Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Musical art in the USSR: visit of famous artists and singers
(1920
–
1924)
Nodira RADJABOVA
1
Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2021
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2022
Available online
15 Fabray 2022
Based on the sources of activities of educational institutions
in the field of music and art in 1920
–
1924, the article analyzes
significant changes in the development of culture, education,
science and art in the Turkestan region. of particular
importance is the popularization of Uzbek national art by
famous artists of their time. The son of Abdurauf Abdurahim,
Fitrat, is a man of many talents, and he has almost no area that
is not touched by science. As a poet, writer, playwright, literary
critic, linguist, translator, historian, philosopher, orientalist,
musicologist and great statesman, he was known for his zeal in
passing on the science of music to the younger generation. All
the activities of Fitrat are directly related to the upbringing and
education of young people. After returning to Bukhara from
abroad in 1914, he became a member of the Jadid movement
and took an active part in teaching history.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
national music,
concert,
orchestra,
melody,
musician,
march,
song,
melody,
national spirit,
tour,
direction,
guest of honor,
oriental,
ceremony.
BXSRDA musiqa san
’
ati: mashhur san
’
atkorlar va q
o‘
shiqchilar
tashrifi (1920
–
1924-yillar)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
milliy musiqa,
konsert,
orkestr,
qosh
g‘
archa kuy,
musiqachi,
marsh,
soz,
Ushbu maqolada 1920
–
1924-yillarda musiqa va san
’
at
y
o‘
nalishida ta
’
lim muassasalari faoliyatining y
o‘
lga q
o‘
yil-
ganligi, Turkiston
o‘
lkasida madaniyat, maorif, fan hamda san
’
at
rivojida muhim siljishlar r
o‘
y berganligi manbalar asosida tahlil
etilgan. Ayniqsa,
o‘
z davrining mashhur san
’
at vakillari
tomonidan
o‘
zbek milliy san
’
ati tar
g‘
iboti alohida ahamiyatga
ega. Abdurauf Abdurahim
o‘g‘
li Fitrat serqirra iste
’
dod sohibi
1
Independent researcher of the Bukhara State University. Bukhara, Uzbekistan. E-mail: xamrayeva2017@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
117
ohang,
milliy ruh,
gastrol,
tendensiya,
faxriy mehmon,
sharqona,
marosim.
b
o‘
lib, fanda uning deyarli q
o‘
l urmagan sohasi qolmagan. U
shoir, yozuvchi, dramaturg, adabiyotshunos, tilshunos, tarjimon,
muarrix, faylasuf, sharqshunos, musiqashunos va yirik davlat
arbobi sifatida musiqa ilmini yosh avlodga yetkazishda
jonbozlik k
o‘
rsatganligi ma
’
lum b
o‘
ldi. Fitratning butun faoliyati
bevosita yoshlarning tarbiyasi va ularga ilm berish bilan uzviy
bo
g‘
liqdir. U 1914-yilda xorijdan Buxoroga qaytib kelganidan
s
o‘
ng jadidchilik oqimiga a
’
zo b
o‘
lib, bu yerdagi madrasalarda
o‘
qish tizimini isloh qilish, yangi usul maktablarini ochish,
gazeta va jurnallar chiqarish, yoshlarni dunyoviy madaniyatdan
bahramand etish, shuningdek, ularga milliy musiqamiz tarixini
o‘
rgatish ishlarida faol ishtirok etdi.
Музыкальное искусство в БНСР: Визит известных артистов
и певцов (1920
-
1924 гг.)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
национальная музыка,
концерт,
оркестр,
кашгарская мелодия,
музыкант,
марш,
мелодия,
национальный дух,
гастроль,
тенденция,
почетный гость,
восточный,
ритуал.
В
данной
статье
на
основе
источников
проанализирована
деятельность
образовательных
учреждений в области музыки и искусства в 1920–
1924 годах, достигнутые значительные сдвиги в развитии
культуры, образования, науки и искусства в Туркестанском
крае. Особое значение имеет пропаганда узбекского
национального искусства известными представителями
искусства своего времени.
