Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methods and forms of self-education
Raykhon SARSENBAYEVA
1
Tashkent State Pedagogical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2021
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2022
Available online
25 February 2022
This article provides information about the methods and
forms of self-discipline. For example, self-perception, self-
persuasion, self-condemnation and self-control.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
student,
teacher,
upbringing,
methods of upbringing,
forms of upbringing,
self-education,
self-confidence,
self-inspiration,
self-education command,
self-condemnation.
O‘zini o‘zi tarbiyalash metodlari va shakllari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
o‘quvchi,
o‘qituvchi,
t
а
rbiya,
tarbiya metodlari,
tarbiya shakllari,
o‘zini o‘zi tarbiyalash,
o‘zini o‘zi ishontirish,
o‘zini o‘zi ruhlantirish,
o‘ziga o‘zi buyruq berish,
o‘zini o‘zi qoralash
.
Ushbu m
а
q
о
l
а
d
а
o‘zini o‘zi tarbiyalash metodlari va shakl
-
lari, xususan, o‘zini o‘zi ruhlantirish, ishontirish, qoralash va
o‘ziga o‘zi buyruq berish kabilar hа
qid
а
gi m
а’lumо
tl
а
r if
о
d
а
-
l
а
ng
а
n.
1
Associate Professor of the Department of Pedagogy, Ph.D. Tashkent State Pedagogical University. Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: rayhon.sarsenbaeva.64@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
120
Методы и формы самообразования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ученик,
учитель,
воспитание,
методы воспитания,
формы воспитания,
самовоспитание,
уверенность в себе,
самовоодушевление,
командование
самовоспитанием,
самоосуждение.
В данной статье, представлена информация о методах и
формах самодисциплины. К примеру, самопоощрение,
самоубеждение, самоосуждение и самообладание.
Ma’lumki, o‘zini
-
o‘zi tarbiyalash jarayonida qo‘llaniladigan metodlar o‘quvchi
-
talaba shaxsining ideallari, hayotiy maqsadlari, tutgan yo‘li, asosiy ehtiyojlari va
qiziqishlari bilan bog‘liqdir. Ular tarbiya jarayonidagi ishontirish metodlariga qo‘shimcha
bo‘ladi. Ayniqsa, tarbiyasi qiyin shaxsni qayta tarbiyalash nihoyatda murakkab jarayon
bo‘lib, u tarbiyachidan yuksak pedagogik mahoratga ega bo‘lishni, tarbiyaviy ta’sir
vositalari va metodlarini samarali qo
‘llashni taqozo etadi.
O‘zbе
kist
о
n R
е
spublik
а
sining Pr
е
zid
е
nti Sh. Mirziyo
еv: “Bugungi zа
m
о
n b
а
rch
а
s
о
h
а
l
а
r q
а
t
о
rid
а
ilm-f
а
nni h
а
m yangi b
о
sqichg
а
ko‘tа
rishni t
а
l
а
b qilm
о
qd
а
. Z
о
t
а
n,
j
а
miyat
о
ldid
а
turg
а
n d
о
lz
а
rb m
а
s
а
l
а
l
а
rni ilm-f
а
nsiz y
е
chish qiyin. M
а
zkur s
о
h
а
ni v
а
о
liml
а
rni h
а
r t
о
m
о
nl
а
m
а
qo‘llа
b-quvv
а
tl
а
sh d
а
vl
а
timizning ustuv
о
r v
а
zif
а
l
а
rid
аndir”.
2022
–
2026-yill
а
rg
а
mo‘ljа
ll
а
ng
аn Yangi O‘zbе
kist
о
nning t
а
r
а
qqiyot str
а
t
е
giyasi
to‘g‘risidаgi O‘zbе
kist
о
n R
е
spublik
а
si Pr
е
zid
е
ntining F
а
rm
о
nid
а
41-m
а
qs
а
d: M
а
kt
а
bl
а
rni
riv
о
jl
а
ntirish Milliy d
а
sturini j
о
riy etish
о
rq
а
li
ха
lq t
а’limi tizimidа
qo‘shimchа
1,2 milli
о
n
o‘quvchi o‘rni yarа
tish, 2022
–
2026-yill
а
rd
а
217 t
а
“Bа
rk
а
m
о
l
а
vl
оd” bо
l
а
l
а
r m
а
kt
а
bini
riv
о
jl
аntirish bo‘yichа
d
а
sturni
а
m
а
lg
а
о
shirish, d
е
b t
а’
kidl
аb o‘tilgа
n. Shund
а
y ek
а
n,
ushbu d
а
sturning m
а
qs
а
di v
а
v
а
zif
а
l
а
rid
а
n k
е
lib chiqib, t
а’lim muа
ss
а
s
а
l
а
ri
хо
diml
аri o‘z
f
ао
liyatl
аrini to‘g‘ri tа
shkil etishl
а
ri l
о
zim.
