письменном тексте, ошибки в тексте и их значение для
определения
личности
автора
при
лингвистической
экспертизе. Также, роль буквенных изменений в определении
автора текста, грамматические различия в письменной речи
девочек и их особенности, результаты и отличия письменной
речи от естественной и измененной (спонтанной) речи.
Изучение письменной речи фокусируется на анализе
индивидуальных особенностях, путем выявления ряда
языковых
ошибок,
связанных
с
речью,
включая
орфографические,
пунктуационные
и
стилистические
ошибки.
Описаны
способы
и
средства,
выявления
психологических индивидуальных особенностей автора через
некоторые
орфографические,
стилистические
и
пунктуационные ошибки и изменения, характерные для
письменной речи девочек, девушек и женщин
.
Jamiyatda ijtimoiy fanlarning
o‘
zaro bo
g‘
liqligi, fanlararo aloqalarning rivojlanishi,
xususan, til, huquq va psixologiya,sotsiologiya, genderologiya,ekspertologiya fanlarining
bir-birini taqozo qilishi, ijtimoiy-siyosiy va yuridik materiallarni til nuqtayi nazaridan
tadqiq qilishga ehtiyoj yangi y
o‘
nalishlar
–
genderolingvistika, sotsiolingvistika, psixoling-
vistika, lingvistik ekspertiza, lingvokulturologiya, kompyuter lingvistikasining shakl-
lanishiga olib keldi. Bugungi kunda hal qilinmagan asosiy muammolar
–
bu gender va jins
tushunchalari bir xil ma
’
no anglatadimi, gender va tender tushunchalarini
o‘
zaro sinonim
holatda q
o‘
llash mumkinmi, degan savollarning tu
g‘
ilishi erkaklar va ayollarning o
g‘
zaki
va yozma nutqidagi farqlarni aniqlash va ularning lingvistik xususiyatlarini tahlil qilish
asosida vujudga kelgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
222
G‘
arbda yozma nutq orqali shaxsni aniqlash muammosi XX-asrning 40-yillaridan
boshlab faol
o‘
rganila boshlandi. Xususan, ingliz olimi Sanford birinchilardan b
o‘
lib
o‘zining “Nutq va shaxsiyat” nomli asarida
o
g‘
zaki xulq-atvor insonning shaxsiy xusu-
siyatlari haqida ishonchli ma
’
lumot manbai ekanligini ta
’
kidladi [25, 11].
O‘
shandan beri
k
o‘
plab empirik ma
’
lumotlar t
o‘
plandi, ammo insonning lingvistik xususiyatlar va shaxsiy
xususiyatlari
o‘
rtasidagi bo
g‘
liqlik, ya
’
ni tilni antroposentrik
o‘
rganishning nazariy asoslari
ishlab chiqildi. 1961-yilda L.E. Arotsker shunday deb yozgan edi:
“
Har bir insonning
lingvistik xulq-atvori
o‘
ziga xos dinamik stereotipni aks ettiradi [2. B. 141
–150]”.
Sud-
huquq tizimida mualliflik yondashuvidan foydalanish XX-asrning 60-yillarida boshlangan
va Y.U. Babayeva nomi bilan bo
g‘
liq. Aynan Babayeva muallif va matn ijrochisining yozma
nutq mahoratini sud-tibbiy ekspertizasida tadqiq etish orqali birinchi b
o‘
lib farqlagan
olimdir. Ilgari muallif va matn ijrochisi yozma nutqining alomatlari yagona va b
o‘
linmas
majmua sifatida qabul qilingan [2. B. 21]. S.M. Vul: "Sud-mualliflik ekspertizasining
predmeti
–
bu maxsus bilim asosida ekspert tomonidan belgilab q
o‘
yilgan mualliflik
hujjatining shaxsi t
o‘g‘
risida aniq ma
’
lumotlar va bu ma
’
lumotlar (yoshi, millati, kasbi,
xususiyatlari, belgi va h.k.) hujjat matnining xususiyatlaridan kelib chiqqan holda maxsus
bilimlar yordamida
o‘rganish orqali aniqlanadi”[6
0. B. 81
–
84],
–
deb ta
’
riflagan.Yozuvning
semantik va grafik tashkil etilishini yaxlit
o‘
rganish zarurligini ta
’
kidlab, S.M. Potapov
shunday yozadi : "Hujjatning semantik tuzilishi va m
o‘
ljallangan maqsadi
o‘
zaro bo
g‘
liq
b
o‘
lib, q
o‘
lyozma matnni identifikatsiyalash uchun uni mazmunidan ajratgan holda
o‘
rganib b
o‘
lmaydi [7. B.
