Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The importance of artistic creation in the development of
students
’
creative competition
Kholboy KHASANOV
1
, Dilnoza OMONOVA
2
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2021
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2022
Available online
15 Fabray 2022
This article discusses the importance of artistic creativity in
the development of students
’
creative competence. The work
carried out for the development of artistic creativity, in
particular, the issues of aesthetic education.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Art,
painter,
aesthetics,
ethics,
creative approach,
competent.
Talabalarning ijodiy kompetentini rivojlantirishda badiiy
ijodning ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
san
’
at,
rassom,
estetika,
etika,
ijodiy yondashuv,
kompetent.
Ushbu maqolada talabalarning ijodiy kompetentini rivojlan-
tirishda badiiy ijodning ahamiyati haqida fikr yuritiladi. Badiiy
ijodni rivojlantirish uchun olib boriladigan ishlarda, xususan,
estetik tarbiya masalalari haqida bayon etilgan.
1
acting assistant professor, senior lecturer, Faculty of National Clothes and Arts, Termez state university, Termez,
Uzbekistan
2
2nd year student, "Fine Arts and Engineering Graphics" faculty, Termez state university, Termez, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
160
Значение художественного творчества в развитии
творческой конкуренции студентов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
искусство,
живописец,
эстетика,
этика,
творческий подход,
компетентность.
В
данной
статье
рассматривается
значение
художественного творчества в развитии творческой
компетентности учащихся. Работа проводится по развитию
художественного творчества, в частности, вопросы
эстетического воспитания.
Mamlakatimizda yoshlarning ijodiy kompetentini rivojlantirish bugungi kunning
dolzarb ijtimoiy masalaridan biri hisoblanadi. Davrimizning bu muammosi pedagogik
jihatdan ham dolzarb b
o‘
lishi bilan bir qatorda, axloqiy tarbiyada ham muhim
o‘
rin
tutadi. Badiiy ijodni rivojlantirish uchun olib boriladigan har qanday ish estetik tarbiya
masalasi, shaxsga ta’sir masalasi, badiiy
-estetik taassurotlar tajribasi, ijodiy yondashib
baho berish, san’at vositalari orqali o‘
zining his-tuy
g‘
ulari bilan bo
g‘
lanadi. Bu shaxsning
individual xususiyatlari va dunyoqarashini hisobga olgan holda takomillashadi. Shuning
uchun badiiy ijodiyotni rivojlantirish masalasi shaxsni umumiy rivojlantirish, uni
uy
g‘unlashtirish masalasi bilan ajralmasdir. Hozirgi kunda oliy ta’lim tizimi talabalari
ta’lim
jarayoni davomida tasviriy san’atning qalamtasvir, rangtasvir, kompozitsiyani
o‘qitish metodikasi darslarida tasviriy san’at bilan yanada mukammalroq tanishtirib
borilmoqda.
Shuningdek, tasviriy san’at to‘
garaklari talabalarning badiiy ijodiy kompetentligini
rivojlantirish uchun eng qulay sharoitni yaratdi. Bu
o‘rinda tasviriy san’at to‘
garaklari
talabalarning ijodiy kompetentligini quyidagicha rivojlantirishni nazarda tutadi:
–
estetika va tasviriy san’atda ta’lim olayotgan talabalarning ma’lum estet
ik
qarashlari, hayotdan olgan taassurotlari ijodiy xususiyatga aylanganligi sababli ular
badiiy-ijodiy obrazlar yaratishga harakat qilishni;
–
talabalarni mustaqil ijodiy faoliyat jarayoniga jalb qilish orqali ularning ijodiy
kompetentlarini rivojlantirishni;
–
talabalarni mazmunli, badiiy mukammal san’at asarlari bilan muntazam ravishda
tanishtirishni;
–
talabalarni san’at turlarining asoslari bilan aniq tanishtirishga, tahlil va idrok
etish amaliyotiga nazariy jihatdan tayorgarlik va unga obektiv baho berishni;
–
u yoki bu san’at turida talabalarning qiziqishi va ijodiy kompetentini rivojlan
-
tirish uchun yuqori darajadagi shart-sharoitlar yaratishga yordam berishni.
