Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Deterioration of the socio-ecological situation in Uzbekistan at
the end of the 80s of the twentieth century (on the example of
the deterioration of the standard of living of the dehkans of the
Jizzakh region)
Jurabek BEGIMKULOV
1
Jizzakh State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 20 November 2021
Available online
15 December 2021
In this article, the issues of the deterioration of the socio-
ecological situation in Uzbekistan in the late 80s of the twentieth
century are considered, using the example of the Jizzakh region.
Based on scientific literature and archival materials, the article
analyzes various diseases caused by the use of various chemicals
used at one time for use in agriculture in the region. The increase
in the growth of child mortality, as well as other undesirable
consequences of water scarcity are analyzed. Related primarily
to the inefficient use of water resources.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Jizzakh,
chemical fertilizers,
pesticides,
food ingredients,
ecological balance,
health of the population,
chronic diseases,
gastric diseases,
water mineralization,
infant death,
salinization,
soil erosion,
sewage,
fishing,
swamping,
vegatables,
crops,
agriculture,
arable lands.
1
Basic doctoral student (PhD), Jizzakh State Pedagogical Institute. Jizzakh, Uzbekistan. E-mail: baxtlieynar@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
281
XX-asrning 80-yillari oxirida
O‘
zbekistonda ijtimoiy-ekologik
vaziyatning o
g‘
irlashuvi (Jizzax viloyati qishloq aholisi hayoti
misolida)
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
Jizzax, kimyoviy
o‘g‘
itlar,
pestitsidlar,
oziq-ovqat tarkibi,
ekologik muvozanat,
aholi salomatligi,
surunkali kasalliklar,
oshqozon-ichak kasalliklari,
suvning minerallashuvi,
bolalar
o‘
limi,
sh
o‘
rlanish,
tuproq eroziyasi,
oqova suv,
baliqchilik,
botqoqlashish,
sabzavot,
poliz mahsulotlari,
qishloq x
o‘
jaligi,
ekin maydonlari.
Mazkur maqolada XX asrning 80-yillari oxirida
O‘
zbekiston-
da, xususan, Jizzax viloyatida ijtimoiy-ekologik vaziyatning
o
g‘
irlashuvi haqida s
o‘
z yuritiladi. Shuningdek, unda viloyat
qishloq x
o‘
jaligida zaharli kimyoviy moddalarning q
o‘
llanilishi
natijasida kelib chiqqan turli kasalliklar, bolalar
o‘
limining
kuchayishi, suvdan oqilona foydalanmaslikning ayanchli oqibat-
lari kabi masalalar tadqiqotchi tomonidan ilmiy adabiyotlar va
arxiv materiallariga tayangan holda tahlil qilingan.
Ухудшение
социально
-
экологической
ситуации
в
Узбекистане в конце 80
-
х годов хх века (на примере
ухудшения уровня жизни дехкан Джизакской области)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
химические удобрения,
пестициды,
состав продуктов питания,
экологический баланс,
здоровье населения,
хронические заболевания,
желудочно
-
кишечные
заболевания,
минерализация воды,
детская смертность,
засоление,
эрозия почвы,
канализация,
рыболовство,
заболачивание,
овощи,
дыни,
сельское хозяйство,
посевное поле.
В данной статье, рассматривается вопросы ухудшения
социально
-
экологической ситуации в Узбекистане в конце
80-
х годов ХХ века, на примере Джизакской области. На
основе научной литературы и архивных материалов, в
статье, анализируются различные заболевания, вызванные
использованием различных химикатов применяемых в свое
время, для использования в сельском хозяйстве региона.
Анализируется увеличение рост детской смертности,
а также другие нежелательные последствия маловодья.
Связанные
в
первую
очередь,
с
неэффективным
использованием водных ресурсов.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
282
Mustaqillik yillari
O‘
zb
е
kiston uchun milliy davlatchilikni tiklash, jamiyatni
d
е
mokratiya asosida qayta qurish va hokimiyat funksiyalarini taqsimlash tamoyillarini
ishlab chiqish, shaxsning huquq va erkinliklarini ta’minlash, erkin bozor munosabatlarini
rivojlantirish uchun asos b
o‘
luvchi poyd
е
vorni qurish b
o‘
yicha mashaqqatli m
е
hnat qilish
davri b
o‘
ldi.