Сын Абдурауфа Абдурахима,
Фитрат, был одаренным человеком, который внес вклад
почти во всех областях науки. Как поэт, писатель,
драматург, литературовед, лингвист, переводчик, историк,
философ,
востоковед,
музыковед
и
крупный
государственный деятель, он проявил самоотверженность
в донесении музыкальной науки до молодого поколения.
Вся
деятельность
Фитрата
неразрывно
связана
с
воспитанием
и
просвещением
молодежи.
После
возвращения из
-
за границы в Бухару в 1914 году он стал
членом движения джадидов и принимал активное участие
в реформировании системы обучения в медресе, открытии
новых методических школ, выпуске газет и журналов,
приобщении молодежи к светской культуре, а также
преподавании им истории национальной музыки.
Ma
’
lumki, BXSR hukumati davrida Turkiston
o‘
lkasida madaniyat, maorif, fan
hamda san
’
at rivojida muhim siljishlar r
o‘
y berdi. Yurtimizning il
g‘
or ziyolilari
o‘
lkani
zamonaviylashtirish, dunyoning taraqqiy qilgan mamlakatlari darajasiga olib chiqish
maqsadida
o‘
zlaridagi kuch-quvvatni, bilim va tajribani imkon qadar ishga soldilar.
Xalqimizning ota-bobolaridan meros b
o‘
lib qolgan milliy his-tuy
g‘
u va qadriyatlar bilan
y
o‘g‘
rilgan dostonchilik, q
o‘
shiqchilik san
’
atini yangi ruh bilan boyitish, yangidan yangi
q
o‘
shiq va kuylar ijod qilish y
o‘
lida ham xayrli ishlar amalga oshirildi. Umuman, Sharq
musiqasi va unda salmoqli mavqega ega b
o‘
lgan
o‘
zbek milliy musiqa san
’
ati ozodlik va
istiqlolga chorlovchi milliy jihatlari bilan sayqal topdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
118
Jumladan, 1920-yilning kuzida Buxoroda amirlik tartibi a
g‘
darilganidan s
o‘
ng
BXSR hukumati madaniyat tarmoqlaridan biri musiqa san
’
ati rivojiga ham alohida e
’
tibor
qaratdi. Hukumat a
’
zosi b
o‘
lgan dramaturg, mashhur yozuvchi va olim Abdurauf Fitrat
(1886
–
1938) tashabbusi bilan Buxoroda 1921-yilda bir yillik tahsil beradigan musiqa
maktabi ochildi. Musiqa maktabi A. Fitratning uyida ochilgan b
o‘
lib, unda tahsil oluvchi
50 nafar
o‘
quvchilarga har oyda 15 oltin s
o‘
m miqdorida stipendiya, tekin oziq-ovqat,
kiyim-kechak beriladigan b
o‘
ldi. Buxoroning mashhur chol
g‘
uchilari, sozandalari, hatto,
sobiq amir saroyi san
’
atkorlari ham
o‘
quvchilarga dutor, rubob, nay,
g‘
ijjak kabi musiqa
asboblaridan dars berganlar. Musiqa maktabida Yevropaning (rus) musiqashunoslari
ham
o‘
quvchilarga tahsil berish uchun taklif etilgan. 1923-yilda ushbu musiqa maktabi-
ning bir yillik faoliyati yuzasidan hisobot konserti b
o‘
lib, u
o‘
zining tomoshobinlarida
katta taassurot qoldirdi.
Hatto, Buxoro Respublikasi hukumati Maorif nozirligi qarori bilan “duxovoy
orkestri” tarkibida ma
vjud b
o‘
lgan chol
g‘
u asboblarini chalishni
o‘
rgatadigan maxsus
dorilmusiqa kursini ham ochgandi. Musiqa maktabi
o‘quvchilari “Yetimxon” teatri bino
-
sida bir yillik tahsildan s
o‘
ng
o‘
zlarining hisobot konsertlarini namoyish etishgandi.
