Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Democratization of society as a factor in the development of
political culture of citizens
Etibor MALLAEVA
1
National University of Uzbekistan, Jizzakh branch
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 20 November 2021
Available online
15 December 2021
In this article, such issues as the theoretical and
methodological significance of taking into account the
manifestation of political and legal culture in the spiritual
renewal of society are studied. First of all, the realization that the
restoration of spiritual values is a holistic, natural process,
consisting in the growth of national consciousness, a return to
the traditions and way of life of the people, its roots.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Value,
democracy,
methodology,
political culture,
independence,
philosophical and legal
heritage,
thinking,
spiritual recovery.
Jamiyatning demokratlashuvi
–
fuqarolar siyosiy madaniyatini
rivojlantirish omili sifatida
ANNOTATSIYA
Kalit so
‘
zlar:
qadriyat,
demokratiya,
metodologiya,
siyosiy madaniyat,
mustaqillik,
falsafiy-huquqiy meros,
tafakkur,
ma’naviy tiklanish.
Ushbu maqolada jamiyatning ma’naviy yangilanishida
siyosiy-
huquqiy madaniyatning namoyon bo‘lishini hisobga
olishning nazariy
–
metodologik ahamiyati, ma’naviy
qadriyat-
larni tiklashning milliy o‘zlikni anglashning o‘sishidan, xalqning
sarchashmalariga, uning ildizlariga qaytishdan iborat uzviy,
tabiiy jarayon ekanligini anglash kabi masalalar ilmiy asoslab
berilgan.
1
Acting Associate Professor of the Department of Humanities. National University of Uzbekistan, Jizzakh branch.
Jizzakh, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
288
Демократизация общества –
как фактор развития
политической культуры граждан
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ценность,
демократия,
методология,
политическая культура,
независимость,
философско
-
правовое
наследие,
мышление,
духовное возрождение.
В данной статье, изучены, такие вопросы, как теоретико
-
методологическое значение учета проявления политико –
правовой культуры в духовном обновлении общества.
Прежде, осознание того, что восстановление духовных
ценностей –
это целостный, естественный процесс,
заключающийся в росте национального самосознания,
возвращении к традициям и укладу народа, его корням.
Hozirda jahon davlatlarining globallashuv jarayoniga tortilishi ham ijobiy, ham
salbiy tomonlari bilan o‘zini yaqqol namoyon etmoqda. Jumladan, turli mafkuralarning
mamlakatlar ijtimoiy-
siyosiy hayotiga ta’sirining yuqoriligi davrimizning asosiy xususiyat
-
laridan biri bo‘lib qolmoqda.
Dunyo miqyosida mafkuraviy omillarning fuqarolar siyosiy
madaniyati va jamiyat barqarorligiga ta’siri mikro –
bir mamlakat, mezo
–
bir mintaqa,
makro
–
global xarakter kasb etmoqda. Bu esa hozirda mavjud mafkuraviy omillarning
fuqarolar siyosiy madaniyatiga
ta’siri muammosi bilan bog‘
liq ilmiy izlanishlar olib
borishni kun tartibiga qo‘ymoqda.
Jamiyat hayotining demokratiyalashishi siyosiy madaniyatning rivojida muhim va
hal etuvchi ahamiyatga ega. Bu, bir tomondan, mamlakatimizda yangi hayotni va unga mos
jamiyat poydevorini barpo etish bilan bo
g‘liq bo‘lsa, ikkinchidan, milliy, madaniy va
umuminsoniy qadriyatlarga mos haqiqiy siyosiy-huquqiy madaniyatning shakllanishi
bilan bo
g‘liq, uchinchidan, bu erkin fuqaro ma’naviyatini shakllantirish masalasining
tark
ibiy qismini tashkil etadi. Ta’kidlash joizki, bu jarayon yurtimizda o‘ta murakkab
sharoitda mustabid sho‘ro tuzumi barbod bo‘lgan va yangi ijtimoiy munosabatlar qaror
topayotgan keskin bir vaziyatda yuz berdi.
