Миграционные процессы на территории Мирзачуля в 1946-1980-х годах

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Migration processes on the territory of Mirzachul in the
1946

–

1980-ies

Rasulbek DAVLETOV

1

Jizzakh State Pedagogical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 20 November 2021
Available online
15 December 2021

This article examines the policy of resettlement of the

population in the 1946

–

1980-ies of the XX century in

underdeveloped areas, with the aim of large-scale development
of the lands of Mirzachul. When researching this topic, the author
was guided by personal considerations and conclusions, relying
on archival and published sources.

2181-

1415/© 202

1 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp

315-322

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Mirzachul,
migration,
reserves and gray lands,
Sh.R. Rashidov,
resettlement,
farming,
cotton,
White gold,
Friendship,
Arnasay,
irrigated lands.

1946

–

1980-

yillarda Mirzacho‘l hududidagi migratsion jarayonlar

ANNOTATSIYA

Kalit so

‘

zlar:

Mirzacho‘l,

migratsiya,

qo‘riq va bo‘z yerlar,

Sh.R. Rashidov,

ko‘chirish,

xo‘jalik,

paxta,
Oq oltin,

Do‘stlik,

Arnasoy,

sug‘oriladigan yerlar.

Mazkur maqolada XX-asrning 1946

–

1980-

yillarida Mirzacho‘lni

keng miqyosda o‘zlashtirish maqsadida hududga aholini ko‘chirib

keltirish siyosati yoritilgan. Maqolani nashrga tayyorlashda tadqi-
qotchi arxiv va ilmiy manbalarga tayangan holda shaxsiy fikr-
mulohaza va xulosalarini berib borgan.

1

Doctoral student, Jizzakh State Pedagogical Institute. Jizzakh, Uzbekistan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2021) / ISSN 2181-1415

316

Миграционные процессы на территории Мирзачуля

в 1946–

1980-

х годах

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Мирзачул,

миграция,

осмотр и ледовые земли,
Ш.Р

.

Рашидов,

переезд,

хозяйство,

хлопок,

белое золото,

Дустлик,

Арнасай,

орошаемые земли.

В данной статье рассмотрена политика переселения

населения в 1946–

1980-

е годы XX века в малоосвоенные

районы, с целью широкомасштабного освоения земель
Мирзачуля. При исследовании данной темы автор,
руководствовался личными соображениями и выводами,
опираясь на архивные и опубликованные источники.

KIRISH
Jahonda aholi sonining muntazam ko

‘

payib borishi toza ichimlik suvi va oziq-ovqat

mahsulotlariga bo

‘

lgan talabni oshirib, xalqaro miqyosda aholi migratsiyasining kuchayi-

shiga sabab bo

‘

lmoqda. Hozirgi paytda dunyoning ko

‘

plab yirik ilmiy tadqiqot markaz-

larida XX-asrda yangi yerlarni o

‘

zlashtirish va aholi migratsiyasi masalalariga doir

tadqiqotlar olib borilmoqda. Shu nuqtayi nazardan ikkinchi jahon urushidan keyin
Mirzacho

‘

lning qo

‘

riq va bo

‘

z yerlarini o

‘

zlashtirish uchun boshqa viloyatlardan aholini

ko

‘

chirish jarayonlarini o

‘

rganish bugungi kunda yana dolzarb masalaga aylanmoqda.

METODLAR
Ikkinchi jahon urushidan keyin Mirzacho

‘

lning qo

‘

riq va bo

‘

z yerlarini o

‘

zlashtirish

uchun boshqa viloyatlardan aholini ko

‘

chirish harakati jarayonlari yoritilgan. SSSR Xalq

Komissarlari Sovetining 1946-yil 2-fevralda qabul qilgan

“

O

‘

zbekiston SSRda paxtachilikni

rivojlantirish chora-tadbirlari to

‘

g

‘

risida

”

gi maxsus Qarorida O

‘

zbekistonda 4-besh yillikda

paxta yetishtirishni 2,5 baravar ko

‘

paytirish vazifasi qo

‘

yildi. Mazkur qaror asosida yangi

o

‘

zlashtirilgan yerlarga, shu jumladan, Mirzacho

‘

lga aholini ko

‘

chirish harakati yanada

tezlashtirildi[1,10-v.]. Qarorni bajarish bo

‘

yicha ishlab chiqilgan rejada viloyat va tuman

komissiyalariga aholi zich yashaydigan hududlarni belgilash va ulardan yangi o

‘

zlashtiri-

layotgan yerlarga aholini ko

‘

chirish belgilab berildi. Belgilangan reja asosida yangi tashkil

etilayotgan sovxozlarga 1947-yilda 1863 ta kolxozchi oilasi bilan, 1950-1952-yillar
mobaynida esa 3986 oila ko

