Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Memory and methods of strengthening memory in adolescent
students
Dilorom AYMATOVA
1
Pedagogical institute of Karshi state university
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 November 2021
Accepted 20 December 2021
Available online
15 January 2022
The role of memory in human psychology, psychology in
pedagogy, methods of memory development, the psyche of
adolescents, the relationship of methodology and psychology.
Types and related teaching methods, analysis and selection of
methods used by high school students.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
memory,
psychological development,
methodology,
types of memory,
emotional memory,
logical memory,
action memory,
speech and logic.
Xotira va
o‘
smir yoshdagi
o‘
quvchilarda xotirani mustahkamlash
metodlari
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
psixologik rivojlanish,
metodologiya,
xotira turlari,
emotsional xotira,
logik xotira,
harakat xotirasi,
s
o‘
z va mantiq.
Ushbu maqolada xotiraning inson psixologiyasidagi
o‘
rni,
pedagogikada psixologiya, xotirani rivojlantiruvchi metodlar,
o‘
smir yoshdagi
o‘
quvchilar psixikasi, metodologiya va
psixologiyaning bo
g‘
liqligi, xotira turlari va unga bo
g‘
liq dars
metodlari, yuqori sinf
o‘
quvchilarida q
o‘
llaniladigan metodlarni
saralash haqida so`z yuritiladi.
1
teacher, department of humanities, Pedagogical institute of Karshi state university, Karshi, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
143
Память и методы укрепления памяти у подростков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Память психологическое
развитие методика,
виды памяти,
эмоциональная память,
логическая память,
память действия речь и
логика.
Роль памяти в психологии человека, психология в
педагогике, методы развития памяти, психика подростков,
взаимосвязь методики и психологии. Виды и родственные
методы обучения, анализ и выбор методов, применяемых у
старшеклассников.
Xotira
–
in’ikos etilgan narsa yoki hodisalarni yoki o‘
tmish tajribalarini esda
qoldirish va zarur b
o‘
lganlarini tiklashdan iborat b
o‘
lgan psixik jarayon. Xotira barcha
psixik
jarayonlarning eng muhim xarakteristikasi bo‘lishi bilan birga, inson shaxsining
birligi va yaxlitligini ta’minlaydi. Shaxsning o‘z tajribasini eslab qolishi, esda saqlashi va
keyinchalik yana esga tushirishi bu xotiradir. Eslab qolish, esga olish, esda saqlash va
unutish xotiraning unsurlaridir. Faoliyatda ko‘proq sezilib turadigan psixik faollikning
xususiyatiga qarab xotira harakat, emotsional, obrazli va so‘z
-
mantiqli turlarga bo‘linadi.
Faoliyatning maqsadlariga ko‘ra ixtiyoriy va ixtiyorsiz xotira tur
larini tasnif etish mumkin.
Materialni saqlab qolish davriga ko‘ra uzoq muddatli va qisqa muddatli xotira turlarini
ajrata olamiz.
Xotiradagi eng muhim jarayonlardan biri yod olish bo‘lib, bu usul butun
materialning mazmunini bilib olish, uning qismlarini guruhlarga ajratish, guruhlar ichidagi
munosabatlarni, guruhlararo bog‘lanishlarni aniqlash kabi jarayonlarni o‘z tarkibiga
oladigan mnemik harakatning tuzilish xususiyatlariga ko‘proq mos keladi.
Odam o‘zi guvohi bo‘lgan, eshitgan hodisotlarini juda oz
miqdordagina eslab qoladi.
Psixikaning eng muhim xususiyati shundan iboratki, individ tashqi ta’sirlarning aks
ettirilishidan o‘zining keyingi xatti
-harakatlarida doimo foydalanadi. Individual tajriba
oshishi hisobiga xulq-atvor sekin-asta murakkablashadi.
Tashqi dunyo miya qobig‘ida
obrazlar hosil qiladi. Bu obrazlar o‘zaro turli aloqalar bog‘lagan holda mustahkamlanib,
saqlanib qoladi hamda hayot va faoliyat talablariga muvofiq tarzda yana boshqatdan
namoyon bo‘ladi.