1921-yil dekabr oyi boshlarida Boshqird q
o‘
shiqchisi Aziz Alhamid (Almahmud) va tatar
musiqachisi Saydashev Eski Buxoro shahridagi “Yetimxon” teatrida birgalikda konsert
bergan. Adib A.S. Ch
o‘
lpon (1897
–
1938) konsert ishtirokchisi sifatida ular kuy va
q
o‘
shiqlarida sharqona ruh mavjud emasligi,
o‘
zbek kuy va q
o‘
shiqlari buzib kuylan-
ganligini qayd etgan.
Bu konsertda qosh
g‘
archa kuy va q
o‘
shiqlar ovr
o‘
palashgan rus va Ovr
o‘
pa
kuylariga tatar kuylari aralashtirilib atala pishirgan Saydashev ruhsiz edi.
–
deb yozgandi
ijodkor.
Buxoro shahrida 1922-yilda muallimlar tayyorlov kurslari (uch oylik, olti oylik)
tashkil etilib, ularda sobiq amirlik zamonida mudarrislik qilganlardan ham foydalanildi.
O‘
sha yili muallimlar tayyorlash kursida 52 nafar talaba imtihondan
o‘
tib, Buxorodan
tashqari shulardan 4 nafari Qarshiga, 2 nafari Qorak
o‘
lga, 3 nafari Qarkiga yuborilgan.
Qarkiga yuborilgan 3 nafar muallimdan 2 nafari musiqa muallimi b
o‘
lgan.
1922
–
1923-
o‘
quv yilida Respublikada 60 ta boshlan
g‘
ich, ixtisoslangan,
o‘
rta
maktablar b
o‘
lsa, 1923
–
1924-
o‘
quv yilida 90 ta
o‘
quv yurti b
o‘
lgan. Shulardan 7 ta
musiqa maktabi ham faoliyat yuritgan.
1923-yilda Buxoro shahrida Forobiy nomida musiqa konservatoriyasi ochilgan.
1923
–
1924-
o‘
quv yilida ushbu konservatoriyada 75 ta
o‘
quvchi tahsil oldi.
O‘
quvchi-
larning 55 foizi
o‘
zbek, 25 foizi tojik, 12 foizi tatar, 6 foizi Buxoro yahudiylari, 2 foizi
yevropalik aholi vakillarining farzandlari edi. Konservatoriyada Respublika maktablari
uchun musiqachilar va musiqa
o‘
qituvchilari tayyorlangan.
Buxoroda teatr va musiqa san
’
atini yuqori darajada y
o‘
lga q
o‘
yish uchun mashhur
rejissyor Abdumannon Uy
g‘
ur (1897
–
1957) ham Buxoroga taklif etilib, 1921
–
1922-yil-
larda bir muddat teatrlarning bosh rejissyori sifatida faoliyat olib borgandi.
“Buxoronoma” gazetasining o‘
tmishdoshi b
o‘lgan “Buxoro axbori” (1920–
1923) va
“Ozod Buxoro” (1923–
1925) gazetalarini varaqlar ekanmiz, ularda 1920-yillar davomida
turkistonlik mashhur artistlar q
o‘
shiqchilar Buxoroga gastrolga kelib, bir qator
konsertlar berganliklaridan voqif b
o‘lamiz. “Ozod Buxoro” ning 1924
-yil aprel oyidagi
uchta sonida “Ashulachi Qori Yoqubov keldi”.