‘

chirib keltirildi. Mirzacho

‘

lga, asosan, Farg

‘

ona vodiysi,

Samarqand va Jizzax viloyatlarining tog

‘

li hududlarida yashab, doimiy ish bilan band

bo

‘

lmagan aholining bir qismi ko

‘

chirildi [2. B. 13]. Sobiq ittifoq hukumati qo

‘

yilgan vazifa-

larni bajarish uchun moddiy ta

’

minot masalasiga e

’

tiborini kuchaytirdi.

NATIJALAR
Mustabid hukumat qo

‘

riqni o

‘

zlashtirish ishlariga respublikaning turli hududlaridan

turli millatlarga xos bo

‘

lgan aholini majburiy tarzda ko

‘

chirdi. Xususan, Mirzacho

‘

lni

o

‘

zlashtirish jarayonida majburiy-ommaviy ko

‘

chirish, quloqlashtirish

, “

komsomol yo

‘

llan-

masi

”

bilan yuborish natijasida turli etnoslar kirib keldilar, lekin ularning ko

‘

pchiligi o

‘

lka-

ning ekomuhitiga moslasha olmaganligi, moddiy-xo

‘

jalik an

’

analarini o

‘

zlashtira olma-

ganligi sababli muqim o

‘

rnashuvi yuz bermadi [4. B. 41]. SSSR Ministrlar Sovetining

1949-yil 19-martdagi 1130-sonli Farmoyishiga muvofiq, 17 Sirdaryo oblast Oq oltin

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2021) / ISSN 2181-1415

317

tumani Andijon sovxozida ko

‘

chirish harakatini amalga oshirish uchun 35 million so

‘

m

kredit ajratish haqida ko

‘

rsatma berildi. SSSR Ministrlar Sovetining 1949-yil 8-maydagi

6967-

sonli buyrug‘iga ko‘ra, O‘zbekistonda ko‘chirish va uni amalga oshirish tadbirlari

uchun qo‘shimcha yana 15 million so‘m kredit ajratildi. Bu raqamlar aholini ko‘chirish

masalasiga ittifoq miqyosida alohida aha

miyat berilganligini ko‘rsatadi. Ko‘rilgan tadbirlar

natijasida 1949

–

1953-

yillarda o‘rta hisobda 300 mlrd. so‘mlik, 1954 –

58-yillarda esa

400 mlrd. so‘mdan ko‘proq qishloq xo‘jalik mahsulotlari tayyorlandi. Yangi yerlarga
ko‘chib kelganlarning mehnati tufayli qilingan ko‘plab xarajatlari qoplanibgina qolmasdan,
balki davlatga 18 mlrd. so‘m sof daromad keltirildi. Shuni ham ta’kidlash joizki, aholi
ko‘chib kelgan ba’zi xo‘jaliklarda ijtimoiy

-

iqtisodiy ahvol talab darajasida bo‘lmadi.

Jumladan, oziq-ovqat, kiyim-

kechak bilan barqaror ta’minlanib borilmadi. Shuning

uchun ham bu yerlarga ko‘chib kelgan 2700 oila yana o‘z yurtlariga qaytib ketdi. Aholining
kundalik mahsulotlarga bo‘lgan ehtiyojlari o‘z vaqtida qondirilmasligi, ta’minot tizimida
bo‘lib turgan surunkali uzilishlar aholi o‘rtasida kelajakka umidsizlikni kuchaytirdi.

Shunga qaramasdan, 1956

–

1969-

yillarda Mirzacho‘l mintaqasiga doimiy yashash uchun

42 ming oila ko‘chib kelgan edi. Biroq 1969

-yilga kelib, ularning atigi 25 mingtasigina shu

yerda muqi

m yashab qoldi, xolos. 17 ming oila yoki barcha ko‘chib kelganlarning 40,5%i

o‘zlarining azaldan istiqomat qilgan joylariga ko‘chib ketishga majbur bo‘ldilar. Qisqacha
qilib aytganda, ularning Mirzacho‘lda muqim qolish koeffitsiyenti 0,59 %ni tashkil etdi.