O‘zini o‘zi tarbiyalash metodlari:
●
shaxsiy majburiyat
(kunlik, haftalik yoki
oylik bajarilishi mumkin bo‘lgan
ishlarni rejalashtirish);
●
o‘z ishi haqida hisobotlarni nazorat qilish
(ushbu rejalashtirilgan ishlarning
kun, hafta va oy davomida bajarilishini nazorat qilish);
●
xatti-
harakatlarida o‘zini o‘zi tahlil qilish
(rejalashtirilgan ishlarning kun,
hafta va oy davomida bajarilishini tahlil qilish, ya’ni nima bajariladi
-yu, nimalar
bajarilmaydi);
●
o‘ziga o‘zi baho berish
(rejalashtirilgan ishlarning kun, hafta va oy davomida
bajarilishi nazorat va tahlil qilinganidan so‘ng o‘ziga o‘zi baho berishi, ya’ni hamma
rejalashtirilgan ishlar bajarildi
–
a’lo, ayrimlari bajarilmadi –
o‘rta yoki qoniqarli, deb
baho beriladi va o‘zini o‘zi rag‘batlantiradi)
Har bir o‘quvchi
-
talabaning imkoniyatlarini ko‘ra olish va baholashda kuchi
yetadigan istiqbolni belgilashda, iroda va xarakterni tarbiyalashda yordam beradi.
O‘quvchi
-
talaba o‘zini o‘zi tarbiyalash borasida istiqbolini yaratishga intilishi hayotda
ma’lum mustaqillikka intilishda namoyon bo‘ladi. O‘zini o‘zi tarbiyalash oilada va o‘quv
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
121
muassa
sasidagi tarbiyaviy ishlarning ta’siri ostida ro‘y beradi. O‘zini o‘zi tarbiyalashni
jamoadagi shaxslarda faolroq amalga oshirish mumkinligi ularda iroda, tirishqoqlik
intizomini tarbiyalaydi.
O‘zini o‘zi tarbiyalash o‘qituvchi
-
talabalarning o‘z oldiga muayyan vazifa qo‘ya
olishini, uni bajarish jarayonida ichki ishtiyoq bilan bajarishi mumkinligini anglashni,
nima qilganligi haqida hisobot berilishini nazorat qilishni va to‘plangan vazifalarni aniq
natijalarga qarab baho berishni o‘z ichiga oladi. O‘zini o‘zi tarbiyalash shaxsiy majburiyati
o‘z ishi haqida hisobotlarni tahlil qilish, xatti
-
harakatlarida o‘zini o‘zi nazorat qilish va
o‘ziga o‘zi baho berish metodlariga bo‘linadi
2
.
O‘zini o‘zi tarbiyalash
–
bu o‘z irodasini, his
-
tuyg‘usini,
kayfiyatini boshqarishga,
nojo‘ya harakatlardan o‘zini tiyishga yoki to‘g‘ri harakatni har qanday sharoitlarda ham
davom ettirishga qaratish demakdir. Tevarak-
atrofidagi muhit bilan shaxs o‘rtasida
ixtiloflar va o‘zaro kelishmovchiliklar chiqishiga, o‘zaro
tushunmovchiliklarga,
yakkalanib qolishga, ko‘pincha, sababchi bo‘ladigan jizzakilik, beparvolik kabi salbiy
xislatlar axloqiy nuqsonlargina bo‘lmay, balki irodaviy nuqsonlar hamdir. O‘zini
-
o‘zi
tarbiyalash metodlarini qadimgi yunon (grek)lar qo‘llagan, u, aslida, “oddiy kerak,
xohlayman va bajaraman” degan ma’noni bildiradi. Aytaylik, serjahl shaxs vazmin bo‘lish
kerakligini, odatlanganidek emas, boshqacha yashash, ish yuritish zarurligini tushunish
–
bu o‘zini o‘zi ishontirishning boshlanish davri hisobl
anadi
O‘qituvchi
-
pedagoglar qo‘llayotgan tarbiya metodlari va vositalari ta’sirida
o‘quvchi
-
talabalarning ongida va xulqida o‘z shaxsini o‘zgartirish, kundalik faoliyatida
o‘zini o‘zi tarbiyalash shaxsiy majburiyati, o‘z ishi haqida hisobotlarni tahlil qil
ish, xatti-
harakatlarida o‘zini o‘zi nazorat qilish va o‘ziga o‘zi baho berish istagi vujudga keladi. Har
bir o‘quvchi
-
talaba o‘zini o‘zi tarbiyalasa, aql
-farosatni ishga solmasa, tarbiyadan
ko‘zlangan maqsad va natijaga erishib bo‘lmaydi. Har bir o‘quvchi
-
talaba o‘zining xulq
-
atvoriga talabchan bo‘lishi va o‘zida eng yaxshi insoniy fazilatlarning tarkib topishi uchun
faol bo‘lib astoydil tirishmog‘i lozim.