Ijodiy qobiliyat talabalarda samaraliroq amalga oshishidan talabalarda shu
narsalar kuzatiladiki, barcha bosqich talabalari badiiy ijodiy rivojlanish jarayonida ijodiy
psixologik qarashlarini namoyish etadilar. Talabalar bunda professional faoliyatning turli
y
o‘
llarini oson va erkin, katta qiziqish va ijodkorlik bilan
o‘
rganadilar.
Badiiy sohalarda esa dunyoni badiiy-estetik y
o‘
llar orqali
o‘
zlashtiradilar.
Shuningdek,
o‘
zlaridagi estetik mazmun-mohiyat va niyatlarni (
g‘
oya,reja), badiiy obraz-
dagi kechinmalarni, his-tuy
g‘
ularni ifodalashga harakat qiladilar. Talabalarning badiiy
ijodiyotini rivojlantirishda qulay sharoitlardan biri tasviriy san’at mashg‘
ulotlaridan
tashqari, t
o‘
garaklar, galereya va muzeylarga sayohatlar, tabiat q
o‘
ynida (plener)
ishlashlarining mazmuni shular orqali ularga psixologik-
pedagogik ta’sir etishning
ustuvorligidir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
161
Aniq ishlangan dastur asosida tegishli mavzu va b
o‘
limlarni
o‘
rganish jarayoni-
dayoq talabalar badiiy ijod masalalariga duch keladilar. Mash
g‘
ulotlarda ijodiy mehnat
jarayonining g
o‘
zalligi, mohiyati, uning maqsadga muvofiqligi
o‘
rganiladi. Bu bilan ijodiy
mehnat va san’atga bo‘
lgan muhabbatning mahsuli, badiiy faoliyat, mahsulining estetik
qiymati kabi tushunchalar
o‘
zlashtiriladi. Talabalar taniqli rassomlar bilan ularning
ijodxonasida uchrashib, mahorat darslari orqali tasviriy san’at sirla
ri bilan yanada
yaqindan tanishadilar. Talabalar asta-sekin rassomlar mehnatining yuqori darajadagi
imkoniyatlari va yuksak hissiyot, badiiy ijod mahsulidan zavqlanish kabi xulosaga
keladilar. Talabada muayyan ijodiy qiziqishining rivojlanishi shu ijodiy faoliyatga faol
munosabatda b
o‘
lishini tarbiyalash, tasviriy faoliyatda
o‘
z imkoniyatlarini sinab k
o‘
rish
istagi paydo b
o‘
ladi. Rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik, qalamtasvir, shu bilan birga,
amaliy bezak san’atini o‘
rganishda talabalar ijodiy kompetentlarini namoyish etishlari
uchun keng imkoniyatga ega b
o‘
ladilar.
O‘rganilayotgan san’at turlariga doir har xil
asarlar yaratiladi. Tabiat manzaralari, portretlar, etyudlar, akvarel va moyb
o‘
yoq ishlar,
naqshlar, karikaturalar, haykaltaroshlik namunalari ishlanadi. Badiiy ijodiyot bilan
shu
g‘
ullanayotgan talabalarning hisobot ijodiy kechasi k
o‘
rik-tanlovlarni tez-tez
o‘
tkazib
turish ham maqsadga muvofiqdir. Chunki unda talabalar hamisha
o‘
zlarining ijodiy
kompetentini namoyon etadilar. Talabalarning tas
viriy san’at asariga yaqin bo‘
lgan,
badiiy qiymatli, takrorlanmas ichki mazmun bilan su
g‘
orilgan ijodiy faoliyatlari uchun
mumkin qadar qulay sharoitlar yaratish lozim. Tasviriy san’at o‘
qituvchisi va t
o‘
garak
rahbarlarining vazifasi talabalarning badiiy ijodiyotning xilma-xilligi t
o‘g‘
risida t
o‘
la
bilim, malaka va kompetentlik bilan qurollantirishdir. Tasviriy san’at o‘
qituvchisi
mash
g‘
ulotlar uchun puxta
o‘ylab, san’at asarlaridan tanlab olishi kerak. Asar mazmuni,
uning rangi, tasviriy holati, mazmun va mohiyatini
o‘
rganishga imkon berishi kerak.