Mirzacho‘lda aholi qo‘nimsizligining sabablaridan yana biri mayda qishloqlar (qo‘rg‘on

-

chalar, xutorlar)ning tugatilishi va ular o‘rnida posyolkalar tashkil etilishi

-

ko‘zda tutilgan

siyosatning amalga oshirilishi bo‘ldi

. 1969-yil 11-

fevralda O‘zbekiston hukumatining

73-

sonli Qarori bilan ikki yil muddat ichida qo‘rg‘onchalar qurishni taqiqlash to‘g‘risida

Farmoyish chiqarildi. Mirzacho‘lda aholini uy

-

joylar bilan ta’minlash masalasi hal qilin

-

magan bir paytda bunday qaror qabul qilinishi aholining azaliy udumlari, turmush

tarzining keskin o‘zgarishiga, ularning yerdan uzilib qolishlariga olib kelar edi.
Mirzacho‘lda tashkil topayotgan yangi xo‘jaliklarni ishchi kuchi va mutaxassislar bilan
ta’minlashga doir targ‘ibot ish

lari muntazam kuchaytirib borildi. Natijada, Sirdaryo

viloyati aholisining o‘sishi darajasi 1959

-yili 527 ming kishi (shundan shahar aholisi

114 ming kishi, qishloq aholisi 413 ming kishi)ni yoki 21 % ni tashkil etgan bo‘lsa,

1970-yili 575461 kishi (shundan shahar aholisi 132161 kishi, qishloq aholisi
443000 kishi) ni yoki 23 %ni tashkil etgan. 1979-yili esa 447,9 ming kishi (shundan shahar

aholisi 140,6 ming kishi, qishloq aholisi 370,3 ming kishi) dan iborat bo‘lgan. 1973

-yili

Jizzax viloyati tashkil e

tilib, Mirzacho‘lning katta qismi shu viloyat hududiga o‘tishi

hisobiga Sirdaryo viloyatining hududi va aholisi kamaydi. 1973-yilda Jizzax viloyatida
388 ming aholi yashagan bo`lsa, 1975-yilda 411,6 ming, 1980-yilda 526,8ming, 1983-yilga
kelib, 584 ming nafarga yetgan[8,160-b]. 1975-yilda Jizzax viloyati aholisining 72,5%ini
o`zbeklar, 6,7%ini qozoqlar, 2,9%ini qirg`izlar, 1,5%ini tojiklar, 7,3%ini ruslar, 2,9%ini
tatarlar, 0.6%ini koreyslar va 5,4%ini boshqa millatlar tashkil etgan [7. B. 117].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2021) / ISSN 2181-1415

318

O‘zbekistonning turli viloyatlaridan Mirzacho‘lga ko‘chirma qilingan oilalar soni haqida

ma’lumot (1974

-yil) [3, l.2-113.].

T/r

O‘

zbek

is

ton

r

eg

ion

i

V

iloyatl

ardan

V

iloyatl

ar ic

hi

d

an

Do‘s

tli

k

Pax

takor

(Ok

ty

abr

)

Z

afa

robod

A

rn

as

oy

Z

arb

dor

Mi

rza

cho

‘l

1.

Namangan

1

48

124

2.

Andijon

126

208

3.

Farg‘ona

273

4.

G’allaorol

tumani

–

43

51

(1975-yil)

T/r

O‘

zbek

is

ton

r

eg

ion

i

V

iloyatl

ardan

V

iloyatl

ar ic

hi

d

an

Do‘s

tli

k

Pax

takor

(Ok

ty

abr

)

Z

afa

robod

A

rn

as

oy

Z

arb

dor

Mi

rza

cho

‘l

1.

Farg‘ona

1

59

2.

Andijon

59

63

35

117

3.

Samarqand

200

70

63

22

4.

Baxmal tumani

19

5.

G’allaorol

tumani

21

21

6.

Samarqand

351

63

67

112

7.

Baxmal va G’allaorol tumani

(Jizzax viloyati)

57

65

8.

Zomin tumani

51

115

9.

Samarqand

122

45

77

10.

Andijon viloyati

40

98

13

0

22

18

94

11.

Jizzax

403

35

95

12.

Andijon va Samarqand

31

40

13.

Jizzax

71

76

30

14.

G‘allaorol

101

45

80

61

15.

G‘allaorol (Jizzax viloyati)

14

47

41

66

70

16.

Jizzax viloyati

207

11

50

33

26

17.