O‘qituvchi
-
pedagoglar yoshlarda uquvli o‘zini tuta bilish, odamlar bilan qay
yo‘sinda muomala qilish, rost so‘zlash, kattalarga hurmatda bo‘lish, o‘zidan kichiklarga
mehribonlik ko‘rsatish kabi axloqiy barkamollik fazilatlarini shakllantirishlari lozim.
Umuman, o‘quvchi
-talaba shaxsini tarbiyalash axloqiy barkamollikka ishtiyoq
tug‘dirishdir.
Zero,
o‘zini o‘zi tarbiyalash shakllari
shaxsni o‘z kuchi, layoqati va qobiliyatini
ishga solishga undaydi, uning ideallarini, shaxsiy mulohazalarini, e’tiqodini tarkib
toptiradi. Natijada, o‘quvchi
-talaba shaxsini har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan
tarbiyavi
y jarayon o‘zini o‘zi tarbiyalash jarayoniga aylanadi (1
-rasm).
2
Sarsenbayeva R.M. Tarbiyaviy ishlar metodikasi. O‘quv qo‘llanma. – T.: “Mоliya-iqtisоd”, 2019. – 388 b.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
122
1-
rasm. O‘zini o‘zi tarbiyalash shakllari
O‘zini o‘zi tarbiyalash
–
o‘zini o‘zi tarbiyalashni faollashtirish, o‘z ustida ishlashda
yo‘l qo‘yilgan xatolarni tuzatishda o‘zini rag‘batlantirish va nazorat qilish muhim
ahamiyatga ega. Bular o‘zini o‘zi ma’qullash, ruhlantirish, qoralash, tekshirish, o‘ziga o‘zi
hisobot berishdan iborat. “To‘g‘ri, barakalla, ishni shunday davom ettiraver” deb, o‘zini
o‘zi ma’qullash o‘quvchi
-talabani ruhlantiradi, unda yanada muvaffaqiyat qozonish
istagini uyg‘otadi. O‘zini o‘zi ma’qullashni o‘z faoliyati natijalariga tanqidiy qaramaslik
natijasida paydo bo‘ladigan o‘zini o‘zi sevishdan farq qilmoq lozim. O‘zini o‘zi ma’qullash
o‘zini o‘zi tanqid bilan birgalikda namoyon bo‘ladi.
O‘zini o‘zi ruhlantirish
–
o‘zini tarbiyalashning boshlang`ich davrida qo‘llaniladi.
Bu davrda o‘z kuch va qobiliyatlarini sinab ko‘rish maqsadida foydalaniladi va u ham
shaxsning o‘zini o‘zi bilishi bilan o‘zaro bog‘liq bo‘ladi.
O‘zini o‘zi ruhlantirish
(ma’qullash) –
O‘zini o‘zi ruhlantirishni o‘
ziga ortiqcha
ishonish, katta ketish, maqtanishdan farq qilish lozim. Ba’zan ayrim o‘quvchi
-talabalar
“Nima, agar o‘zim xohlasam, buni men ham bajarishim mumkin”, deb maqtanadilar. Lekin
ular unday yoki bunday harakatni bajarish uchun uni bilish, malakaga
ega bo‘lish
zarurligini, ko‘pincha, tushunib yetmaydilar. O‘zini o‘zi ruhlantirish o‘zini analiz, ya’ni
tahlil qilish bilan birga namoyon bo‘ladi. Har bir o‘quvchi
-
talaba o‘zi, o‘z kuchi va
qobiliyatlari haqida qachonki to‘g‘ri va aniq tasavvurga ega bo‘lsa, unda o‘zini o‘zi
ruhlantirish shuncha samarali bo‘ladi
Masalan, sport, madaniy yoki o‘tkir zehnlilar zakovat klublariga, havaskorlik va
turli fan to‘garaklari qatnashchilari –
o‘quvchi
-
talabalar o‘zlari boshlagan ishlarda,
mashqlar va topshiriqlarni bajarishda qiyinchiliklarga duch kelganda, biror ishi
yurishmayotgan, mashqiy harakatlari qovushmayotgan yoki topshiriqlarni bajara
olmayotgan bo‘lsa
-
da: “Yomon emas, yaxshi bo‘lishi kerak!”, “Endi ancha durust! Yana
biroz zo‘r bergin!” –
deb o‘zini ruhlantiradi. O‘zini o‘zi ruhlantirish, ayniqsa, har bir shaxs
ijobiy namunaga intilganda kuchli ta’sir etadi. O‘ziga o‘zi talabchan bo‘lib, “Boshqalar qila
oladi-
ku, demak, uni men ham qila olaman” –
deydi.