Ijodiy topshiriqlar san’at vositalari bilan talabalarda kechinmalar, hislar, fikr
-
g‘
oyalar va munosabatlarni ifoda etish uchun qaratilishi kerak. Har bir ijodiy jarayon
talabalarning imkoniyati darajasida tuzilishi lozim. Talabalarning fikrlariga qiziqish bilan
qarab, ularni d
o‘
stona muhokama qilish, ijodiy mehnatlarini hurmatlash va ra
g‘
bat-
lantirish shart. Ammo shuni esda tutish lozimki, talaba-bu faqat
o‘
ziga xos kompetentli,
barqaror shaxs. Shu sabab ularning barchasidan bir xil natija kutib b
o‘
lmaydi. Deylik, biri
ijodiy kompetentga ega b
o‘lsa, biri fikriy kompetentga ega. Uchinchisi esa noan’anaviy
g‘
oyalarga va kashf etishga asoslangan kompetentlarni
o‘
zida mujassamashtirgan b
o‘
lishi
mumkun. Bilim, k
o‘
nikma va malakani
o‘
zlashtirish aynan shu kompetentlarga muhtojdir.
Biroq badiiy ijoddagi qobiliyat quyidagi sharoitlarda t
o‘
la namoyon b
o‘
ladi. Tevarak-
atrofdagilar bu faoliyatga qiziqqan taqdirda, ijodiy faoliyatni t
o‘g‘
ri tashkil etishga, bu
faoliyatlarning mustahkamlanib borishiga, asar yaratish uchun kerakli asboblar
mavjudligiga, bilim, malaka va k
o‘
nikmalar, g
o‘
zallikni k
o‘
ra bilish qobiliyati borligiga
bo
g‘
liqdir. Eng zaruri, talabalarning
o‘
zlarini tasvirlovchi, fikrlovchi, mustaqil ijod bilan
shu
g‘
ullanuvchi qilib k
o‘
rsatishlariga b
o‘
lgan harakatlari biz uchun muhimdir. Tashkil
etiladigan tasviriy san’at to‘
garaklarining maqsadi talabalarning ijodiy kompetentlarini
chuqurlashtirish, uning biror turini keng
o‘
rganish, berilgan bilim va malakalarni hayotda
q
o‘
llay olishga
o‘
rgatish, ularning estetik didlarini shakllantirishdan iboratdir.
Talabalarning ijodiy kompetentlarini rivojlantirish endilikda shunday tus oldiki, bu
pedagogikaning muhim masalasiga aylandi. Biz rasm chizishdagi ijodiy jarayonni
quyidagicha izohlaymiz;
–
talabalarning maqsadga muvofiq ravishda ijodiy faoliyatini;
–
ijodiy jarayondagi his-tuy
g‘
u, sezgi, xotira, idrok va fikrlashning kuchli irodaviy
intilishini;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
162
–
chiziladigan borliqni idrok etib, uni atroflicha kuzatish va
o‘
rganish orqali
badiiylashtirish;
–
ijodda yangi takrorlanmas mazmun yaratish deb qaraymiz.
Bundan tashqari, mahalliy ashyolardan foydalanish ham talabalarga berilayotgan
k
o‘
nikma, bilim, malakalarning ilmiyligini, mash
g‘
ulotlar k
o‘
rgazmaliligining turmush
bilan bo
g‘lanishini ta’minlaydi. Talabalarning ijodiy kompetentini rivojlantirish ular
ijodiy faoliyatining muhim jihatidir.