52]”.
Hozirgi kunga kelib, sud mualliflik profilini aniqlashda qator
ilmiy yutuqlarga erishilgan. Jumladan, Andrea Nini [22], L.E. Arotsker [1], A.N. Baranov [3],
Yu.A. Belchikov [5], V.P. Belyanin [4], S.M. Vul [6], Y.I. Goroshko [9], Kirilina [11],
T.A. Litvinova [12], S.Y. Oshepkova [16], Pennebeker [24], Sanford [25], N.J. Smit [23],
V.V. Potapov [17], S.K. Taburova [18] kabi olimlar tomonidan yozma nutq muallifini
aniqlashning nazariy va amaliy jihatlari ishlab chiqilgan va amaliyotga tatbiq etilgan. Bu
kabi tadqiqotlar
o‘
zbek tilshunosligi uchun yangi sohaviy y
o‘
nalish hisoblanib, bu y
o‘
nalish
b
o‘
yicha
O‘
zbek tili va adabiyoti universiteti professor-
o‘
qituvchilari va ilmiy tadqiqot-
chilari tomonidan qator ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Xususan, lingvistik eksperto-
logiyani rivojlantirish va uni amaliyotga tatbiq etish maqsadida olib borilayotgan ilmiy
tadqiqotlar natijasi
o‘
laroq
“Ozbek tili yozma matnlarini lingvistik ekspertizadan o‘
tkazish
jara
yoni, bosqichlari, metodlari” (Musulmonova
K.X) kabi dissertatsiya material-lari
yaratildi. Shuningdek,
o‘
zbek tilshunosligida tilning turli sohalardagi tatbiqi, voqelanishi-
ning bevosita sud bilan bo
g‘
liqligi xususida Sh.Iskandarova [10], M. Mirhamidov,
S. Hasanov [14], Sh.S hahobiddinova [19] tomonidan tadqiqot ishlari olib borilgan, mono-
grafiya va t
o‘
plam holida nashr etilgan.
Grammatik xususiyatlar muallifning tilning grammatik me
’
yorlari tizimiga muvo-
fiqlik darajasini ifodalaydi [13]. Shuni alohida ta
’
kidlash lozimki, grammatik xususiyatlar
ijrochining yozuvning grammatik me
’
yorlarini bilish darajasini aks ettiradi.
Tilning grammatik tuzilishini assimilyatsiya qilish erta bolalikdan boshlab kattalar
nutqiga taqlid qilish, maktabda me
’
yoriy grammatikani
o‘
rganish va
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash
orqali sodir b
o‘
ladi. Ammo kundalik nutq ta
’
siri ostida, ularni tartibga solish va soda-
lashtirish maqsadida imlo qoidalariga qisman
o‘
zgartirishlar kiritilganligi sababli
zamonaviy grammatik me
’
yorlardan barqaror o
g‘
ishlar, k
o‘
pincha, ma
’
lum bir kishining
yozma nutqida individual xususiyatlarni namoyon etgan holda shakllanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
223
O‘
zbek tilining imlo qoidalari s
o‘
zlarning orfografik jihatdan t
o‘g‘
ri yozilishini
taqozo qiladi. Shu bilan birga, tinish belgilaridan
o‘
rinli foydalanish, nutqning t
o‘g‘
riligi,
sofligi va uslubiy jihatdan muvofiqligi, grammatik qurilmalardan
o‘
z
o‘
rnida foydalanish
matn muallifining bilim darajasi va saviyasini xarakterlash imkoniyatini yaratadi.