Xotira ta’riflarining esda saqlab qol
ish va qayta esga tushirish jarayonlari sodir
bo‘ladigan faoliyat xususiyatlariga bog‘liqligi xotirani turlicha tasnif qilish uchun asos
bo‘ladi. Biz pedagogika
-
psixologiya yo‘nalishida dars jarayonida o‘quvchilarda xotirani
mustahkamlashga qaratilgan metodlar yuzasidan tahlil olib borar ekanmiz, avvalo,
xotiraning qanday turlari mavjudligi va ular nimaga asosan turlarga ajratilishini
o‘rganishimiz lozim.
Harakat xotirasi
–
turli ish-harakatlar va ularning tizimini esda saqlab qolish.
Emotsional xotira
–
his-
tuyg‘uga asoslangan xotira.
So‘z
-mantiq xotirasi: buning mazmunini fikr va mulohazalar, aniq hukm hamda
xulosa chiqarishlar tashkil qiladi.
Demak, xotiraga aloqador metodlarni ishlab chiqishda ushbu xotira turlariga e’tibor
qaratish lozim bo‘ladi.
Hara
kat va holat bilan bog‘liq o‘yin va usullar orqali biz dars mavzusini esda
qoldirish bo‘yicha metod tuzishimiz mumkin. Masalan, “Aloqador holatni eslab qol”,
“Atamaga mos holat” kabi. Bunda rasm va ko‘rgazmali qurollar, slaydlardan foydalanish
mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
144
Emotsional xotira nafaqat ijtimoiy hayotda, balki pedagogik jarayonda ahamiyatli,
ya’ni emotsiya –
his-
hayajon bilan bog‘liq holda ma’lum bir mavzuni o‘zlashtirish va esda
saqlab qolishga oid metod yaratish mumkin. Bu ko‘proq ijtimoiy fanlar, xususan, adabiyot
,
badiiy asar tahlili, psixologiya, falsafa kabi fanlarga daxldordir.
Bugungi kun metodologiyasi va pedagogikasi uchun muhim bo‘lgan masalalardan
biri sifatida o‘quvchilarda xotira va quntning pasayishini ko‘rsatish mumkin. Zero, zamon
nuqtayi
nazaridan axborotlarning ko‘pligi va jadalligi, shuningdek, tabiiy
- biologik
rivojlanish ham ta’sir etishi mumkin. Bugungi davr o‘spirinlari va o‘smirlarida kuzatila
-
yotgan xotira bilan bog‘liq muammolar yechimi bilan turli sohalar shug‘ullanmoqda.
Tibbiyo
t, falsafa, pedagogika, psixologiya sohalarida mavjud shunday yo‘nalishlar borki,
aynan xotira va uning xususiyatlari, xotirani rivojlantirishning yo‘llari hamda usullari
borasida ish olib boradi. Ayniqsa, o‘qish va o‘qitish jarayonida xotiraning mustahkam
ligi
va diqqatning jamlanganligi o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi. Yuqori sinf o‘quvchilarida
xotira bilan bog‘liq muammolarning mavjudligi psixologik rivojlanish va o‘zgarishlar bilan
ham xarakterlanadi. Darslarni o‘zlashtirish, avvalo, ma’lumotlarni eslab
qolish, muhokama
qilish va mavzu yuzasidan mustaqil fikrlay olish bilan aloqadordir. Dars jarayonida
aytilgan ma’lumotlarni, berilgan tushunchalarni o‘quvchi qanchalik eslab qolishi va
o‘zlashtirishi olib borilgan dars metodologiyasida namoyon bo‘ldi. Ya’n
iki xotirani
rivojlantirish bilan bog‘liq interfaol usullar va metodlardan foydalanib o‘tilgan darslar
o‘quvchida yorqin taassurot qoldiradi. Yoki psixologik va davriy jihatdan aynan yuqori sinf
o‘quvchilari, ya’nikim o‘smir yoshdagi o‘rganuvchilar uchun mo‘ljallangan, mos keladigan
mashqlardan foydalanish ham samarali ta’lim jarayonini tashkil qiladi.
Mavjud usul va
metodlar, mashqlardan tashqari, ularni dars jarayonining o‘zida individual, improvizat
-
sion tarzda yaratish ham mumkin.
Kichik
yoshdagi o‘quvchilarda xotirani mustahkamlash uchun ko‘plab interfaol
o‘yinlardan foydalanish mumkin. Ular uchun qiziqarli va esda qolarli o‘yinlar tashkil qilish,
guruhlarga bo‘lingan holda xotira mashqlarini olib borishning o‘zi ham samarali bo‘ladi.