O‘zini o‘zi ishontirish
–
izchillikni, maxsus psixologik (ruhiy) mashq qilishni talab
etadi. Masalan, kishi ertalab uyg‘ongandan keyin: “Rohat qilib uxladim, bugun
bajaradigan ishlarim, boradigan joylarim ko‘p, tetik va dadil bo‘lishim kerak. Buning
birdan-
bir yo‘li ertalabgi gimnastika. Qani, tur o‘rningdan, mashqni boshla!” deydi va
darhol gimnastika mashqlarini bajarishga kirishadi. Ikki-uch hafta davom ettirilgan
mashqlardan keyin kishi hamma vaqt ruhan tetik, jismonan sog‘lom, mehnat faoliyatiga
osongina va kayfiyati chog‘ kirishadigan bo‘lib qola
di. Har bir ish uchun mana shunday
o‘zini o‘zi ishontirish shakllarini tayyorlash va qo‘llash mumkin.
O‘zini o‘zi tarbiyalash shakllari
O‘zini o‘zi ruhlantirish,
o‘zini o‘zi tarbiyalash
O‘ziga o‘zi buyruq berish,
o‘zini o‘zi ishontirish
O‘zini o‘zi qoralash
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
123
Shuningdek, o‘zini o‘zi ishontirishning oxirgi yakuniy davrida shaxs o‘zini xuddi
boshqacha shaxs bo‘lib qolgandek his etadi. Og‘ir damlarda u o‘ziga “Sen
o‘zingni tuta
biladigan odamsan, o‘ylab ko‘r
-
chi, shu arzimagan narsa uchun o‘zingni va boshqalarning
asabini buzish yaxshimi? Ha, barakalla! Mana sen o‘zingni qo‘lga olding, endi nima deyish,
qanday javob berish qoldi. O‘ylab ko‘r, sen esli odamsan
-ku! Y
o‘q, bu bo‘lmaydi. Mana bu
yaxshiga o‘xshaydi. Ko‘raylik
-
chi, bundan nima chiqadi. Mana hammasi to‘g‘ri. Qani,
boshla, ishga kirish”, kabi o‘zini o‘zi ishontirish o‘ziga o‘zi buyruq berishga aylanadi.
Keyinchalik shaxs u yoki bu holatlarda o‘zini qanday t
utishni yaqin kishilari, qarin-
doshlari, shuningdek, o‘qituvchi
-
talabalar, ish joyidagi hamkasblarining o‘ziga, hamkurs
-
lariga nisbatan munosabatini ko‘z oldiga keltiradi, o‘zi kutayotgan xursandchiliklarni yoki
ko‘ngilsizliklarni fikran boshdan kechiradi.
Natijada, ijobiy tomonga o‘zgarishga bo‘lgan
zaruriyat “Shunday bo‘lishni xohlayman” degan topshiriqqa aylanadi, o‘zini o‘zi
ishontirishning uchinchi davrida o‘z istagiga erisha olish mumkinligiga ishonch hosil
bo‘ladi.
Shaxs qiyin ahvoldan qanday qutulganini, murakkab vaziyatdan chiqib keta
olganini eslaydi, o‘z kuchi, irodasini analiz, ya’ni tahlil qiladi, o‘zini “harakat qilishga,
boshqacha odam bo‘lishga” undaydi.
