Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The formation of leadership qualities in collective relationships
Yulduz YARMANOVA
1
Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 November 2021
Accepted 20 December 2021
Available online
15 January 2022
In this article, the data concerning the content and formation
of leadership qualities in labor relations within the team are
analyzed. The system of interpersonal relations within the team
is also considered.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
leader,
leading,
team,
team attitude,
class team,
personal raro attitude.
Jamoaviy munosabatlarda liderlik sifatlarini shakllantirish
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
lider,
yetakchi,
jamoa,
jamoaviy munosabat,
sinf jamoasi,
shaxslararo munosabat.
Ushbu maqolada jamoaviy munosabatlarda liderlik sifatlarini
shakllantirishning mazmuni haqida ma
’
lumotlar keltirib
o‘
tilgan.
Shuningdek, shaxslararo munosabatlar tizimi haqida ham fikr
yuritilgan.
Формирование лидерских качеств в коллективных отношениях
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лидер,
ведущий,
коллектив,
коллективный отношение,
команда класса,
межличностные
отношения
.
В данной статье, проанализированы данные, касательно
содержания и формирования лидерских качеств в трудовых
отношениях внутри коллектива. Также рассмотрена
система межличностных отношений внутри коллектива.
1
Researcher, Karshi State University. Karshi, Uzbekistan. E-mail: yulduzyarmanova1902@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
133
Xalqimiz mentalitetiga xos bo
‘
lgan o
‘
ziga xoslik, ya
’
ni jamoaga qarab fikrlash, qaror
qilishdan iborat mazkur tamoyildan kelib chiqib, boshlang
‘
ich sinflardanoq o
‘
quvchilarda
liderlik qobiliyatini shakllantirish va boshqaruv mahoratini rivojlantirish katta ahamiyat-
ga ega.
“
Yetakchi
”
so
‘
zi guruh a
’
zolariga ta
’
sir o
‘
tkazuvchi va maqsadga yetaklovchi shaxsga
nisbatan qo
‘
llaniladi. Ilmiy adabiyotlarda ba
’zan “lider” so‘zini “yetakchi” atamasi bilan
almashtirish hollari ham uchraydi. Yetakchi
–
o‘
z atrofidagi odamlarning fikri va xulq-
atvoriga ijobiy ta
’
sir
o‘
tkaza oladigan, maqsadli vazifalarni amalga oshirish qobiliyatiga va
yuqori shaxsiy mavqega ega b
o‘
lgan ijtimoiy guruh a
’
zosi. Yetakchilik guruh tarkibini,
undagi munosabatlar tizimini tahlil etish orqali insonda shakllangan qobiliyatga suyanish
va qobiliyatni imkoniyatga qarab, namoyon etish holatidir [1-3].
Yuqorida ta
’kidlaganimizdek, turli adabiyotlarda “lider” so‘zini “yetakchi” atamasi
bilan almashtirish hollari k
o‘
p uchraydi.
O‘ylashimizcha, “yetakchi” atamasi “lider”ga xos
b
o‘
lgan psixologik tavsifni t
o‘la ifodalay olmaydi. “Yetakchi” so‘
zi guruhga munosabat
sifatida, uning a
’
zolariga ta
’
sir
o‘
tkazuvchi va maqsadga yetaklovchi shaxsga nisbatan
ishlatiladi. Yetakchilik guruh tarkibini, undagi munosabatlar tizimini tashkil etish orqali
aniqlanadigan shaxs holatidir. Lekin liderga xos b
o‘
lgan fazilatni ifodalovchi yana qator
jihatlar borki, ularni munosabatlar tizimi doirasidagina tahlil etolmaymiz. Bunday talqinda
liderga xos b
o‘
lgan asosiy jihatlardan yana biri
–
shaxsning vaziyatga muvofiq ravishda
harakat qilish qobiliyatidir. Biron-bir muammoli vaziyatda paydo b
o‘
lgan qiyinchilikni
bartaraf etishdagi tashabbus, totuvlik va mohirlik liderga xos fazilatlardir. Muammoni
yechish bilan bo
g‘
liq qiyin vaziyatda lider boshqalarga nisbatan
o‘
zining il
g‘
orligi bilan
ajralib turadi. Fikrimizcha,
o‘
zbek tilida aynan shu ikki ibora
–
“peshqadam” va “yetakchi”
s
o‘
zlari majmuasi lider mohiyatini t
o‘
la ifodalashi mumkin.
O‘
zbek tilining izohli lu
g‘atida lider tushunchasiga “Lider” inglizcha leader
-yetakchi,
boshliq, rahbar deb ta
’
rif berilgan. Shuningdek: 1.
“Lider”
-biror siyosiy partiya yoki
tashkilotning rahbari, y
o‘
lboshchisi. 2. Sport musobaqalarida oldinda boruvchi shaxs yoki
jamoa; yetakchi, peshqadam: turnir lideri, motosikl poygasi lideri [1].