Jizzax viloyati

80

54

33

152

51

Mirzacho‘lga aholini ko‘chirish, ularni ish bilan ta’minlashga e’tiborning kuchay

-

tirilishi natijasida 9-besh yillikda bu yerlarda

o‘zlashtirilgan yangi yerlar 300 ming

gektardan oshib, 30 dan ortiq paxtachilik sovxozlari tashkil etildi. Mirzacho‘l hududlarida

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2021) / ISSN 2181-1415

319

ularning soni 49 taga yetdi. Shuningdek, Mirzacho‘lda Sirdaryo, Shirin, Guliston, Yangiyer,
Paxtakor, Do‘stlik, Gagarin singar

i shaharlar, 10 ga yaqin paxtachilikka ixtisoslashgan

rayonlar, o‘nlab shahar tipidagi posyolkalar, 30 dan ortiq sanoat korxonalari bunyod etildi.
Yangi yerlarning o‘zlashtirilishi kadrlar tanqisligiga barham berishga doir zarur chora

-

tadbirlar ishlab chiqishni talab qildi. Respublika hukumati 1966-yil 22-

yanvarda “Qishloq

xo‘jaligi xodimlarini tayyorlash va malakasini oshirish to‘g‘risida” qabul qilgan Qarori

asosida 1966-

yilda Mirzacho‘l zonasi uchun 2135 ta ommaviy kasb mutaxassislarini

tayyorlash vazifa

si qo‘yildi. Shu asosda faqat sovxozlar uchun 1000 ta mexanizator, paxta

terish uchun 800 ta mexanik-haydovchi, 100 ta kombaynchi va boshqa mutaxassislar
tayyorlash belgilandi. Bundan tashqari, kadrlar taqchilligiga barham berish maqsadida

Mirzacho‘lga Namangan viloyatidan 250 ta oila ko‘chirilgan bo‘lib, bu oilalardagi 500 nafar

ishchidan 250 tasi mexanizatorlik kasbiga ega edi. Bulardan tashqari, ular mavsumiy

ishlarga jalb qilingan. Shuni ham ta’kidlash joizki, ilgari murakkab texnika vositalari bilan

ta

nish bo‘lmagan kishilardan malakali mutaxassislar tayyorlash, belgilangan vazifalarni

talab darajasida bajarish uchun ko‘p vaqt kerak edi.

Binobarin, kadrlar yetishmasligi

mavjud texnika vositalaridan talab darajasida foydalanish imkonini bermadi. Texnika

vositalari turib qolishi oqibatida Boshmirzacho‘lqurilish boshqarmasi va Sirdaryo viloyati
davlat xo‘jaliklari tresti bo‘yicha 1966

-

yilda bir sentner paxtaning tannarxi 38,1 so‘mni

tashkil qilgan bo‘lsa, 1969

-

yilga kelib, bu raqam 48,8 so‘mga etdi. 1966

-yili bir gektar

yerdan olingan hosil 21,7 sentnerni tashkil qilgan bo‘lsa, 1968

-yilga kelib 15,4 sentnerga,

har bir traktorning ishlash darajasi 1966-

yilda 274 kunni tashkil qilgan bo‘lsa, 1969

-yilga

kelib, bu ko‘rsatkich 227 kunga tushib qoldi. Mirzacho‘lni

o‘zlashtirish jarayonida aholini

ko‘chirish uchun bu hududga yaqin bo‘lgan tog‘li rayonlar tanlanganligi ham nisbatan
yaxshi samara berdi. Masalan, asosan, Zomin va Forish tumanlaridan ko‘chirib kelingan

aholi hisobiga 1960-1972-yillarning boshlarida Oq oltin tumanida

–

16,4 ming, Do‘stlikda

–

11,2 ming, Ilichda

–

24,1 ming, Mirzacho‘lda –

15,7 ming, Paxtakorda

–

26,4 ming,

Yangiyerda

–

32,4 ming aholi istiqomat qildi. Mazkur 6 ta tumanda yangi ko‘chib kelganlar

hisobiga ishchi kuchlarining ko‘payishi tufa

yli yetishtirilgan paxta 200 ming tonnadan

oshdi. Bu yangi xo‘jaliklarda mehnat unumdorligining oshishiga samarali ta’sir ko‘rsatdi.
“Mirzacho‘l vohasiga ko‘chirilgan aholining ijtimoiy