O‘ziga o‘zi buyruq berish
–
o‘zini majbur etish kuchli irodani talab qiladi. Bunday
fa
oliyat qabul qilingan qarorni bajarish uchun barcha kuchlarini to‘plash, o‘zini faol
ishlashga, harakat qilishga majbur etishdan iboratdir. O‘zini majbur etish, ayniqsa, o‘z
kamchiliklari va nuqsonlarini bilganda va ularni bartaraf etishda qo‘llaniladi. Bu
ning
uchun esa shaxs o‘z irodasini ishga solish, o‘zini qat’iy intizomga bo‘ysundirishga
odatlantirishi zarur. O‘zida kuchli irodani tarbiyalashni xohlagan shaxs, birinchi
navbatda, boshlagan ishini oxiriga yetkazishi, bir yo‘la ko‘p ishga qo‘l urmasdan, o
ldin
bittasini, keyin ikkinchisini bajarishi, vijdonan ishlashi, vaqtincha yuz bergan
muvaffaqiyatsizliklardan esankiramasligi (birinchi marta va takror bajarishga) o‘z
injiqliklarini jilovlashi, o‘z xato va kamchiliklarini bartaraf etish ustida ishlashi,
hattoki,
o‘zi uchun qiziqarli narsalardan ham kerak bo‘lganda voz kecha bilishi kerak.
O‘zini o‘zi qoralash
shaxsda iroda, kuch yetishmaganda, erinchoqlik va sustkash-
likni yengish istagi paydo bo‘lganda qo‘llaniladi. Buning tub mohiyatini noto‘g‘ri
tushu
nish natijasida o‘zini qoralash o‘rniga o‘zini yerga urish, o‘z kuchi va qobiliyatlarini
kamsitib baholash hollarida uchraydi. Masalan, ayrim hollarda ba’zi bir shaxslar “Baribir
mendan hech kim chiqmaydi”, “bunga qurbim yetmaydi” deb loqayd bo‘lib qolisha
di,
o‘zlarining ichki kechinmalariga berilib, tevarak
-
atrofdagi, dunyoda sodir bo‘layotgan
voqea-
hodisalar bilan qiziqmay qo‘yadi. Shunday ekan, o‘zini o‘zi qoralash odilona o‘zini
o‘zi ma’qullash va ruhlantirish bilan bog‘langan bo‘lsagina, o‘zini o‘zi ta
rbiyalash
jarayonini faollashtira oladi.
Xulosa shuki, o‘quvchi
-
talabalar o‘zini o‘zi boshqarishi, idora qilishi va tarbiyalashi
uchun ular, avvalo, o‘zlari uchun mas’uliyatni his qilishlari zarur. Bunda har bir shaxs o‘z
oldiga maqsad qo‘yishi va shu maqsad yo‘lida tinmay harakatda bo‘lishi talab etiladi.
O‘quvchi
-
talabalar o‘zlarining zimmalarida bo‘lgan topshiriqlarni kun, hafta, oy davomida
nazorat qilishlari talab etiladi.
Buning uchun esa biz kattalar, ya’ni ota
-
onalar, qo‘ni
-
qo‘shnilar, qarindosh
-
u
rug‘lar, mahalladagilar va murabbiylar ularning har bir qilgan ishlarini nazorat
qilishimiz, ularga nisbatan e’tiborli bo‘lishimiz talab etiladi. Shundagina biz o‘z oldimizga
qo‘ygan maqsadimizga erishamiz. Shunday ekan, kelgusida jamiyatimiz shu yoshlarni
ng
qo‘lida ekanligini unutmasligimiz kerak.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
124
FОYDАLАNILGАN АDАBIYOTLАR RO‘YХАTI:
1.
2022
–
2026-
yillаrgа mo‘ljаllаngаn Yangi O‘zbеkistоnning tаrаqqiyot strаtеgiyasi
to‘g‘risidаgi O‘zbеkistоn rеspublikаsi Prеzidеntining PF–
60-
sоnli Fаrmоni. 2022
-yil
28-
yanvаr
.
2.
O‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti Sh.M.
Mirziyoyеv Yangi yil аrаfаsidа –
2016-yil 30-
dеkаbr kuni
“Ilm
-
fаn yutuqlаri –
tаrаqqiyotning muhim оmili” mаvzusidа
mаmlаkаtimizning еtаkchi ilm
-
fаn nаmоyondаlаri bilаn uchrаshgаndаgi nutqi
.
3.
Sаrsеnbаyеvа
R.M. Tаrbiyaviy ishlаr mеtоdikаsi. O‘quv qo‘llаnmа. –
T.: “Mоliya
-
iqtisоd”, 2019. –
B. 388.
4.
Sаrsеnbаyеvа
R.M. Umumiy pеdаgоgikа. O‘quv
-
uslubiy qo‘llаnmа. –
S.: SаmDChTI,
2009.
–
B. 76.