Matnning uslubiy xususiyatlari deyilganda, s
o‘
zlar, iboralar, nutqiy burilishlar kabi
lisoniy vositalar t
o‘
plami,
o‘
z fikrlarini qo
g‘
ozda ifodalash uchun ulardan yozma matnda t
o‘g‘
ri
va
o‘
rinli foydalanish xususiyatlari tushuniladi. Uslubiy xususiyatlar yozma nutq uslubini
tavsiflaydi, bu tilning leksik, frazeologik, lingvistik butunligini ochib berishga xizmat qiladi.
“Yozish uslubi yozuvchining shaxsiyati, uning tafakkur tabiati, bilim chuqurligi, mashg‘
uloti,
individual lingvistik moyilligi va odatlarini aks ettiradi” [1
5. B. 106].
Yozish uslubi, odatda, q
o‘
lyozma ijrosi janriga qarab b
o‘
linadi. Bular: ilmiy, jurna-
listik, rasmiy-idoraviy, ishlab chiqarish, texnik, adabiy-badiiy va epistolyar (kundalik)
uslublar.
Har bir uslubning
o‘
ziga xosligi hujjatning maqsadga muvofiqligi, muallifning
shaxsiy, hissiy, aqliy, kasbiy va boshqa odatlariga va moyilligiga mos keladigan fikrlarni
ifoda etish qobiliyatlari bilan belgilanadi. Kundalik yozuv uslubi matn muallifining shaxsini
aniqlash va identifikatsiya qilish uchun eng maqbul va samarali uslub sanaladi.
Q
o‘
lyozmani
o‘
rganish paytida aniqlangan yozma nutqning umumiy belgilari va uni
yozishda gumon qilingan shaxslarning yozuv namunalarini solishtirish natijasida aniq
daliliy faktlarni yaratish imkonini beradi. Ijrochini aniqlash maqsadida olingan qisqar-
tirilgan matnning ma
’
lum bir muallifga tegishliligini aniqlashda turli xil ehtimollik
darajalari va ayrim hollarda kategorik shaklda baho berish uchun q
o‘
lyozmalarda yozma
nutqning
o‘
ziga xos belgilar t
o‘
plamini aniqlash lozim b
o‘
ladi. Til k
o‘
nikmalarining xususiy
alomatlari nutqning t
o‘g‘
riligining ma
’
lum lingvistik buzilishlarida, ayrim lisoniy vosita-
lardan foydalanishda va shaxs tomonidan yozma muloqotning odatiy holatlarida ushbu
vositalarning barqaror nisbatlarida namoyon b
o‘
ladigan turli xil xususiyatlarni, ularning
tuzilish xususiyatlarini,ya
’
ni ijrochi va muallifning uslubiy mahoratini aks ettiradi.
Shuni ta
’
kidlash kerakki, ushbu k
o‘
nikmalar quyidagi lingvistik xususiyatlarni
aniqlash orqali hosil qilinadi:
•
s
o‘
zlar imlosida uchraydigan doimiy xatolar;
•
matn yaratish davomida y
o‘
l q
o‘
yiladigan sintaktik qurilishlardagi xatoliklar yoki
o‘
ziga xos foydalanish;
•
jumlalarni tuzishda xatolar yoki
o‘
ziga xos kompozitsiyalar;
•
s
o‘
zlar va nutq burilishlarini muvofiqlashtirish;
•
bir nechta sodda jumlalarni bitta matnga asossiz birlashtirish;
•
ergash gaplarni keraksiz
o‘
rinlarda asossiz q
o‘
llash;
•
s
o‘
zlarni qisqartirish usuli;
•
muallifning k
o‘
rsatmalari, s
o‘
zlarni alohida ajratib k
o‘
rsatish;
•
q
o‘
llanishi chegaralangan s
o‘
zlar(tarixiy s
o‘
zlar, kasb-hunarga oid atamalar,
jargon, vulgarizm va varvarizmlar)dan takror foydalanish;
•
matnga tuzatishlar kiritish usullari;
•
sahifalarni, b
o‘
limlarni, xatboshilarini raqamlash usullari.