-

iqtisodiy va madaniy hayoti” deb

nomlangan III bobda Mirzacho‘lga ko‘c

hirilgan aholining ijtimoiy ahvoli va madaniy

turmush sharoitini yaxshilashga qaratilgan tadbirlar, yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar oqibatida
aholi boshidan kechirgan qiyinchiliklar tahlil qilingan. Yangi o‘zlashtirilgan yerlarning
iqtisodiy samaradorligi ko‘p

jihatdan yangi ko‘chib kelgan oilalarning ijtimoiy ta’minotiga

ham bog‘liq edi. Urushdan keyingi yillarda binokorlik materiallari va malakali quruv

-

chilarning yetishmasligi oqibatida uy-

joy qurilishi talab darajasida bo‘lmadi. Hisobotlarga

ko‘ra,

“1946 –

1947-yillarda sovxozlar sektorida uy-joylar qurish rejasi atigi 38 % baja-

rilgan. 1947-yili sovxozlar ishchilari uy-joy bilan bor-

yo‘g‘i 43 % ta’minlangan”. Mavjud uy

-

joylarning ham yarmi yaroqsiz holga kelib qolgan. Davlatdan biror narsa talab qilib olishga

o‘rganmagan mahalliy aholi imkoniyatiga qarab, o‘zlari uchun sharoit yaratishga harakat
qilgan. Ko‘pgina sovxozlarning ishchilari uy

-

joy yetishmasligi sababli yerto‘lalar yoki

chaylalarda yashagan. Hukumat mavjud kamchiliklarni bartaraf etish uchun zarur chora-

tadbirlarni ko‘rishga majbur bo‘ldi. 1946

-

yilda SSSR Moliya xalq komissarligi O‘zbekiston

sovxozlarining ishchilariga yakka tartibda uy qurish uchun 100 ming so‘m pul ajratdi,
davlat plan komissiyasi 14 ming so‘mlik binokorlik materiallari

berishga qaror qildi.

Natijada, yangi tashkil topgan sovxozlarda 1947-yil boshlarida 737 ta uy-joy qurildi,

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2021) / ISSN 2181-1415

320

70 ming so‘mlik madaniy

-

maishiy binolar barpo etildi. Shunday yo‘llar bilan yangi

sovxozlarga ishchi kuchlari jalb qilina boshlandi. 1953-yilga kelib, respublikaning

paxtachilik sovxozlarida 166 ming kvadrat metr, ya’ni 395 ta uy

-joy bunyod etildi.

1952

–

1954-

yillar mobaynida ikki xonadan iborat bo‘lgan 2139 ta uylar qurilib, ishga

tushirildi. Mirzacho‘lni o‘zlashtirish dasturi asosida

4- besh yillik oxirida sovxozlarda uy-

joy qurilishi jonlandi. 1950-yillarning 2-yarmidan uy-joy qurilishini sanoat usulida amalga

oshirishga o‘tila boshlangan bo‘lsa

-

da, ma’muriy

-buyruqbozlikka moslashgan tuzilma-

larning muntazam aralashuvi natijasida shahar va qishloq joylarda uy-

joy qurilishi sur’ati

o‘smadi. Masalan, 1958

-yilda, kolxozchilar va qishloq ziyolilari uchun jami 2011 ming kv.

metr uy-

joylar qurilib, foydalanishga topshirilgan bo‘lsa, 1961

-

yilda bu ko‘rsatkich

1335 ming kv. metrni tashkil qildi. Uy-joylar qurilishi uchun kuniga 16,5 ming ishchi kuchi

talab qilingani holda, amalda o‘rta hisobda 6,7 ming kishi ishlagan. Ko‘chirib keltirilgan

aholi joylashtirilgan yerlardagi yashash sharoitining yaxshi tashkil qilinmaganligi sababli

3467 oila yoki ko‘chib kelgan aholining 19,2 foizi qaytib ketgan. Cho‘l sharoitida yashash
va ishlashning qay darajada og‘ir bo‘lganligini Forish tumanidan ko‘chib kelgan Sirliboy
Saidov quyidagicha hikoya qiladi: “1968

-yili Zafarobodga, keyinchalik Oxunboboyev sov-

xoziga ishga keld

im. Uylar yetishmaganligi uchun hamqishlog‘im Yo.Kamolov mening

uyimda 3 ta bolasi bilan yashadi. Uy olish uchun 2-

3 yil oldin kelib ishlash kerak edi”. Uy

-

joy qurilishidagi mavjud kamchiliklarga to‘xtalib, Sh.R.