Amm
o o‘smir yoshdagi bolalar, ya’ni, yuqori sinf o`quvchilarida aynan dars jarayonida
xotirani mustahkamlovchi metodlarni qo‘llash o‘ta jiddiy e’tiborni taqozo etadi. Oldingi
maqolalarimizda ko‘p marta ta’kidlaganimizdek, ushbu yosh insonning har tomonlama
nozik va murakkab davridir.
Shunday ekan, har qanday an’anaviy va oddiy dars metodlari,
umuman olganda, xotirani rivojlantirishga qaratilgan usullar kutilgan natijani bermasligi
mumkin. O‘smir yoshdagi o‘quvchining shaxsiy
-psixologik holati, qiziqishlari va
xarakterini inobatga olgan holda yondashmoq lozim.
“Bahs
-
munozara”, “Mening fikrim”, “Zanjir”, “Mantiqiy savol” kabi mavzular doira
-
sida tashkil etiladigan o‘yin va usullar shaxs sifatida rivojlanib kelayotgan o‘smir
o‘quvchilarda yaqqol taassurot qoldira
di. Bu esa tasavvur bilan bo
g‘
liq holda xotirada
axborotning saqlanishiga sabab bo‘ladi.
Yuqorida xotiraning psixologik jarayon ekanini aytib o‘tdik.
Zero, aynan inson
psixologiyasi xotira balansini boshqaradi. Masalan, biz eslab qolishimiz kerak bo‘lgan v
a
xotiramiz bazasida mavjud axborotlar va ularning saqlanish muddati aynan o‘sha axborot
yoki voqea
–
hodisa, taassurotning psixologik ta’siri natijasidir. Biz aynan ruhiyatimizga
qattiq ta’sir o‘tkazgan jarayonni uzoqroq muddatga yoki bir umrga eslab qola
miz. Bu
ixtiyoriy yoki g‘ayriixtiyoriy bo‘lishi mumkin.
Shunday ekan, biz so‘z yuritayotgan masala, xotiraning psixologiyadagi o‘rni va
xotirani rivojlantirish yo‘llari, shuningdek, buni dars jarayoniga tatbiq etish masalasida,
avvalo, obyektimizga olingan
o‘smir yoshdagi o‘quvchilarning ruhiyati, hissiyot va
kechinmalari ahamiyatlidir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
145
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
G‘oziyev E. G. Psixologiya (Yosh davrlari psixologoyasi) –
T., O‘qituvchi
.
–
1994.
2.
G
‘
oziyev E. G. Pedagogik psixologiya asoslari.
–
Toshkent.
–
1997.
3.
Kon I. S Pixologiya yunosheskogo vozrasta.
–
Moskva.
–
1979.
4.
G‘oziyev I. G. Psixologiya metodologiyasi. –
Toshkent.
–
2002.
5.
Bekmuratova D., & Bekmuratova N. (2020). Pedagogical factors in forming
adolescents
’
self-control and self-management. Scientific Bulletin of Namangan State
University, 2(3), 489
–
495.
6.
Ismailov M.K. (2021). Talabalarda sanogen tafakkurni rivojlantirish komponentlari va
uning pedagogik-psixologik xususiyatlari. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural
and social sciences, 1(8), 509
–
522.
7.
Suyunov S.J., & Abdullaeva M.M. (2021). Forms and methods of a creative
approach to family upbringing in the development of national spiritual relationships of
students. Herald pedagogiki. Nauka i Praktyka, 1(2).
8.
O‘G‘Li
A.N.K. (2021).
O‘smirlarda axborot
-
psixologik xavfsizlikni ta’minlashning
ijtimoiy-psixologik imkoniyatlari. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural
and social sciences, 1(5), 433
–
438.
9.
Mamatov M. (2021).
Oʻsmir yoshdagi maktab oʻquvchilarining maʼnaviy
tafakkurini rivojlantirish. Academic research in educational sciences, 2(11), 426
–
433.
10.
Бучма
В. (2021). Влияние педагогического мастерства учителя на
формирование
гражданской
позиции
учащихся
подросткового
возраста.
In
Современная психология: проблемы и перспективы: материалы международной
научно
-
практической конференции (г. Ташкент, 6 апреля 2021
г.)
(PP. 318
–
320).
Ташкентский государственный педагогический университет им. Низами.