“Hayotni kuzatish, undan taassurot olish natijasidagi talabalarning bilim va
malakalarini doimo boyitish, kengaytirib borish ijodiy tasavvurni muvaffaqqiyatli rivoj-
lantirishning zarur shartidir. Hayotni kuzatish natijasida olgan ma’lum tushunchalar,
tasavvurdagi obrazlarni oson, shu bilan birga, aniq, haqqoniy tasvirlashni ta’minlaydi”
.
Tasviririy san’at to‘
garagidan foydalanish uchun mahalliy ashyolar quyidagicha
tanlanishi mumkin. (bunda asosiy e’tabor talabalarning ijodiy kompetentligini rivoj
-
lantirishga qaratiladi)
1.
Tanlangan mahalliy ashyolar talabalarning yosh xususiyatiga mos bo‘lishi.
2.
Tanlangan mahalliy ashyolar g‘oyaviy
va badiiy jihatdan sifatli bo‘lishi.
3.
Tanlagan mahalliy ashyolar shu o‘lkaning an’analariga mos va xos bo‘lishi.
4.
Tanlangan mahalliy ashyolar tasviriy san’at to‘garagi o‘quv tarbiya ishlarining
maqsad va vazifalariga mos bo‘lishi.
5.
Tanlangan mahalliy ashyola
r talabalarga qiziqarli bo‘lishi.
Yuqorida keltirilgan talablar asosida tasviriy san’at to‘
garagida mavzu asosida
rasm ishlash mash
g‘
ulotlari taxminan quyidagicha b
o‘
lish mumkun. Tevarak-atrofdagi
hayotni
o‘
zida aks ettiruvchi mavzular:
“Bizning ko‘cha”, “O‘lkamizda bahor”, “Oltin kuz”, “Bahor”, “Qish”, “Daladagi ishlar”,
“Men yoqtirgan gullar” va boshqalar.
O‘. Tansiqboev. “Bahor”
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
163
Mahalliy ashyolar asosida tanlangan mavzuga doir voqea, manzara yoki holatlar
ustida alohida t
o‘
xtalib
o‘
tmoqchimiz, yashab turgan
o‘
lkamizning g
o‘
zal tabiati,
xalqimizning urf-
odatlari, an’analari va bundagi takrorlanmas va o‘
ziga xos tomonlarini,
xususiyatlarini ochib berish hamda ularni obrazli talqin qilish talablarini bajarayotgan
ijodiy ishlarga nisbatan ijobiy munosabatda b
o‘
lish ularga muhim dalda berish b
o‘
ladi.
Tasviriy san’at darslarida talabalar bilan amaliy bezak mashg‘
ulotlari
o‘
tkazish ham
m
o‘
ljallangan. Uning maqsadi badiiy ijodiy xarakterida b
o‘
lib, unda turli tabiiy ashyolar
q
o‘
llaniladi (rangli qo
g‘
oz, mato qiyqimlari, naqsh kompozitsiyasini chizishda turli tayyor
naqsh namunalari <islimi, grixli> ulardan nusxa k
o‘
chirish, mustaqil kompozitsiya
yaratish). Naqshdan namuna k
o‘
chirish jarayonida talabalarda xalq ijodiyotiga muhabbat
uy
g‘
onadi. Ularning badiiy-estetik dunyoqarashi yanada rivojlanadi. Mustaqil naqsh
ishlash natijasida talabalarning ijodiy kompetentlari va fantaziyasi
o‘sadi. Tasviriy san’at
t
o‘garagining har bir mashq jarayonida ularni mavzuga doir san’at asarlari bilan
tanishtirib borish zarur.
“Agar dars uchun tanlangan san’at asarlaridagi narsalar, voqealar ularning o‘
zlari
yashayotgan qishloq yoki shahar ashyolari b
o‘
yicha yaratilgan asarlardan tanlangan
b
o‘
lsa, ularni tushuntirish, ulardagi voqealar va narsalar haqida mantiqiy fikr yuritishga
o‘
rgatish
o‘
rganuvchi uchun ham,
o‘rgatuvchi uchun ham osonlashadi”1.