Rashidov quyidagi fikrlarni

bildirgan: “Sov

xoz posyolkalari qurilishini tubdan yaxshilash talab qilinmoqda. Shunisi

ranjitadiki, Davlat plan komiteti qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetishtirish va tayyorlash

ministrligi hamda Respublika davlat qurilish komiteti yangi tuzilayotgan sovxozlarni
rejalas

htirish va qurish vaqtida maktab, klub, kutubxona, kasalxona, radiouzellar, bog‘cha

va boshqa madaniy va maishiy obyektlar qurilishini rejaga kiritmagan”.

MUHOKAMA

Bu davrda barcha sohalarda bo‘lgani kabi tibbiyot o‘quv yurtlarini tugatgan yosh

mutaxassis

lar Mirzacho‘lga kelib ishlashga da’vat qilingan. Raqamlar 1960

-yillarning

oxirlarida ham tibbiy va madaniy-maishiy sohalarda ishlar talab darajasida amalga
oshirilmaganligidan dalolat beradi. Masalan, 1965-

yili respublika bo‘yicha har 10 ming

kishiga o‘rtacha 16,9 ta vrach to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, Mirzacho‘lda ko‘rsatkich 9,2 tani tashkil

qilgan. 1969-

yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, bu ko‘rsatkich respublika bo‘yicha 19 tani tashkil

etgan bo‘lsa, Mirzacho‘lda 12,9 taga yetgan, xolos

[41]. Mirzacho‘lda yaxshiroq y

ashash

ilinjida ko‘chib kelgan fuqarolarning boshlaridan kechirgan qiyinchiliklarini surxon

-

daryolik A.Uzoqova misolida ham ko‘rish mumkin: “Erim Nasim Uzoqov va ikkita bolamiz

bilan 1957-

yili Mirzacho‘lning 6

-

sovxoziga ko‘chib keldik,

–

deya eslaydi u.

–

Bitta barakda

uchta oila

–

samarqandlik G’ani aka va forishlik Qodir akalarning oilalari bilan birga

yashadik. Uylarni isitishga o‘tin topilmas, qor

-

yomg‘irda hamma yer loy bo‘lib, yurish qiyin

edi. Ichimlik suvini 4 km. uzoqdagi sovxoz markazidan tashib kelardik. Sovxoz markazida

kichkina kasalxonada bitta vrach ishlardi. Kasalxonada tug‘ruqxona bo‘limi yo‘qligi tufayli
uchinchi farzandim Klara uyda tug‘ildi. Zax va sovuq barakda yashashga bardosh bera
olmagan Klara 18 kunlik bo‘lganida vafot

etdi. 1964-yil bizga ham uy berildi. Biz bilan birga

yashagan G’ani aka uy ololmagandan so‘ng boshqa sovxozga ketdi”. Bu ma’lumotlardan
ko‘rinadiki, uy

-joy olishdan umidini uzganlar boshqa joylarga ketishgan. Yangi tashkil

etilgan sovxozlarda madaniy-oqartuv ishlarini jonlantirishga, kutubxona va klublar

qurilishiga ham e’tibor qaratildi. Jumladan, “Mirzacho‘lning Savay sovxozi markazida
kutubxona va 550 o‘rinli klub ishga tushirildi. Kutubxonadagi kitoblarning soni 6000 dan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2021) / ISSN 2181-1415

321

oshdi. 1955-

yildan boshlab, ko‘

chma kutubxonalar tashkil etildi. Klublarni bezatishga

katta e’tibor berildi. Savay sovxozi markazidagi klub binosining fayesiga billiard qo‘yilgan.
Devorlarga “O‘zbekiston xotin

-

qizlari”, “Sovet armiyasi”, “Sovxoz ilg‘orlari” kabi

foto-

vitrinalar va “Kommunizm quruvchisining axloq kodeksi” yozilgan plakatlar osib qo‘yilgan.
“Klubda har oyda 30

-

40 ta kino qo‘yilmoqda” kabi xabarlarni keltirish mumkin. Klublarda

respublikaning yirik teatrlari va qo‘shni respublikalar artistlari ijrosidagi spektakllar va

konsertlar namoyish etilgan. Masalan, 1963-yili Maksim Gorkiy nomidagi rus akademik

drama teatrining “Foker na chas” (“Bir soatlik foker”), “Romeo moy sosed” (“Romeo –

mening qo‘shnim”) kabi spektakllari namoyish etilgan. Shu yili Qirg‘iziston SSR O‘sh

oblasti

ning Kirov nomli teatri Mirzacho‘lga tashrif buyurdi. Shuni ham ta’kidlash joizki,

Mirzacho‘l xo‘jaliklariga respublika va hatto, viloyat miqyosidagi teatrlarning tashrifi
kamdan kam holatlarda sodir bo‘lgan.