Grammatik xatolarga quyidagilar kiradi:
•
fe
’
l shakllarini not
o‘g‘
ri q
o‘
llash;
•
olmoshlarni no
o‘
rin q
o‘
llash, gapni noaniq talqin qilishga undash;
•
ergash gaplar, yuklamalar, bo
g‘
lovchilarning not
o‘g‘
ri ishlatilishi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
224
•
nutq shakllarining t
o‘g‘
ridan t
o‘g‘
ri va bilvosita kombinatsiyasi;
•
s
o‘
zlar va iboralarni
o‘
tkazib yuborish;
•
gapdagi not
o‘g‘
ri s
o‘
z tartibi va boshqalar.
Shuningdek, bir xil va turli xil s
o‘
zlarni yozishda bir xil imlo xatolariga hamda
takroriy tinish belgilaridagi xatolarga e
’
tibor berish lozim. Q
o‘
lyozma matnini tahlil
qilishda, avvalo, shaxsning bilim darajasi, madaniy darajasi, yozish amaliyoti, ishning
tabiati, atrof-muhit, televizor va ijtimoiy tarmoqlar ta
’
siriga qarab rivojlanadigan yozma
nutqning ancha individual va barqaror belgilariga e
’
tibor qaratish lozim. Bunday belgilar
s
o‘
z boyligi, fikrlarni ifodalashning
o‘
ziga xos uslubi, lingvistik vositalardan foyda-
lanishning
o‘
ziga xos xususiyatida namoyon b
o‘
ladi.
Ammo kishilarda ushbu xususiyatlarning saqlanib qolishi, k
o‘
pincha, nisbiy b
o‘
ladi.
Shaxsning shakllanishi va rivojlanishi bilan subyektiv va obyektiv xarakterdagi k
o‘
plab
omillar ta
’
siri natijasida odamning yozma nutqi sezilarli
o‘
zgarishlarga uchraydi. Ushbu
o‘
zgarishlar savodxonlikning umumiy darajasining oshishi, s
o‘
z boyligining ortishi, uslubiy
xususiyatlar va sintaksisda murakkab qurilmalarning yaratilish omili sifatida baholanadi.
Yoki, aksincha, keksa yoshda tanadagi yosh bilan bo
g‘
liq holda r
o‘
y beradigan
biologik va psixofizik
o‘
zgarishlar natijasida yozma nutqning soddalashishi, matnning
semantik va lingvistik qurilishining
o‘
zgarishi kabi holatlarni kuzatish mumkin.
Yozma nutqning sintaktik xususiyatlari sifatida jumlalar qurilishining odatiy
xususiyatlarini, shuningdek, matn tuzishda muallif tomonidan y
o‘
l q
o‘
yiladigan doimiy
xatolarning mavjudligini aniqlash mumkin. Ushbu xatolarga quyidagilar kiradi:
1) jumlalar tuzilishidagi xatolar;
2) gapni tuzishda s
o‘
zlar va nutq burilishlarini muvofiqlashtirishdagi xatolar;
3) sintaktik qurilmalarni yaratishda r
o‘
y beradigan xatolar;
4) sodda jumlalarni bitta murakkab jumlaga aylantirish davomida yuz beradigan
xatolar;
5) punktuatsion xatolar tinish belgilarini q
o‘
llashdan iborat b
o‘
lib, ular muallifga
tanish b
o‘
lgan tinish belgilarini joylashtirishning barqaror usullaridir, ular tufayli yozma
nutqning semantik b
o‘
linishi amalga oshiriladi, sintaktik va ritmomelodik xususiyatlar
shakllanadi [15. B. 223].