Liderlik masalasi har bir zamonda ham
o‘
z
o‘
rniga ega b
o‘
lgan va bir qancha
mulohazalarga boy masala hisoblanadi. Mutafakkir ajdodlarimiz ta
’
limotlarida, xalq
ijodiyotida adolatli va adolatsiz shoh t
o‘g‘
risidagi ma
’
lumolar haddan ziyod k
o‘
p. Jumladan,
Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Amir Temur, Ulu
g‘
bek, Yusuf Xos
Hojib, Alisher Navoiy, Jaloliddin Davoniy va boshqalarning q
o‘
lyozmalarida rahbar
(yuksak lavozim egallaganlar nazarda tutiladi) insonlarning shaxsiy fazilatlari, ularning
oldida turadigan murakkab, mas
’
uliyatli vazifalar, ayrim illatlarning oldini olish va bartaraf
qilish y
o‘
l-y
o‘
riqlari b
o‘
yicha ibratli fikrlar bildirilgan. Ayniqsa, rahbarning fahm-farosati,
donishmandligi, haqg
o‘
yligi, xalqparvarligi, insof-diyonatliligi, saxovatpeshaligi ilmiy-
amaliy namunalar asosida ta
’
kidlab
o‘
tilgan [4-7].
Nazarimizda, “yetakchi” so‘
zi shaxsning guruhni yetaklashga, boshchilik qilishga
b
o‘lgan ishtiyoqi mavjudligidan kelib chiqadi. “Peshqadam” iborasi esa ma’
lum fazilatlarga
ega b
o‘
lgan shaxs ketidan guruhning ergashishini, jamoaning
o‘
z ixtiyoriga k
o‘
ra
o‘
zi
ishongan odam borayotgan y
o‘
lni tanlashini anglatadi. Ayn
an shu holat “lider” iborasiga
nisbatan ham ishlatilishi zarur. Liderning bu xususiyati uning hissiy jozibadorligida,
o‘
zgalarni
o‘
ziga jalb etish fazilatida namoyon b
o‘
ladi [8-12].
Biz
o‘
rganmoqchi b
o‘
lgan muammo ham lider shaxsi haqida, uning ijtimoiy guruhga
ta
’
siri haqida qandaydir tasavvurlarni shakllantirishga va, eng asosiysi, insonni lider qila
oladigan u yoki bu xususiyatlar t
o‘
plamini aniqlashga qaratilgan. Shu orqali bu xususiyat-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
134
larning nasliy yoki y
o‘
qligi va shunga bo
g‘
liq holda (agar ular korrektirovka qilinadigan
b
o‘
lsa), bu xususiyatlarni boshqa insonda shakllantirish mumkinligini aniqlashga harakat
qilamiz. Bunda turli davrlarda tadqiqotchilar tomonidan ilgari surilgan nazariyalarni
k
o‘
rib chiqqan holda tahlil qilishga, qanday xususiyatlar liderda jamlanganligi va ulardan
qaysilari yuqori
o‘
rin tutishini aniqlashga va shu bilan birga, shaxsda liderlik xususiyatini
shakllantirishga xizmat qiladigan dastur va treninglarni
o‘
rganib chiqishga e
’
tibor
qaratiladi.
Fikrimizcha, samarali faoliyat olib boruvchi sinf rahbari
o‘
z sinf jamoasida aynan
shunday muhitni yaratishi kerakki, har bir
o‘
quvchi zarur vaziyatda
o‘
z imkoniyatini ishga
solish orqali topshiriqlarni bajarishda qatnashishi va ushbu jarayonda ishtirok
etayotganini his qila olishi zarur. Buning uchun jamoa, har qanday vazifa, topshiriqlarni
hal etishda chuqur mas
’
uliyat his etuvchi va
o‘
ziga ishongan
o‘
quvchilarga ega b
o‘
lishi
lozim. Bolaning jamoaviy munosabatlarga kirishuvi
o‘
rtoqlari bilan shaxslararo munosa-
batlar tizimida amalga oshadi. Bolaning atrofidagi jamoaviy munosabatlarga kirishuvchi
odamlar: uning ota-onasi, aka-opasi va tarbiya maskanidagi
o‘
rtoqlari boshqa a
’
zolardir.