Xo‘jaliklarning madaniy

-oqartuv sohalari rahbarlari hisobot uchun havaskorlik

to‘garaklarini jalb qilishib, “Qaynona va kelin”, “Tannoz qiz”, “Ishyoqmas” kabi yengil

-yelpi

spektakllar va mahalliy san’atkorlarning qo‘shiq

-kuylarini namoyish qilish orqali rejalarini

bajarishga harakat qilishgan. Mirzach

o‘lning Stalin, Molotov, Lenin nomli xo‘jaliklarida esa

ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-

maishiy sohalarga deyarli e’tibor berilmagan. Yangi o‘zlash

-

tirilgan hududlarda meditsina xizmatini yaxshilash, madaniy-

oqartuv ishlarini yo‘lga

qo‘yish bo‘yicha bir necha

marta qilingan talablar amalga oshirilmay qolmoqda. Gazeta va

jurnallar ham umuman kelmaydi. Bulardan tashqari, mehmonxonalar yo‘qligi, oshxonalar
yetarli bo‘lmaganligi tufayli choyxonalar, ko‘pincha, ovqatlanish va musofirlar tunaydigan

maskanlar vazifasi

ni o‘tab turganligi haqida shikoyatlar bo‘lib turgan. O‘zbekiston

Kompartiyasi Markaziy Komitetining 1964-

yil iyun Plenumida “Turmush madaniyatini

yuksaltirish, o‘tmish sarqitlarini tugatish, mehnatkashlarni kommunistik ruhda tarbiya

-

lashning muhim sharti”

masalasi muhokama qilinib, unda madaniy-oqartuv muassasa-

larining ahvoli va ularning faoliyatini yaxshilashga e’tibor kuchaytirilishi zarurligi

muhokama qilindi. Plenumda oblast va rayon partiya tashkilotlari zimmasiga qishloq
joylarida madaniy-oqartuv muassasalari faoliyatini kengaytirishga doir tadbirlarni ishlab

chiqish yuklatildi. Ko‘rilgan tadbirlar natijasida ta’lim tizimida bir qator ijobiy siljishlar
sodir bo‘ldi. Jumladan, Sirdaryo viloyatida 6 ta texnikum, 7 ta maxsus hunar

-texnika bilim

yurtida

3 mingdan ortiq talaba va o‘quvchilar ta’lim oldilar, 180 ta klub, 130 kutubxona,

38 qiroatxona, 47 ta kinoqurilma faoliyat ko‘rsatdi. Shunday qilib, ko‘rilgan chora

-

tadbirlar natijasida 1956-1981-

yillarda Mirzacho‘lda 300 ming gektardan ziyod yer

o‘zlasht

irildi. Faqatgina Sirdaryo oblastida 4 ta yangi rayon, 30 ta sovxoz tashkil etildi, 5 ta

shahar vujudga keldi, 1,5 mln. turarjoy, 6700 km. yopiq gorizontal drenaj, 1,5 ming km.
ochiq va yopiq kollektor tarmoqlari, 316 km.dan oshiq beton kanallar qurildi, 14 ming

o‘rinli yozgi kinoteatrlar, 6 ming o‘rinli qishki klublar, 20 ming o‘rinli umumta’lim
maktablari, 7,5 ming o‘rinli bolalar bog‘chalari foydalanishga topshirildi. Natijada,

umumta’lim tizimida ijobiy siljishlar sodir bo‘ldi. Birgina Sirdaryo oblastid

a 1967-yili

598 ta umumta’lim maktablari faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsa, 1970

-yilga kelib, bu raqam

655 taga yetdi[49]. Bu ishlarni amalga oshirish maqsadida hukumat tomonidan ajratilgan

mablag‘ hajmi oshirib borildi.

O‘sha davr hayotini hozirgi paytda mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi har tomonlama

qo‘llab

-quvvatlanib, uning rivojlanishi uchun yaratilayotgan zarur shart-sharoitlar bilan

taqqoslaganimizda o‘rtadagi tafovut yaqqol ko‘zga tashlanadi. “Qishloq xo‘jaligi ekin
maydonlarini suv bilan kafolatli ta’min

lash maqsadida har yili davlat byudjetidan 2 trillion

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2021) / ISSN 2181-1415

322

so‘mdan ortiq, sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash uchun 400 milliard
so‘mdan ziyod mablag‘ ajratilmoqda”. Mamlakatimizda boshqa sohalarda bo‘lgani kabi
qishloq xo‘jaligini rivojlan

tirish uchun ham zarur chora-

tadbirlar ko‘rilmoqda.