Har qanday jamiyat hayotida bunday tub, olamshumul
o‘
zgarishlar bosqichma-
bosqich, ba’zan bir nе
cha
o‘
n yilliklar va hatto, asrlar davomida amalga oshadi. Shu bois
tarixiy
o‘
tmish saboqlarini hisobga olmasdan, mintaqamizdagi xalqlarning tarixiy tajriba-
sidagi ijobiy va salbiy jihatlarni chuqur ilmiy tahlil qilmasdan, bugungi kunda buyuk d
е
b
ta’riflash mumkin bo‘
lgan hozirgi islohotlarning mohiyati va ahamiyatini t
o‘
liq tushunish
va baholash mumkin emas.
Yaqin tariximizdan bizga ma’lumki, Sovet hukumatining XX
-asrning ikkinchi
yarmida
O‘
zbekistonda paxta yakkahokimligi siyosatining kuchaytirishi natijasida
respublika qishloq x
o‘
jaligida turli zaharli kimyoviy
o‘g‘
itlardan foydalanish avj oldi.
Mazkur davrda qishloq x
o‘
jaligida q
o‘
llanilgan 70 xilga yaqin zaharli kimyoviy modda-
larning atigi 1foizi zararkunandalarga ta’sir qilgan bo‘
lib, qolgan 99 foizi tuproq, suv, havo,
o‘
simlik va oziq-ovqat mahsulotlarini zaharlagan [1, 12]. Ahvol shu darajada fojiali tus
olgan ediki,
g‘o‘
zalarni defoliatsiya qilish jarayonida ming-minglab tonna zaharli kimyoviy
moddalar odamlar boshi uzra sepildi.
Zaharli kimyoviy moddalarni
g‘o‘
zalarga sepish jadal ravishda ortib borishi
oqibatida faqat sakkizinchi besh yillikning
o‘
zida (1966
–
1970) aviatsiya bilan bajarila-
digan kimyoviy ishlar hajmi 34,3 foizga k
o‘
paydi [2, 26]. Bu esa odamlar yashaydigan tabiiy
muhitga halokatli tarzda salbiy
ta’sir qilib, xavfli kasalliklar va odamlar o‘
rtasida
o‘
lim
darajasi oshishiga sabab b
o‘
ldi, inson genetikasida xatarli
o‘
zgarishlarni keltirib chiqardi
[3, 556].
Respublikadagi qishloqlarning paxta dalalari bilan tutashib ketganligi muammoni
yanada o
g‘
irlashtirgan. Qishloq aholisi
g‘o‘
zaga ishlov berish vaqtida zaharlangan.
Natijada, aholi
o‘
rtasida turli kasalliklar avj olib organ va
o‘
z-
o‘
zidan ravshanki, nogiron
bolalar soni ham ortib borgan.
1967-yilda
O‘
zbekiston qishloq x
o‘
jaligida q
o‘
llanilayotgan zaharli pestitsidlarning
27 turidan foydalanilgan b
o‘
lsa, 1989-yilga kelib, ularning soni 80 tadan oshgan [4, 25].
Mazkur davrda suv resurslari tarkibidagi pestitsid qoldiqlari miqdori sobiq Ittifoq b
o‘
yicha
1,4 foizni tashkil etgan b
o‘
lsa,
O‘
zbekistonda bu k
o‘
rsatkich 2,7 foizga teng b
o‘
lib, aholining
surunkali kasalliklarga duchor b
o‘
lishiga zamin yaratgan [5, 35]. Butifos kabi kuchli ta
’
sir
qiluvchi moddalar tuproq, suv va havoda uzoq vaqt saqlanib, ularning konsentratsiyasi
juda kata ijtimoiy-ekologik xavfni keltirib chiqargan. Bu moddalar q
o‘
llanilgan joylarda
O‘
rta Osiyoning jazirama iqlim sharoiti orqali ularning ta
’
siri 3,5 km.gacha tarqalishi
mutaxassislar tomonidan qayd etilgan [8, 18].
Mazkur muammolarni Jizzax viloyatidagi x
o‘
jaliklar misolida tahlil qiladigan b
o‘
lsak,
o‘
rtacha aholi jon boshiga 99 kg. dan oshiqroq zaharli moddalar ishlatilgani ma
’
lum b
o‘
ladi.
Masalan, 1991-yilda viloyat qishloq x
o‘
jaligida jami 9553 tonnaga yaqin kimyoviy zaharli
moddalar ishlatilgan b
o‘
lsa, 68 ming tonnadan ziyod kimyoviy
o‘g‘
itlar dalalarga sochilgan.