Shuningdek, grammatik xususiyatlar muallif tomonidan tilning grammatik
normalari tizimiga muvofiqlik darajasini ifodalaydi. Tilning grammatik qurilishini nutqqa
moslashtirish,ya
’
ni assimilyatsiya jarayoni bolalikdan, kattalar nutqiga taqlid qilish orqali
shakllanadi. Maktab yoshiga yetgach, bolalarda me
’
yoriy grammatikani
o‘
rganish va
shundan s
o‘
ng
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash jarayoni boshlanadi. Ammo kundalik nutq ta
’
sirida
imlo qoidalariga soddalashtirish va soddalashtirish uchun qilingan qisman
o‘
zgarishlar
tufayli ma
’
lum bir shaxsning yozma nutqida, k
o‘
pincha, zamonaviy grammatik me
’
yor-
lardan barqaror o
g‘
ishlar shakllanadi. Biz bu
o‘
zgarishlarni maktab yoshidagi qiz bolalar
tomonidan yaratilgan yozma matnlarni tadqiq qilish orqali ochib berishga harakat qildik.
Tadqiqot uchun 8 yoshdan 14 yoshgacha (2-7-sinf) b
o‘
lgan maktab yoshidagi qiz bolalar-
dan eng yaqin insoniga maktub yozish topshirildi va ular tomonidan yaratilgan matnlar
grammatik xususiyatlarni aniqlash va baholash orqali tabaqalashtirildi.
Tadqiqot obyekti sifatida
o‘
rganilayotgan materiallar quyidagi grammatik xusu-
siyatlarni aniqlash maqsadida tahlil qilindi:
a) imlo;
b) sintaktik;
d) tinish belgilari.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
225
“Yozma nutqning imlo xususiyatlariga harf shakllarining va
belgilarning t
o‘g‘
ri
yozilishi, shuningdek, s
o‘
z q
o‘
llash bilan bo
g‘
liq, q
o‘
shib yozish, atoqli otlar imlosi bilan
bo
g‘
liq imloviy xatola
r kiradi”
[6. B. 81].
Tahlil davomida maktab yoshidagi qiz bolalar yozma nutqida uchragan imloviy
xatolarning yosh jihatidan
o‘
zgarib borishiga guvoh b
o‘
ldik va buni quyidagi jadval asosida
yoritib berishga harakat qildik.
Tahlil natijasi shuni k
o‘
rsatadiki, maktab yoshidagi qizlarning aksariyat qismi,
asosan, s
o‘
zlarni t
o‘g‘
ri yozishga doir xatolarga y
o‘
l q
o‘
yar ekan. Ushbu jadval asosida yosh
nuqtayi nazaridan kelib chiqqan holda xatolar
o‘
sib borish foizining solishtirma grafigini
taqdim etamiz.
T
/r
Res
pon
den
t-
larning
um
u
m
iy
so
n
i
yos
hi
U
m
um
iy
x
atol
ar
Harf
q
o‘
llas
h
ga
doi
r
xatola
r
Q
o‘
shi
b
y
oz
is
hga
doi
r
xatola
r
A
jrati
b
y
oz
is
h
ga
doi
r
xatola
r
Bos
h ha
rflar
im
los
ig
a d
oi
r
xatola
r
K
o‘
ch
iri
sh
q
oi
dalar
ig
a doi
r
xatola
r
1.
10 nafar
8
74
47 (64%)
2 (3%)
10 (14%)
14 (19%)
1 (1%)
2.
10 nafar
9
166
117 (70%)
6 (4%)
20 (12%)
17 (10%)
6 (4%)
3.
6 nafar
10
26
17 (65%)
1 (6%)
3 (12%)
3 (12%)
2 (5%)
4.