(Ozod Buxoro, 73-son, 1924-yil 9-aprel);
“Ashulachi Qori Yoqubov konserti”(77
-son, 1924-yil 16-
aprel) xabarlari va “Buyuk
konsert” (82
-son; 1924-yil 27-aprel) nomli salmoqli maqola mavjud.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
119
Ushbu xabarlar va maqola matni bilan tanishar ekanmiz,
o‘
z davrining mashhur
xalq hofizi b
o‘
lgan Muhiddin Qori Yoqubov Buxoroda konsert tomoshalari q
o‘
yganligi
haqida ma
’
lumotga ega b
o‘
lamiz. Ma
’
lumki, Muxiddin Qori Yoqubov 1916-yildayoq
Far
g‘
onada milliy musiqa sozlari orkestrini tuzgandi. 1920-yillarga qadar u q
o‘
shiqchilik
san’atida tajriba orttirgan, ayni paytda xalq orasida yuqori obro‘
-etiborga ega edi.
Shuning uchun “Ozod Buxoro”: “Mashhur o‘
zbek ashulachilaridan
o‘
rtoq Qori
Yoqubov shahrimizda musofirdur.
O‘
rtoq Yoqubov
o‘
tgan yili (1923-yilda) Buxoroga
kelib, xalq ashulalarini
o‘
zgacha maxsus mahorat bilan ijro qilishi orqasida shuhrat
qozonib ketgan edi. Hozirgi kelishida ham bir necha konsert q
o‘
yishga
o‘ylanadur ”, –
tarzidagi xabarni bosgan. Yuqoridagi xabardan ayon b
o‘
ladiki, Muhiddin Qori Yoqubov
1924-yilda konsert q
o‘
yish uchun Buxoroga ikkinchi bor kelgan.
Gazetadagi ikkinchi xabarda esa san
’
atkorning konsert tomoshasi Buxoro
shahridagi “Fayzulla Xo‘ja” nomli klubda bir necha kun davom etishi qayd qilingan.
“Buyuk Konsert” maqolasini “Ozod Buxoro” ning faol muxbirlaridan biri, oldinroq
“Buxoro axbori”da bir muddat muharrirlik ham qilgan Ziyo Usmoniy yozgan.
Aftidan,
Ziyo Usmoniy Muhiddin Qori Yoqubov shaxsiyati, uning hayot y
o‘
li va sermahsul ijodidan
yaxshigina xabardor b
o‘
lgan. U M.Q. Yoqubovning 1920
–
1922-yillarda Turkiston
o‘
lkasi
b
o‘
ylab uyushtirgan konsert gastrollarida bir necha bor ishtirok etgan. Q
o‘
shiqchining
Moskva konservatoriyasi tahsilidan keyin mahorat va talanti yanada yuksaklikka
k
o‘tarilganligi haqida muallif: “Maskovga borib konservatoriyada o‘
qi
g‘
ondan s
o‘
ng,
ovozlarini faqat tomoq va burundan tashqari k
o‘
krakdan chiqara boshla
g‘
on. Uning shu
tovushi, shu kuy
, shu mung, shu ohang bilan ashula aytishi tabiiy holatda juda yaxshidur”
–
deb yozgan.
Muhiddin Qori Yoqubovning 1924-yil 25-apreldagi konsertida Buxorodagi
yevropalik aholi hamda mahalliy xalq vakillari tomoshabin va tinglovchi edilar. Biroq
konsert muborak ramazon oyi kunlariga t
o‘g‘
ri kelganligi, dehqonchilik ishlari dalalarda
avj olgan bir paytda b
o‘
lganligi tufayli mahalliy xalq vakillari oz b
o‘
lgan. Shunga qaramay,
M.Q. Yoqubov q
o‘
shiqlari diqqat va e
’
tibor bilan tinglanib, uzoq davom etadigan qarsaklar
bilan olqishlangan. Z. Usmoniy M. Qori Yoqubovdagi sharqona ohang, q
o‘
shiqlarga
tanlangan muzikalardagi milliy ruh mung, ohanrabonlikni obrazli tasvirlangan.