Bularning hammasi aholi salomatligida o
g‘
ir asoratlar qoldirgan. Respublika qishloq
x
o‘
jaligida zaharli kimyoviy moddalar boshqa hududlarga nisbatan 5 barobar k
o‘
p ishla-
tilishi oqibatida tu
g‘
ilayotgan har ming go
‘
dakdan 58 tasi yoshiga yetmay vafot etishi
kuzatilgan. Tibbiy tekshiruvlar natijasida viloyatdagi
o‘
lik tu
g‘
ilgan bolalar soni sobiq
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
283
Ittifoq umumiy k
o‘
rsatkichidan bir yarim barobar ortiq b
o‘
lganligi aniqlangan.Viloyat
shifoxonasi ma
’
lumotlariga k
o‘
ra, tarkibida kimyoviy o
g‘
ular k
o‘
p b
o‘
lgan meva va
sabzavotlarni iste’mol qilish natijasida aholi o‘
rtasida oshqozon-ichak kasalliklari bilan
kasallanish, poliz mahsulotlaridan zaharlanish hollari ikki yarim barobarga ortib ketgan.
Shuningdek, tahlil qilingan 150 nafar kishining 90 nafari
o‘
pka, yurak-qon tomir, asab,
ichki organlar kasalliklaridan aziyat chekayotganligi aniqlangan [7, 18].
1991-yilda Jizzax viloyatining Zarbdor va D
o‘
stlik tumanlari tu
g‘
ruqxonalarida biroz
g‘
ayritabiiy tuyulgan, ammo
o‘
ta zarur va lozim b
o‘
lgan tibbiy tekshiruv
o‘
tkazilgan. Unda
qatnashgan 70 nafar onaning k
o‘
krak suti olinib, kimyoviy y
o‘
l bilan tahlil qilinganda,
barcha onalarning suti kimyoviy moddalar bilan zaharlangani ma
’
lum b
o‘
lgan.
Odamlar orasida, ayniqsa, yosh bolalar
o‘
rtasida turli kasalliklar va
o‘
lim k
o‘
rsat-
kichlari ortib borgan. 1990-yillarning boshlarida, viloyat aholisi
o‘
rtasida qayd etilgan jami
sariq kasalliklarning 80.5 foizini 14 yoshgacha b
o‘
lgan bolalar tashkil etgan b
o‘
lsa, ularning
69.9 foizi 6 yoshgacha b
o‘
lgan, 37.3 foizi esa 3 yoshgacha b
o‘
lgan bolalar edi. Yuqoridagi
raqamlardan k
o‘
rinib turibdiki, viloyatda kasalliklarning k
o‘
payib borayotganligi ekologik
muhitga, ayniqsa, yer, havo hamda suvning nihoyatda ifloslanishi tufayli edi.
Statistik ma’lumotlarga tayanadigan bo‘
lsak, Jahon so
g‘
liqni saqlash tashkiloti aholi
salomatligini saqlashda ahamiyati b
o‘
lgan omillarni
o‘
rganib, insonlar salomatligining
51 foizi ularning turmush tarziga, 20 foizi atrof-muhitga va yana 20 foizi irsiyat
belgilarining holatiga, faqat 9 foizigina ularning tibbiy yordam sifat darajasiga b
o‘g‘
liq
ekanligini aniqlagan. Bu omillar normal b
o‘
lgan mamlakatlarda inson umrining
uzayganligi ma
’
lum b
o‘
ladi. Masalan, Shvetsiyada erkaklarning
o‘
rtacha yoshi
71.8, ayollarniki 76.5; Niderlandiyada erkaklarning
o‘
rtacha yoshi 71, ayollarniki
76.4; Islandiyada erkaklarning
o‘
rtacha yoshi 70.9; ayollarniki 76.2ga t
o‘g‘
ri kelgan bir
paytda, 90-yillarning boshiga kelib
O‘
zbekistonda erkaklarning o
‘
rtacha umr k
o‘
rishi
64.6, ayollarniki 74 yoshga teng b
o‘
lgan. Yuqoridagi misollardan k
o‘
rinib turibdiki, shu
yillarda respublika aholisining
o‘
rtacha yoshi Shvetsiya, Norvegiya va Islandiya
davlatlarining
o‘
rtacha umr k
o‘
rish darajasidan ancha past b
o‘
lgan.