Jamiyatning ma’naviy yangilanishida siyosiy
-huquqiy madaniyatning namoyon
bo‘lishini hisobga olish nazariy –
metodologik ahamiyat kasb etadi. Demokratiya jamiyat
hayotining barcha sohalariga tegishli bo‘lib, ma’naviy hayot negizlarining o‘zgarishi
bevosita uning rivojiga bo
g‘liq bo‘ladi. O‘zbek xalqi
ning azaliy orzu-intilishlaridan eng
asosiysi ham demokratik jamiyat barpo etishdan iborat edi. Xalqning orzu-armonlari
uning ko‘p asrlik madaniy merosida yaqqol aks etadi.Xalqning tarixi uning siyosiy
-huquqiy
madaniyatining rivojlanishi hamdir. Siyosiy ma
daniyat rivoji esa, o‘z
-
o‘zidan, demokratiya
uchun kurash tarixini o‘zida aks ettiradi. Shuning uchun O’zbekiston Respublikasi
mustaqillikni qo‘lga kiritgan dastlabki kunlardan boshlaboq, xalqning orzu
-armonlarini
amalga oshirishga kirishdi. Adolatli, demo
kratik huquqiy davlat qurishni o‘zining eng
birlamchi va muhim vazifalardan biri sifatida belgiladi. Shu boisdan ham, o‘z haq
-
huquqlarini taniydigan, o‘z kuchi va imkoniyatlariga tayanadigan, yon
-atrofida sodir
bo‘ladigan voqea
-hodisalarga mustaqil yondasha oladigan, ayni zamonda shaxsiy manfa-
atlarini mamlakat va xalq manfaatlari bilan uy
g‘un holda ko‘radigan, har jihatdan barka
-
mol insonlarni tarbiyalash vazifasi istiqlol yillarida biz uchun hal qiluvchi masalaga
aylandi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
289
Demokratik jamiyat qurish uchun, avvalo, demokratiyaning mohiyatini ravshan
anglamoq muhimdir. Zero, bu ham siyosiy madaniyat rivoji ko‘rsatkichi bo‘lib hisoblanadi.
Zotan, demokratiyaning o‘zi nimaligini tushunmasdan turib, uni amalga oshirishga intilish
ishni murakkablashtiradi.
Odamlar orasida demokratiya to‘g‘
risida turlicha tasavvurlar
bor. Ularning ba’zilari maqsadga yaqin kelsa, ba’zilari mohiyatdan juda uzoq.
Demokratik
davlatning tayyor andozasi dunyoda yo‘q yoki demokratik davlat qurishning to‘g‘
ridan
to‘g‘
ri tatbiq etish
mumkin bo‘lgan namunali tajribasi ham mavjud emas.
Demokratik
huquqiy davlatni har bir mamlakat o‘z yo‘li bilan quradi. O’zbekistonda
bir asrdan ziyod
davom etgan totalitar qaramlikdan keyin bu jarayon dastlabki paytlarda mutlaqo tabiiy
ravishda
o‘ziga xos inkorni inkor sifatida kechdi. Lekin biz avvalgi tuzumning qadriyat
-
larini shunchaki inkor etishning o‘zi hech qanday bunyodkorlik dasturiga ega bo‘lmagan
siyosiy va madaniy ekstremizm xavfini tu
g‘dirishini anglar edik. Shu bilan birga, o‘tmish
qadriyatlarga, an’analarga va turmush tarziga betartib ravishda, orqa
-
ketini o‘ylamay
qaytish boshqa bir keskinlikka
–
hozirgi davrni qabul qilmaslikka, jamiyatni yangilash
zaruriyatini inkor etishga olib kelishi mumkin.
Jahon ijtimoiy-
siyosiy fanlari e’tirof etgan qonuniyatlarga ko‘ra, xalq o‘z qo‘lida
to‘plagan hokimiyatni ikki usulda amalga oshiradi. Bu jamiyatning ma’naviy hayoti va
siyosiy madaniyatning o‘zgarishiga ham taalluqlidir.
Bu, birinchidan, bevosita demokratiya. Bunda xalqning hech qanday vakillarsiz,
hokimiyatni o‘zi amalga oshirishidir. Ushbu usuldagi demokratiyaning huquqiy asosi
Konstitutsiyaning “Xalq hokimiyatchiligi” bobi, 9
-
moddasida mustahkamlangan: “Jamiyat
va davlat hayotining eng muhim masalalari xalq muhokamasiga taqdim etiladi, umumiy
ovoz berish (referendum)ga qo‘yiladi”.
Asosiy qonunning ushbu moddasi ijrosi siyosiy-huquqiy madaniyat orqali quyidagi
shakllarda namoyon bo‘lmoqda. Saylovchilar saylovlarda bevosita o‘zlari ishtirok etadilar.
Respublika Prezidenti, vakillik organlar
ining eng quyidan eng yuqorigacha bo‘lgan
bosqichlari deputatlarini saylovchilarning o‘zlari bevosita saylaydilar. Shuningdek, mahal
-
liy o‘zini o‘zi boshqarish organlari, ya’ni mahalla qo‘mitalari faoliyatini ham bevosita
demokratiyaning yaqqol misoli sifa
tida ko‘rsatish mumkin.
Ikkinchidan, demokratiyani amalga oshirishning ikkinchi usuli vakillik demo-
kratiyasidir.