Ayon bolishicha, 1920-yillarda Muhiddin Qori Yoqubovni Angliya va Italiya singari
mamlakatlardagi konservatoriyalarga borib, Sharq va Yevropa uslublaridagi q
o‘
shiqlar
o‘
rganib qaytishi haqida gap-s
o‘
zlar tarqalgan buxorolik jurnalist bu safar amalga oshsa,
M.Q. Yoqubovga shuhrat olib kelmaydi, deb hisoblaydi.
“Kuy, musiqa
professorlari
o‘
rtoq M. Qorining faqat tomoqdangina chiqqan
shuncha buyuk va g
o‘
zal tovushiga hayron qoladur edilar va u professorlar Qori
o‘
rtoqning Angliya va Italiyaga borib Sharq xalqlariga xos kuy, mung,ohanglarni
y
o‘qotilishini xohlamaydurlar”
–
kabi fikrlar bildirilgan.
M. Qori Yoqubovdagi beqiyos va takrorlanmas talant konsertda hozir b
o‘
lgan Ziyo
Usmoniyni shu qadar ta
’
sirlantirganki, u maqola s
o‘ngida: “Sening tovushingni isloh
qilish kerak emas. Shu tovush
o‘
zi ham b
o‘
ladur. Agarda sen Italiya konservatoriyasida
o‘
qib chiqsang, u vaqtda sen Sharq ashulachisi, Sharq bulbuli b
o‘
lmassan, balki Italiya va
Ovr
o‘
pa bulbuli b
o‘lursan!!!”
kabi
o‘
ta ehtirosli fikrlarni yozadi. Tariximiz haqida fikr
yuritar ekanmiz, bugungi istiqlolning farahbaxsh kunlarida respublikamizda q
o‘
shiqchilik
san
’
ati yuksaklikka k
o‘
tarayotganligi, M. Qori Yoqubovga munosib talantlar ona yurtimiz
Buxoroda ham yetishib chiqayotganligi,
o‘
zbek musiqasi va q
o‘
shiqchilik san
’
ati esa
dunyoni lol qoldirayotganligi qalblarimizni
g‘
ururga t
o‘
ldiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
120
Xulosa sifatida ta
’
kidlash mumkinki, BXSR mavjud b
o‘
lib turgan yillarda
Respublika markazi shahri Eski Buxoroda va Chorj
o‘
y, Karki, Karmana, Sherobod
viloyatlarida Turkiston ASSR, XXSR, Boshqirdiston, Tatariston hududlaridan
o‘
z davri-
ning tanilgan q
o‘
shiqchi va musiqachilarining gastrollari b
o‘
lib turgan. Yuqorida qayd
etilganidek, Uspenskiyning musiqa va teatr san
’
atini rivojlantirish uchun Buxoroda
b
o‘
lishi, bir qator tatar, boshqird san
’
atkorlarning chiqishlari, mashhur q
o‘
shiqchi
Muhiddin Qori Yoqubov tomonidan konsertlar
o‘
tkazilishi aholiga ma
’
naviy va estetik ruh
bergan. Biroq mumtoz milliy san
’
atimizni qanday b
o‘
lsa,
o‘
z holicha namoyish etishda
salbiy tendensiyalar mavjud b
o‘
lganligini ham e
’
tibordan qochirmaslik kerak.
FOYDALANILG
AN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Qalandar. Cho‘lpon Abdulhamid.
“
Teatr-
Tomosha”. Buxoro axbori 58
-son.
1921-yil 8-dekabr.
2.
Bu yil qancha o‘quv yurti bor? // Ozod Buxoro. 9
(222)-son. 1923-yil 8-noyabr.
3.
O‘MA, 47
-fond, 1-
ro‘yxat, 293
-
yig‘ma jild,
123-varaq.
4.
Matyoqubov O. Buxoro shashmaqomi.
–
T.: “Yangi asr avlodi” nashriyoti, 2018. –
B. 79.