Mamlakatlar
nomi
O‘rtacha umr ko‘rish yoshi
(erkaklarda)
O‘rtacha umr ko‘rish yoshi
(ayollarda)
Shvetsiya
71.8
76.5
Niderlandiya
71
76.4
Islandiya
70.9
76.2
O‘zbekiston
64.6
74
1988-
yilning dekabr oyida Jizzax viloyatida “Tabiatni
muhofaza qilish q
o‘mitasi”
tashkil etilgach, qishloq x
o‘
jaligi zararkunandalariga qarshi kurashda kimyoviy zaharlar
o‘
rniga biologik usuldan k
o‘
proq foydalanishga
o‘
tila boshlandi [7, 20].
1989
–
1991-yillar-
da viloyat hududida Kaliforniya chuvalchanglari k
o‘
paytirilib, ular yordamida biogumus
o‘g‘
itlari yetishtirildi. Bu usul tuproq tarkibining yaxshilanishiga va uning unumdorligining
oshishiga xizmat qildi. Shunga qaramasdan, viloyatda hosildorlikni oshirish maqsadida
kimyoviy
o‘g‘
itlardan foydalanish davom ettirildi. Bu esa respublikaning boshqa hudud-
laridagi kabi Jizzax viloyatida ham ekologik muvozanatni buzib, oziq-ovqat tarkibiga ham
o‘
z salbiy ta
’
sirini k
o‘
rsatgan. Tabiatni muhofaza qilish q
o‘
mitasining qat
’
iy nazoratiga
qaramasdan, viloyatdagi x
o‘
jaliklarda 1989-yilda 6253 tonna, 1990-yilda 6161 tonna,
1991-yilda 7164 tonna kimyoviy
o‘g‘
itlar ishlatilgan b
o‘
lib, bu bir gektar su
g‘
oriladigan
yerga 25 kg.dan t
o‘g‘
ri kelgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
284
Bu masalaga jiddiy yondashgan “Tabiatni muhofaza
qilish q
o‘mitasi” faoliyati
natijasida 1989-1991-yillarda viloyatda tuproq tarkibida chiqindi moddalar birmuncha
kamayib borgan b
o‘
lsa-da, hali oldinda ekinlarni almashlab ekish, su
g‘
orishning optimal
usullarini q
o‘
llash va meliorativ tadbirlarni
o‘
tkazish kabi k
o‘
plab ishlar
o‘
z yechimini
kutmoqda edi. “Viloyat qishloq xo‘
jaligini kimyolashtirish va loyiha-
qidiruv stansiyasi”
mutaxassislari tomonidan har yili 70-80 ming gektar yerda agrokimyoviy qidiruv ishlari
olib borilgan va kartogramma tuzilgan. Kartogramma ma
’
lumotlariga asosan, x
o‘
jaliklarga
qayerga va qancha miqdorda mineral va mahalliy
o‘g‘
it sepish zarurligi belgilab berilgan
b
o‘
lsa-da, biroq k
o‘
pchilik x
o‘
jaliklar bu tavsiyalarga amal qilmagan [7, 22].
Mavjud vaziyatdan kelib chiqib,
O‘
zbekiston SSR Vazirlar Kengashining 1988-yil
19-
dekabrdagi “Sabzavot, poliz va kartoshka yetishtirishda mineral o‘g‘
it va boshqa
kimyoviy o
g‘
ularni q
o‘
llashni cheklash t
o‘g‘risida”gi 467
-sonli Qarori hamda
O‘
zbekiston
SSR davlat Bosh sanitariya vrachining 1990-yil 21-
maydagi “O‘
zbekiston Respublikasi
qishloq x
o‘
jaligida kuchli va
o‘
ta xavfli kimyoviy o
g‘
ularni q
o‘llashni cheklash, taqiqlash”
haqidagi 6-sonli Qarorlari qabul qilingan. Lekin, shunga qaramasdan, Jizzax viloyatidagi
k
o‘
pgina x
o‘
jalik rahbarlari mazkur qaror talablarini q
o‘
pol ravishda buzgan holda
sabzavot va poliz mahsulotlari hosildorligini oshirishni k
o‘
zlab, turli kimyoviy zaharli
dorilarni, ammiakli selitralarni tartibsiz holda q
o‘
llab kelganlar.