Bunda xalq o‘z hokimiyatini bilvosita amalga oshiradi. Ya’ni xalq hokimiyatni
o‘zi saylab qo‘ygan vakillar orqali, Oliy Majlis, Mahalliy kenga
shlarning xalq deputatlari
vositasida amalga oshiradi. Mazkur deputatlar o‘z vakolatlarini saylovchilardan oladilar va
o‘z faoliyatlarida xalq manfaatlarini ifoda etadilar. O‘zbekistonda davlat hokimiyatining
rahbari bo‘lgan Respublika Prezidenti ham bevos
ita saylovchilar tomonidan saylanadi.
Mamlakatimizdagi boshqa davlat organlari, jumladan, hukumat, sud organlari, vazirlar va
boshqalar xalq tomonidan saylangan Respublika Prezidenti yoki Oliy Majlis tomonidan
tayinlanishi yoki saylanishi tartibini inobatg
a olsak, o‘zbek xalqi barcha davlat organlari va
mansabdor shaxslarni saylash, tayinlashda bevosita yoki bilvosita ishtirok etadi. Hozirgi
zamon huquqshunoslari, davlat va jamiyat arboblarining fikrlariga ko‘ra, demokratik
huquqiy davlatni qurish uchun bar
cha mamlakatlarga xos bo‘lgan umumiy xususiyatlar
mavjuddir. Ular quyidagilardir:
1. Saylovlar.
2. Saylov yakunlarini aniqlash usuli.
3. Teng huquqlilik.
4. Fikrlar erkinligi.
5. Ko‘ppartiyaviylik.
6. O‘zini o‘zi boshqarish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
290
Shu ma’noda, O‘zbekistond
a fuqarolik jamiyati va demokratik huquqiy davlat
qurishning ilmiy-nazariy muammolarini kompleks tarzda siyosiy-
huquqiy jihatdan ko‘rib
chiqish maqsadga muvofiq.
Bunda quyidagilarga alohida e’tibor berish zarur bo‘ladi:
–
Sharq xalqlarining siyosiy va falsafiy-huquqiy merosini tadqiq etish, ulardagi
fuqarolik jamiyati va demokratik huquqiy davlat qurishga taalluqli jihatlar;
–
O‘zbekiston taraqqiyotida Sharq va G‘arb demokratiyasining uyg‘unligi;
–
O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati va huquqiy davlat qurish doktri
nasi, bu borada
amalga oshirilayotgan demokratik o‘zgarishlar jarayoni;
“Kuchli davlatdan
-
kuchli jamiyat sari” tamoyilini ro‘yobga chiqarishning o‘ziga xos
jihatlari, siyosiy-huquqiy masalalari:
–
o‘zbek parlamentarizmi va parlament huquqining shakllanishi
;
–
fuqarolik jamiyati va demokratik huquqiy davlat qurishning milliy-mafkuraviy,
ijtimoiy-
ma’naviy va huquqiy
-madaniy asoslari;
–
O‘zbekistonda xalq hokimiyatchiligini mustahkamlashning ijtimoiy
-tashkiliy va
siyosiy-huquqiy muammolari;
–
nodavlat jamoat tashkil
otlari, fuqarolarning o‘z
-
o‘zini boshqarish organlari va
institutlarining faoliyati;
–
siyosiy partiyalarning siyosiy demokratiya va plyuralizmni shakllantirishdagi
o‘rni va ahamiyati;
–
jamiyatda siyosiy va huquqiy madaniyatni yuksaltirish muammolari.
Jamiyatning ma’naviy tiklanishi va yangilanishi tafakkurdagi o‘zgarishlar bilan
bog‘liq holda amalga oshirib borildi. Uning huquqiy asoslari ham shunga mos bo‘ldi. Bu
milliy ma’naviy merosni va yangi qonuniy asoslarni qabul qilishga olib keldi.
Respublika-
mizda ham yuqorida ko‘rsatilgan demokratik tamoyillarga xos bo‘lgan asosiy belgilar
qonunda ham, amalda ham mavjud.
Shu ma’noda, ma’naviy qadriyatlarni tiklashning milliy
o‘zlikni anglashning o‘sishidan, xalqning sarchashmalariga, uning ildizlariga qaytish
dan
iborat uzviy, tabiiy jarayon deb hisoblanganligi muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Ayni paytda,
demokratiyaning milliy madaniy va umuminsoniy tamoyillarining uyg‘un tarzda amalga
oshirilishiga shart
–
sharoit yaratib berdi.
Bizning mamlakatimizda:
1) xalqimizning etnik, madaniy va diniy sabr-bardoshini;
2) diniy ruhiy asoslarini;
3) oila va qarindoshlik munosabatlari odobi;
4) hozirgi dunyo va axborot sivilizatsiyasi qadriyatlariga moslashish ma’naviy
qadriyatlar tiklanishining muhim yo‘nalishlari sifatid
a qaraladi.