9 nafar
11
55
43 (78%)
7 (13%)
–
4 (7%)
1 (2%)
5.
5nafar
12
24
20 (84%)
–
1 (4%)
2 (8%)
1 (4%)
6.
5 nafar
13
36
26 (72%)
1 (3%)
1 (3%)
6 (17%)
2 (5%)
7.
5 nafar
14
39
29 (74%)
1 (3%)
2 (5%)
4 (10%)
3 (8%)
Jami:
50 nafar
8-14
420
(72%)
(5%)
Yuqoridagi jadval natijalaridan shunday xulosaga kelish mumkinki, 8-14 yoshli
qizlar yozma nutqida eng k
o‘
p uchraydigan orfografik xatolar s
o‘
zlarni not
o‘g‘
ri yozish
orqali (
o‘
rtacha 72%) vujudga kelgan. S
o‘
zlarni q
o‘
shib (
o‘
rtacha 5%) yoki ajratib yozish
(
o‘
rtacha 7%) b
o‘
yicha y
o‘
l q
o‘
yilgan xatolar xatolar umumiy yi
g‘
indisining 6%ini tashkil
qiladi.Bosh harflar imlosi b
o‘
yicha y
o‘
l q
o‘
yilgan xatolar, asosan, 2-sinf
o‘
quvchi-qizlari
tomonidan yozilgan matnlarda (19%) k
o‘
p uchradi. K
o‘
chirish qoidalariga amal qilish
k
o‘
nikmasining yaxshi rivojlanganligi boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarida,ya
’
ni 8-14 yoshli
o‘
quvchi-qizlar yozma matnlarida
o‘
z aksini topgan. Tinish belgilarini q
o‘
llash b
o‘
yicha y
o‘
l
q
o‘
yilgan punktuatsion xatolar boshqa xatolar soniga nisbatan k
o‘
proq uchradi.
Respondentlarning deyarli barchasida vergul q
o‘
llash bilan bo
g‘
liq xatoliklar k
o‘
zga
tashlanadi.
Gaplarni tuzishning odatiy usuli, yozuvchi tomonidan y
o‘
l q
o‘
yilgan grammatik
xatolarning barqarorligi yoki, aksincha, xatolarning mavjud emasligi yozma matnning
boshqa xususiyatlari bilan birgalikda matn muallifi va ijrochisining identifikatsion
belgilarini aniqlashga xizmat qiladi.
Yuqorida ta
’
kidlanganidek, grammatik mahoratning rivojlanish darajasi matnda
uchraydigan imloviy, punktuatsion va sintaktik xatolar soniga qarab belgilanadi va shunga
k
o‘
ra matn muallifining intellektual salohiyati 3 guruhga b
o‘
lib tasniflanadi:
•
yuqori daraja;
•
o‘
rta daraja;
•
past daraja.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
226
Q
o‘
lyozmaning yuqori darajasi quyidagicha tavsiflanadi:
•
xatolarning mavjud emasligi;
•
bir yoki ikkita q
o‘
pol imlo yoki punktuatsion xatolar;
•
bitta yoki ikkita sintaktik xatolari;
“Grammatik mahoratning o‘
rtacha rivojlanish darajasi q
o‘
lyozmada quyidagicha
xatolarning mavjudligi bilan tavsiflanadi:
a) orfografik yoki tinish belgilaridagi t
o‘
rtta q
o‘
pol xato yoki uchtadan beshtagacha
imloviy va punktuatsion xatolar;
b) uchtadan beshtagacha sintaktik xatolar.
Past daraja
o‘
rganilayotgan q
o‘
lyozmada mavjudligi bilan tavsiflanadi:
a) olti va undan ortiq imlo yoki punktuatsion xatolari;
b)
olti yoki undan ortiq sintaktik xatolari” [14
. B. 189]. Imloviy xatolar bu imlo
s
o‘
zlari qoidalarini buzishdir. Imlo xatolari faqat yozma ravishda, odatda, birlashtirilgan-
ajratilgan-tireli imlolarda yoki zaif fonetik holatida, ya
’
ni unsiz tovushlar uchun va s
o‘
z
oxirida yoki boshqa undoshlardan oldin b
o‘
lgan undoshlar uchun yuborilishi mumkin.