Viloyat davlat x
o‘
jaliklarida mineral
o‘g‘
it va kimyoviy o
g‘
ularni saqlash holati
tekshiruvdan
o‘
tkazilganda, ularning qonun-qoidalarga rioya qilinmasdan, k
o‘
plab mineral
o‘g‘
itlar shundoqqina paykal chetlarida, ochiq kollektorlar yaqinida saqlanayotganligi
aniqlangan. Yuqorida keltirilgan qonunbuzarliklar D
o‘
stlik tumani Lenin nomli davlat
x
o‘jaligining “Paxtakor” shirkatida, Arnasoy tumanidagi B.Fayziyev nomli davlat xo‘
jali-
gida,
G‘
allaorol tumanidagi Muzbuloq, Amir Temur va Guliston nomli davlat x
o‘
jaliklarida
hamda Zarbdor tumanidagi sabzavotchilik x
o‘
jaligining qator b
o‘
limlarida aniqlangan.
Viloyatdagi mineral
o‘g‘
itlarni saqlash omborxonalarining k
o‘
pchiligi, shuningdek, Forish
tumanidagi zaharli o
g‘
ularni saqlash qabristoni zamon talablariga javob bermagan [7, 23].
Mazkur salbiy holatlar joylarda ekologik vaziyatning buzlishiga olib kelgan.
Ekin maydonlaridan x
o‘
jasizlarcha foydalanish, uni kimyoviy
o‘g‘
itlar bilan
zaharlash, turli chiqindilarni duch kelgan joylarga tashlash, irrigatsiya shahobchalarining
not
o‘g‘
ri q
o‘
llanilishi oqibatida unumdor yerlar yildan yilga kamayib bordi. Turli
oqovalarning oqizilishi natijasida hayot uchun eng zarur b
o‘
lgan suvning ham har
tomonlama ifloslantirib borilganligini shu
o‘rinda ta’kidlash joiz. Yerdan noto‘g‘
ri
foydalanish oqibatida tuproq eroziyasi, sh
o‘
rlanish, uning botqoqqa aylanishi hollari yuz
bergan. Natijada, Jizzax viloyati hududidagi 288 ming gektar su
g‘
oriladigan yer maydon-
larining 20 ming gektari
o‘
ta sh
o‘
rlangan. Bu kabi ekin maydonlari viloyatning Zarbdor
tumanida 3400, Zomin tumanida 3300, Oktyabr (hozirgi Zafarobod) tumanida
1500, Paxtakor tumanida esa 1400 gektarni tashkil etgan. Vaholanki, viloyat b
o‘
yicha har
yili 8-9 ming gektar yerning meliorativ holatini yaxshilash talab etilardi. Hatto, ikkilamchi
sh
o‘
rlanish va botqoqlanish sababli foydalanish imkoniyati b
o‘
lmagan yerlar mavjudligi
ham mutaxassislar tomonidan qayd etilgan [7, 21].
Bundan tashqari, joylardagi x
o‘
jalik rahbarlarining
o‘
z faoliyatiga mas
’
uliyatsizligi
tufayli chiqindi tashlangan maydonlar k
o‘
payib borgan. Natijada, pashsha, chivin kabi
hashoratlar k
o‘
payib, aholi va uy hayvonlari orasida kasallanish oshib borgan. Mazkur
holatlar Jizzax tumani hududida k
o‘
proq qayd etilgan. Joylardagi sanitariya-epidemio-
logiya stansiyalari va veterinariya xizmati punktlarining yaxshi ishlamasligi ham
hududlarda ekologik ahvolning yomonlashishiga
o‘z ta’sirini ko‘
rsatgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
285
Jizzax viloyati hududida joylashgan respublikadagi eng yirik suv havzalaridan
b
o‘
lgan Aydar-Arnasoy k
o‘
llarida 1991-yilda jami 17 ta baliqchilik brigadalari baliq ovlash
faoliyati bilan shu
g‘
ullangan. 1989-yilda mazkur suv havzasida 4260 tonna baliq ovlangan
b
o‘
lsa, 1991-yilga kelib, bu k
o‘
rsatkich 2200 tonnani tashkil qilgan. Bu raqamlar esa bizga
baliq zaxiralarining juda kamayib borganligini anglatadi. Buning sabablaridan biri Aydar-
Arnasoy k
o‘
llaridagi suvning minerallashuvi darajasi belgilangan normadagidan ancha
yuqorilab ketganligi edi. K
o‘
lga quyilayotgan deyarli barcha suvni sh
o‘
r yerlar yuvilgandan
s
o‘
ng paydo b
o‘
lgan oqovalar tashkil qilgan. Oqova suv bilan birgalikda bir necha
o‘
n yillab
ishlatilgan zaharli kimyoviy dorilar ham suv havzasiga tushgan. Bu holat suv havzasidagi
baliqlar turlarining kamayib ketishiga, ularning ommaviy
o‘
limiga va normal rivojlan-
masligiga saba
b bo‘lgan. O‘sha paytlardayoq ushbu suv havzasida baliq zaxiralarini saqlab
qolish uchun chuchuk suvlar qo‘shish zarurligi mutaxassislar tomonidan tavsiya etilgan [7, 30].