Bu o‘ziga xos falsafiy ma’no va ahamiyatga ega. Avvalo, milliy ma’naviy qadriyatlar
sohasini, uning mohiyatini anglashga yordam beradi. Ikkinchidan, demokratik jamiyatning
eng muhim xususiyatlaridan biri sifatida yuksak siyosiy-huquqiy madaniyatning ham
yangicha asoslarda tiklanishi uchun sharoit yaratadi. Chunki bu odamlar madaniyatida
uzoq muddat moslashishni talab qiladigan jarayondir.
Xulosa qilib aytganda, demokratiyaning asosiy, umumiy belgilari bilan bir qatorda,
har bir davlat va jamiy
atgagina xos bo‘lgan milliy xususiyatlari ham mavjuddir. Jamiyat
ma’naviy hayotining demokratiyalashishida siyosiy
-
huquqiy madaniyatdagi o‘zgarishlar
muayyan sohalar orqali o‘zining ijobiy samarasini ta’minlaydi.
Bunga qonunchilik bilan
bog‘liq quyidagi ya
ngi holatlarni hisobga olish kerak.
O’zbekiston ma’naviy hayoti
o‘zgarishi va inson huquqlarini ta’minlashga doir qator qonun hujjatlarini qabul qildi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
291
Bunga inson huquqlari bo‘yicha xalqaro konvensiyalarga, jumladan, BMTning 6 ta asosiy
hujjatlariga ham:
Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘
risidagi xalqaro pakt, Iqtisodiy-
ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘
risidagi xalqaro pakt, Qiynoq hamda muomala va
jazolashning shafqatsiz, insoniylikka zid yoki qadr-qimmatini kamsituvchi turlariga qarshi
Konvensiya, Bola huquqlari to‘g‘
risidagi Konvensiya, Irqiy kamsitishning barcha
shakllariga barham berish to‘g‘risidagi Konvensiyaga qo‘shildi. Bu huquqiy madaniyatdagi
o‘zgarishlar orqali jamiyatdagi ma’naviy hayot sohalariga o‘zining ta’sirini ko‘rsatdi.
Dunyoda bir-
biriga aynan o‘xshaydigan demokratik davlat mavjud emas. Ba’zi siyosat
-
shunoslar dunyoqarashida Sharq va
G‘arb demokratiyasi o‘rtasida farq yo‘q, demokratiya
hamma yerda birday bo‘lishi haqidagi tushunchalar nazariy va amaliy jihatdan noto‘g‘
ri.
Hattoki,
G‘
arb va Sharq demokratiyasini emas, AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya,
Germaniya va boshqa davlatlar demokratiyasini taqqoslaganimizda ham har birining
o‘ziga xos belgilarini ko‘rishimiz mumkin. Har bir davlat demokratiyasining o‘z xususi
-
yatlar
i, belgilari, asoslari, tamoyillari bo‘lishi tabiiy.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Karimov
I.A. Yuksak ma’naviyat
-
yengilmas kuch.Toshkent. Ma’naviyat, 2008. –
B. 77.
2.
Barkamol avlod yili Davlat Dasturi.
Toshkent: O‘zbekiston, 2010. –
B. 8.
3.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.Toshkent. O‘zbekiston, 2018. –
B. 5.
4.
Musaev F. Demokratik davlat qurishning falsafiy-huquqiy asoslari.
–
Toshkent.
“O‘zbekiston”
matbaa ijodiy uyushmasi. 2007.
–
B. 8.
5.
M.J. Boltaeva, O.Kh. Ortikov. (2020). Views of eastern thinkers on the
development of intellectual abilities in the scientific heritage. Academicia An International
Multidisciplinary Research Journal Vol. 11 Issue 1, January 2021. 211
–
214.
6.
Boltaeva M.
и
Ortikov O. 2021.
Особенности научного наследия восточных
мыслителей об отношении родителей к ребенку.
Общество и инновации. 2, 2/S
(мар. 2021), 470–
474.
7.
Innovative methods and techniques in the education system. MJ Boltaeva,
Sh.Bakhodorovich. Current research journal of pedagogics 12 (11), 147
–
151.
8.
“Catering
in Uzbekistan from the history of the system
”.
B.U. Nasirov. The
American Journal of Interdisciplinary Innovations and Research. February 26, 2021 |
Pages: 11-15
9.
Boltayeva M.
и
Ortiqov O. 2021.
Процветание промышленности и финансовое
развитие в период второй империи во Франции.
Общество и инновации. 2, 10/S
(дек. 2021),480–
487.