Tinish belgilaridagi xatolar bu tinish belgilaridan foydalanish qoidalarini buzishdir.
Sintaksis xatolari oddiy, murakkab va murakkab jumlalar tuzilishini buzgan holda
iboralarni not
o‘g‘
ri tuzishdan iborat.
O‘
rta maktab
o‘
quvchilarining yozma ishlarini baholash me
’
yorlaridan kelib chiqqan
holda respondentlar tomonidan yaratilgan yozma matnlarda q
o‘
pol xatolar: nutqiy
buzilishlar, spontan nutq, jumlalar tuzishdagi
g‘
alizliklar va adabiy tilni buzadigan
noadabiy qatlamga mansub s
o‘
zlar deyarli aniqlanmadi va tekshirishda qiyinchilik
tu
g‘
dirmaydigan xatolar sifatida baholandi .
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, lingvistik ekspertizada yozma nutq muallifini
aniqlashning leksik-semantik, grammatik va uslubiy xususiyatlarini tahlil qilishga doir
tadqiqotlarni lingvistik ekspertizaning asosiy b
o‘
lagi deb qarash, uni amaliyotga joriy etish
va bu orqali
o‘
zbek tilshunosligida uning nazariy asoslarini mukammal ishlab chiqish
amaliy tilshunoslik oldida turgan asosiy masalalardan biri ekanligini ta
’
kidlash lozim. Asl
mohiyat,eng avvalo, mukammal bilim va k
o‘
nikma amaliy tajribalar asosida yuzaga keladi.
Amaliy tadqiqotlarda aniqlangan dalillar nazariy tilshunoslik (fan) yadrosiga kiritilmagan.
Zero, amaliy va nazariy sohalarning har xilligiga qaramasdan, ular bir-biri bilan uzviy
bo
g‘
liq. Amaliy tilshunoslikning bir b
o‘
lagi hisoblangan lingvistik ekspertizada grafologik
tadqiqotlarning rivojlanishi va uning sud-huquq tizimida samarali natija berishi
o‘
rganilayotgan shaxsning nafaqat psixologik portretini, balki uning yozma nutqiga xos
lingvostilistik: grammatik, lingvistik-semantik,dialektologik va uslubiy xususiyatlarini
aniqlash orqali ushbu shaxs haqida t
o‘
liq ma
’
lumot berish imkonini yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ароцкер
Л.Е
.,
Войнов
В.К.
Об использовании лингвистической статистики
для установления автора анонимного текста // Криминалистика и судебная
экспертиза. 1961. –
Вып. 3. –
С. 141–
151.
2.
Бабаева
Э.У.
Криминалистическое исследование анонимных документов с
целью идентификации личности по признакам письменной речи.
Автореф...
канд.
Дисс
.
–
Ленинград,
–
1970.
–
C. 21.
3.
Баранов
А.Н., Бельчиков
Ю.А., Сафонова
Ю.К., Шварцкопф
Б.С. Цена слова. Из
практики лингвистических экспертиз текстов СМИ в судебных процессах по защите
чести, достоинства и деловой репутации. М.: Галерия, 2002
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
227
4.
Белянин
В.П.
Авторский смысл эмоционально
-
отмеченного текста и
проблема реконструкции личности автора //
Теория и практика судебной
экспертизы. 2008. –
№ 4 (12).
5.
Бельчиков
Ю.А.
Методические
рекомендации
по
во
-
просам
лингвистической
экспертизы
спорных
текстов
СМИ
[Текст]:
сборник
материалов
6.
Бобовкин
М.В. Почерковедение и почерковедческая экспертиза: курс
лекций. –
Волгоград, 2002. –
С. 81
7.