Bolaning kelajakda shaxs sifatida shakllanib, yetuk inson b
o‘
lib kamol topishi hamda
hayotda
o‘
z
o‘
rnini topib ketishida uning jamoaviy munosabatlarga qanday kirishuvi,
jamoada qanday psixologik iqlim hukm surganligi,
o‘
z
o‘
rtoqlari bilan b
o‘
lgan
o‘
zaro
munosabatlarining qanday tarzda kechganligi muhim ahamiyatga egadir. Shu bilan birga,
guruhda doimo shunday bolalar topiladiki, ular paydo b
o‘
luvchi k
o‘
pgina muammoli
vaziyatlarni hal eta oluvchi universal qobiliyatga ega. Shu nuqtayi nazardan qaraganda,
liderlik k
o‘
p jihatdan shaxs tu
g‘
ma qobiliyalarining yetarli darajada shakllanganligi bilan
ham xarakterlanadi. Shu sababli ham
o‘
qituvchi
o‘
quvchilar jamoasi bolalardan iborat
ekanligini unutmasligi, har bir
o‘
quvchi shaxsini e
’
tibordan chetda qoldirmasligi kerak.
O‘
quvchilar bilan psixologik aloqaning qisqa muddatga b
o‘
lsa-da y
o‘
qolishi o
g‘
ir oqibat-
larni vujudga keltiradi. Demak, har bir
o‘
quvchida liderlik sifatlarini shakllantirish
o‘
qituvchidan har bir bolaga nisbatan individual yondashishni talab qiladi. Jumladan, har
bir bolaning ichki imkoniyatlariga qarab topshiriq va vazifalarni taqsimlash,
o‘
z navbatida,
ularga ishonch bildirish, ra
g‘
batlantirish, faolligini oshirish va tashabbuskorlik, tashkilot-
chiliklarini yanada kuchaytirish orqali liderlik sifatlarini shakllantirib borish maqsadga
muvofiqdir.
Yuqorida qayd etilgan vazifalarni amalga oshirish jamoaviy munosabatlarning
liderlik sifatlarini rivojlantirishda samarali faoliyat k
o‘
rsatishini ta
’
minlaydi. Shuningdek,
o‘
qituvchi bunday vazifalarni amalga oshirishda quyidagi omillarni ham inobatga olishi
muhimdir:
–
pedagogning shaxsiy namunasi;
–
jamoada so
g‘
lom ijtimoiy muhitni yaratish;
–
o‘
quvchilarning har biriga individual yondashish.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, liderlik sifatlarini shakllantirishni boshlan-
g‘
ich sinflardayoq amalga oshirish va bosqichma-bosqich rivojlantirish pedagogik jarayon
oldiga talay vazifalarni keltirib chiqaradi bunda, ayniqsa,
o‘
qituvchilar zimmasiga katta
vazifalar yuklatiladi. Bu esa har bir
o‘
qituvchidan juda katta e
’
tibor va mas
’
uliyatni hamda
jamoa bilan ishlash mahoratini talab qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Madvaliyev A. (2003).
O‘
zbek tilining izohli lu
g‘
ati (The Explanatory dictionary of
the Uzbek language). Tashkent:
O‘
zbekiston Milliy entsiklopediyasi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
135
2.
Мудрик
А.В. (2006). Социализация человека.
М.: Издательский центр
«Академия,
304.
3.
Shodiev R.D. Methods and Forms to Ensure Understanding in Educational
Process. Eastern European Scientific Journal. DOI, 10.
4.
Нуруллаева
Ш
.
У
. (2021).
Бўлажак
ўқитувчиларни
методик
тайёрлаш
тизими
.
Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў. №2. Нөкис.
5.
Нуруллаева
Ш.У. (2021). Педагогик жараёндаги зиддиятлар ва уларнинг
позитив жиҳатлари. Илм сарчашмалари. № 6.
6.
Аслонова
О.П. (2020). Бошланғич синф ўқувчиларининг когнитив функциясини
психо
-
педагогик аспектлари. Уз Академия. Илмий услубий журнал. –
Б.
171
–
175.
7.
Aslonova O.P. (2020). Boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarining kognitiv xususiyatlarini
rivojlantirish.
Муғаллим ҳәм үзлуксиз билимлендириў илимий методикалық
журнали.6(1). –
Б.
130.
8.
Ярманова
Ю.Б. (2015). Закономерности смыслообразования в процессе
понимания.
Молодой ученый, (6), 726–
729.
9.
Yu Y. (2019). Positive trends and development prospects personalities of the
child in the team. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences
Vol, 7(12).
10.
Орипова
Н.Х., & Ёзиева
У.Л. (2016). Особенность педагогического процесса
в воспитании у молодёжи общенациональных ценностей. Журнал научных
публикаций аспирантов и докторантов, (2), 30–
32.
11.
Атаджанова
Б.Т. (2020). Научный текст как источник обогащения
профессиональной речи.
Вестник педагогики: наука и практика, (51), 70–
71.
12.
Орипова
Н.Х., & Келдиярова
В.Б. (2018). Формирование образного
мышления учеников начальных классов через интеграционное обучение. Журнал
научных публикаций аспирантов и докторантов, (7), 43–
45.