Xulosa sifatida aytganda, Mirzacho‘lni o‘zlashtirish jarayonida aholini ko‘chirish

uchun bu hududga yaqin bo‘lgan tog‘li rayonlar tanlanganligi ham nisbatan yaxshi samara

berdi. Masalan, asosan, Zomin va

Forish tumanlaridan ko‘chirib kelingan aholi hisobiga

1960-1972-yillarning boshlarida Oq oltin tumanida

–

16,4 ming, Do‘stlikda –

11,2 ming,

Ilichda

–

24,1 ming, Mirzacho‘lda –

15,7 ming, Paxtakorda

–

26,4 ming, Yangiyerda

–

32,4 ming aholi

istiqomat qildi. Mazkur 6 ta tumanda yangi ko‘chib kelganlar hisobiga

ishchi kuchlarining ko‘payishi tufayli yetishtirilgan paxta 200 ming tonnadan oshdi. Bu
yangi xo‘jaliklarda mehnat unumdorligining oshishiga samarali ta’sir ko‘rsatdi

[5. B. 18].

Shu bil

an bir qatorda, Mirzacho‘lga ko‘chib kelayotgan aholini joylashtirish, ularni uy

-joy

bilan ta’minlash, uy

-

joy qurilishi rejasini o‘z vaqtida bajarilishiga erishish dolzarb masala

bo‘lib qoldi. Faqat 1956

-

yilning o‘zida Mirzacho‘lga 10 ming kishi ko‘chib ke

lishi kutilgan

bo‘lib, ularga shu yili 18 ming kvadrat metr uy

-joy qurib berish rejalashtirilgan [6. B. 80].

Yangi o‘zlashtirilayotgan zonalarni ishchi kuchi bilan ta’minlash aniq reja asosida olib
borilmaganligi, ma’muriyatchilikka yo‘l qo‘yilishi, ijtimo

iy muhofaza qilish imkoniyat-

larining bo‘rttirib ko‘rsatilishi, va’dalarning to‘la bajarilmasligi ko‘chib kelganlarda
ishonchsizlik uyg‘otdi. Oqibatda, ularning bir qismi o‘z yurtlariga qaytib ketishga majbur
bo‘lishdi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

O‘z RMA. 314

-fond, 1-

ro‘yxat, 415

-

yig‘ma jild, 10

-varaq.

2.

Tursunov S. Qishloq aholisini uy-joy va maishiy sharoitlarini yaxshilash

muammolari. T.: 1994.

3.

Джизакскый облгосархив, f

-101, op-1, D.77 l.1-100: d-84, l.1-47 d.-85, l.1-100;

d-92, l.2-113.

4.

Alibekov

U. Mirzacho‘lni o‘zlashtirish ekomuammolari va etnik jarayonlar G‘

G

‘

“O‘zbekistonda moddiy madaniyat va etnomadaniy jarayonlar: zamonaviylik va
an’anaviylik” mavzusidagi respublika ilmiy amaliy anjumani materiallari.

–

Termiz, 2011.

5.

Xushvaqtov

X. Mirzacho‘lni o‘zlashtirish uchun aholi ko‘chirilishi va ularning

ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli (1946

–

1970 y.y.) t.f.f.d. diss. avtoref. T.: 2019.

6.

Davletov

R. Mirzacho‘lni

o‘zlashtirishda

aholini ko‘chirish jarayonlari

(1946

–

1970 y.y.).

O‘zbek d

avlatchiligi tarixi va taraqqiyoti: zamonaviy tadqiqotlar va

yondashuvlar // Respublika ilmiy-

amaliy konferensiyasi materiallari to‘plami.

T.: 2020.

7.

Begimkulov J. On demographic changes in Jizzakh region during the years of

independence. // Scientific collection

“

The role of archives and countrystudy materials in

the study of the history of the homeland

”

Tashkent,

Внешинвестпром

. 2020.

8.

Begimkulov J. Mustaqillik yillarida Jizzax viloyatida aholi migratsiyasi.

Mamalakatimizda migratsiya sohasidagi davlat boshqaruvining dolzarb masalalari.
Xalqaro konferensiyasi materiallari to`plami. T.: 2020.