Вул
С.М. Особенности оценки следователем и судом заключения
идентификационной судебно
-
автороведческой экспертизы
//
Криминалистика
и
судебная экспертиза.
Республиканский межведомственный научно
-
методический
сборник.
–
Киев:
“Лыбидь”
,1982.
–
Вып.24
.
–
С.
81
–
84.
8.
Потапов
В.В. Язык женщин и мужчин: фонетическая дифференциация //
Известия А Н. Серия литературы и языка
,1997.
–
Том 56, №3
–
С.
52
–
62.
9.
Вул
С.М.
Предмет и объекты судебно
-
автороведческой
экспертизы //
Криминалистика и судебная экспертиза. 1980. Вып. 20.
10.
Горошко
Е.И.
Судебно
-
автороведческая классификационная экспертиза
//
Теорія та практика судової експертизи і криміналістики: сб. наук.
-
практ. матеріалів
конф. Харків: Право, 2003.
11.
Искандарова
Ш. Ўзбек нутқ одатининг мулоқот шакллари. Филол.
фан.
номз. ...дисс. –
Самарқанд, 1993. –
Б.
118.
12.
Кирилина
А.В. Тендер:лингвистические аспекты
-
М.: Изд
-
во “Институт
социологии РАН”
, 1999.
13.
Литвинова
Т.А. Лексемы, характеризующие человека по отношению к
труду, в воронежских говорах // Вестник Челябинского государственного
университета. Филология. Искусствоведение. 2011.
14.
Манцветова
А.И. Теоретические основы судебного почерковедения /
А.И.
Манцветова, В.Ф.
Орлова
,
И.А.
Славуцкая // Труды ЦНИИСЭ. –
Вып. 1. –
М., 1967.
–
Б.
444.
15.
Мирхамидов
М.,
С.
Ҳасанов. Юридик тил ва ҳуқуқшунос нутқи. –
Тошкент:
Университет, 2004.
16.
Орлова
В.Ф. Судебно
-
почерковедческая диагностика / В.Ф.
Орлова. –
М.:
ЮНИТИ, 2006. –
С.
106.
17.
Ощепкова
Е.С.
Идентификация пола автора по письменному тексту
(лексико
-
грамматический аспект): дисс. … канд. филол. наук. М., 2003
.
18.
Потапов
В.В. Язык женщин и мужчин: фонетическая дифференциация //
Известия А Н. Серия литературы и языка
,1997.
–
Том 56, №3
.
–
С.
52
–
62.
19.
Табурова
С.К. Эмоциональный уровень мужской и женской языковой
личности и средстваего выражения (на материале пленарных дебатов
Бундесттага). Дисс...кандидата филол.
наук.
–
Москва,
1999.
20.
Шаҳобиддинова
Ш.Ҳ. Татбиқий тилшунослик тезислари. –
Андижон
давлат университети. Илмий хабарнома, –
2016.
–
№
3.
21.
Шахабитдинова
Д.
Рустамов
Д.
Попов
Д.
Рустамова
Б.
Абдуллаев,
Ш.
Миралимова. Оммавий лисоний маданият –
Андижон: Step by step print: 2020. –
Б.
150.
22.
Musulmonova K. Ozbek tili yozma matnlarini lingvistik ekspertizadan
o‘
tkazish
jarayoni, bosqichlari, metodlari”
.
23.
Nini A. Authorship profiling ina forensic context. Doctor of Philosophy. Autoref
…
dis. March 2004.
–
P. 250.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
228
24.
Nicola-Jane Smith. A stylistic analysis of written language behaviour with
practical application to anonymous threat letters. Doctor of Philosophy.autoref
…
dis.
Psychology Department University of Surrey September 1996.
–
P. 33
25.
Pennebaker J.W. Secret Life of Pronouns: What Our Words Say about Us. New
York: Blumberry Press, 2011.
26.
Sanford F.H. Speech and Personality // Psychol. Bull. 1942.