Shuning uchun ham tanlangan har bir tasviriy san’at asarlari, reproduksiyasi
talabalar hayotiga mos, turmushiga yaqin b
o‘
lishi va ular yashab turgan
o‘
lkaning
o‘
ziga
xos xususiyatlari, milliy urf-
odatlari, imkoniyatlari, an’analarini o‘
zida mujassam etishi
shart.
O‘rol Tansoqboev. “Mening qo‘shig‘im”
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
164
Bundan tashqari, ma
’
lumki, dekorativ rasm ishlash usuli ham talabalarning ijodiy
kompetentini rivojlantirishga samarali ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Bu
o‘
quv fan dasturlari va
o‘
quv
ishchi dasturlarda talabalar naqshlar haqida umumiy ma
’
lumotlar, naqsh namunalaridan
k
o‘
chirish, naqsh sxemasi va elementlari asosida naqsh ishlash, mustaqil naqsh ishlash va
ularni bezash jarayonida kompozitsiya qonunlarini bilib oladilar. B
o‘
yoqlar bilan ishlash
malakalarini yanada
o‘
zlashtiradilar.
O‘
zbek milliy va qardosh xalqlar amaliy bezak
san
’
atining
o‘
ziga xos xususiyatlari haqida tasavvurga ega b
o‘
ladilar. Tasviriy san
’
atning
qalamtasvir va rangtasvir fanlari asosida
o‘
tiladigan narsani
o‘
ziga qarab chizish
mash
g‘
ulotlarida geometrik jismlar, uy-r
o‘
z
g‘
or buyumlari, meva va sabzavotlar, qush va
hayvonlar tulumlari, turli gullardan foydalaniladi. Ayniqsa, chiziladigan natyurmortning
mahalliy buyumlar va ashyolardan tayyorlanishi talabalarning ijodiy kompetentini
milliylik bilan uy
g‘
unlashtiradi. Agar mash
g‘
ulotda qovunni
o‘
ziga qarab chiziladigan
b
o‘
lsa, bunda talabalarga qovun yetishtirishdagi dehqonning mehnati haqida alohida
t
o‘
xtalib
o‘
tiladi. Undagi ranglar, shakli, k
o‘
rgazmalilik asosida tushuntirilishi lozim. Ayni
vaqtda har bir talaba chizilishi kerak b
o‘
lgan qovunning xushb
o‘
y hidi va shirin ta
’
mini
yaxshi biladi. Demak, talaba chizilishi kerak b
o‘
lgan shu qovunga oddiy narsa sifatida
emas, balki
o‘
ziga xos hid va ta'mga, uning yetishtirilish tarixi va jarayoniga ega b
o‘
lgan
g
o‘
zalligi va mazasini
o‘
z hissiyotlarida qaytadan jonlantirib, ijodiy yondashgan holda
qaraydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
165
Xulosa qilib aytganda, har qanday badiiy asar tasvirlanadigan narsaning estetik
mazmunini va badiiy ijodiy ahamiyatini aks ettiradi. Tasvirdagi g
o‘
zallik, uning ifodalilik
vositalari hisoblangan qalamtasvir, rangtasvir, kompozitsiya, yoru
g‘
soyalari va ranglari
uy
g‘
unligiga ham
o‘
z mohiyati bilan tasvirning estetik mazmunini tashkil etadi. Bular esa
talabalarning tasviriy san
’
at mash
g‘
ulotlarida estetik idroki, didi, his-tuy
g‘
ularini, badiiy
ijodiy kompetentlarini
o‘
stirishga, badiiy fikr doirasini kengaytirishga imkon beradi.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
X.X.
Xasanovich. Galaxy. “International interdisciplinary research journal”
(GIIRJ) 2021-yil.
2.
Oripov
B.N. Tasviriy san’at darslari samaradorligini oshirish omillari. Toshkent.
“O‘qituvchi” 1978. –
B. 53.
3.
V.S. Kuzin. Metodika prepodavaniya izobrazitelnogo isskusstva. 1-3 klassax.
M.,
“Prosveshenie” 1979. –
Str. 45.