E’tirof etish kerakki, 1990
-yillarga kelib, tabiatni muhofaza qilish tadbirlariga
ajratilayotgan mabla
g‘
lar soni ortib borgan. Masalan, atmosfera havosini muhofaza qilish
b
o‘
yicha 1990-yilda 1 mln. s
o‘
mdan ziyod mabla
g‘
lar ishlatilgan b
o‘
lsa, 1991-yilga kelib,
bu k
o‘
rsatkich 3 mln. s
o‘
mni tashkil etgan.
Tabiatga q
o‘
pol va takabburona munosabatda b
o‘
lishga y
o‘
l q
o‘
yib b
o‘
lmasligi,
bunday munosabatni tabiat also kechirmasligi, ayniqsa, inson-tabiatning x
o‘
jayini, degan
soxta sotsialistik mafkuraviy da
’
vo k
o‘
plab odamlar, bir qancha xalqlar va millatlarning
hayoti uchun fojiaga aylandi, ularni qirilib ketishi, genofondining y
o‘
q b
o‘
lib ketishi
yoqasiga keltirib q
o‘
ydi[10, 116].
Xulosa qilib aytish mumkinki, 90-yillar boshlarida
O‘
zbekistonda fojiali ijtimoiy-
ekologik vaziyatning yuzaga kelishi-izchillik asosida olib borilmagan ekologik siyosatning
oqibati edi [6, 146].
Ijtimoiy-ekologik vaziyat, aytish joizki,
o‘
sha paytdagi paxta yakkahokimligi,
mustamlaka tuzumiga xos, bir yoqlama rivojlangan iqtisodiyotning halokatli oqibatlari,
avvalo, odamlarning turmush tarzida, eng muhimi, ularning jon boshiga t
o‘g‘
ri keladigan
daromad darajasining
o‘
ta pastligida, tomorqa yerlarining keskin kamayib borishida,
millatning salomatligi, uning genofondiga salbiy ta’sirlarning kuchayishida, bolalar va
onalar
o‘
limining avj olishida,
o‘
lkamizning ekologik nochor holatida va boshqa k
o‘
plab
masalalarda namoyon b
o‘
lgan edi [9, 17]. Albatta, bu kabi salbiy holatlar biz tadqiq
etayotgan Jizzax viloyatini ham chetlab
o‘tmagan. Buni yuqoridagi ma’lumotlarimiz ham
tasdiqlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Muloqot jurnali, 1992-yil, 3-4-sonlar, 12-bet.
2.
Oбламуродов П. Развитие аграрного производства Узбекистанав 191–1990 гг.
Опыт, уроки и проблемы. Автореф.дисс.док.ист.наук. Т., 1994.
3.
O‘zbekistonning yangi tarixi K.2. O‘zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida.
T.,
Sharq. 2000.
4.
Fan va turmush, 1991. № 7.
5.
Шадиметов Ю. Cоциально
-
экономические проблемы здоровая населения //
Коммунист Узбекистана, № 12. –
1988.
6.
O‘zbekiston tarixi (1917–
1991-
yillar) K.2. O‘zbekiston 1939–
1991-yillarda. T.,
O‘zbekiston NMIU. 2019.
7.
Jizzax viloyati davlat arxivi, 13-fond, 1-
ro‘yxat, 5
-ish, 17-30-betlar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
286
8.
Тухтаев С. Новые дефолианты тыпа УДМ // Селское хозяйство Узбекистана,
1980.
–
№ 8.
9.
Yuksak ma’naviyat va q
onun ustuvorligi asosida yashash, el-yurtga sadoqat,
adolat, halollik va jasorat fazilatlarini kamol topdirish.
Maxsus kurs bo‘yicha ma’ruzalar
to‘plami. T., O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi. 2013.
10.
Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. T.,
G‘.
G‘ulom nomidagi nashriyot
-
matbaa ijodiy uyi, 2010.
