Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Structure of intellectual competence
Abror KURBANOV
1
Jizzakh Polytechnic Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2021
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2022
Available online
15 Fabray 2022
This article describes the structural structure of intellectual
competence, the motivational, cognitive and metacognitive
components of intellectual competence. In these studies, the
competency-based approach to education includes the ideas of
professional and general, intellectual development, and the
competencies include traditional knowledge, as well as general
education, intellectual, communicative, creative, interdependence.
the forms of interdependence and metasubject embodied in Zida.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
metacomponent,
cognitive experience,
motivational,
cognitive,
metacognitive component.
Intellektual kompetensiyaning tarkibiy tuzilishi
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
metakomponent,
kognitiv tajriba,
motivatsion,
kognitiv,
metakognitiv komponent.
Ushbu maqolada intellektual kompetensiyaning tuzilish
tarkibi, intellektual kompetensiya motivatsion, kognitiv va
metakognitiv komponentlari ochib berilgan. Ushbu ishlarda
ta
’
limda kompetensiyaga asoslangan yondashuv kasbiy va
umumiy, intellektual rivojlanish
g‘
oyalarini
o‘
z ichiga olganligi
va kompetensiyalar an
’
anaviy bilimlarni, shuningdek, umumiy
ta
’
lim, intellektual, kommunikativ, ijodiy,
o‘
zaro bo
g‘
liqliklarni
o‘
zida mujassam etgan
o‘
zaro bo
g‘
liqlik va metasubyekt
shakllari yoritilgan.
1
Assistant, Jizzakh Polytechnic Institute. Jizzakh, Uzbekistan. E-mail: abrorqurbanov1660@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
269
Структура
интеллектуальной
компетентности
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
метакомпонент,
когнитивный
опыт,
мотивационный,
когнитивный,
метакогнитивный
компонент.
В
данной
статье
описывается
структурная
структура
интеллектуальной
компетентности,
мотивационный,
когнитивный
и
метакогнитивный
компоненты
интеллектуальной
компетентности.
В
этих
исследованиях
компетентностный
подход
к
образованию
включает
идеи
профессионального
и
общего,
интеллектуального
развития,
а
к
компетенциям
–
традиционное
знание,
а
также
общеобразовательную,
интеллектуальную,
коммуникативную,
творческую,
взаимозависимость,
воплощены
формы
взаимозависимости
и
метапредметности.
в
Зиде.
KIRISH
Ilm-fanning s
o‘
nggi yutuqlariga asoslangan chuqur fundamental ta
’
lim, asosan,
o‘
zbek muhandislik ta
’
limining dunyoda tan olinishi va yuksak nufuzini oshiradi.
Muhandislar va olimlar fandagi kelajakdagi tadqiqotlar chegaralarini aniqlaydigan
texnika va texnologiyalarni yaratayotgani sababli muammo yanada dolzarb b
o‘
lib qoldi.
Ilmiy-texnikaviy adabiyotlar tahlili shuni k
o‘
rsatadiki, fan-texnika taraqqiyotining hozirgi
rivojlanish bosqichi texnologiya rivojlanishining ustuvorligi bilan tavsiflanadi.
Ishlab chiqarishni texnologik qayta qurish bilimlarni doimiy ravishda t
o‘
ldirish
yoki yangilash zarurligini his qiladigan mutaxassisning faoliyat tizimini qayta qurish
qobiliyatini anglatadi. Bunday sharoitda texnik oliy
o‘
quv yurtida muhandis tayyor-
lashdan maqsad bilim va k
o‘
nikmalarni an
’
anaviy egallash bilan birga faoliyatning
uslubiy k
o‘
nikmalarini, harakat tamoyillari, metodlari va usullarini
o‘
zlashtirish
qobiliyatini shakllantirishdir.
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI
J. Raven
kompetensiyani muayyan predmet sohasida (jumladan, yuqori
ixtisoslashtirilgan bilimlar, maxsus malakalar va fikrlash usullari) aniq harakatlarni
samarali bajarish uchun zarur b
o‘
lgan maxsus qobiliyat (qobiliyatlar) deb tushuntiradi.
Kompetensiyaning tabiati shundan iboratki, u faqat inson manfaatlari va qadriyatlari
bilan uzviy birlikda namoyon b
o‘
lishi mumkin. Yetuk olim,
o‘
qituvchi, muhandis, menejer
b
o‘
lish bu turli darajadagi (kuzatish, muayyan harakatlarni bajarish, tashabbus
k
o‘
rsatish, ish xatlari yozish, boshqa odamlar bilan muloqotni tashkil etish va h.k.)
kompetensiyalariga ega b
o‘
lishni anglatadi. Darhaqiqat, biz bu yerda s
o‘
zning keng
ma
’
nosida kelajakdagi kasbiy ixtisoslikni hisobga olgan holda intellektual ta
’
lim haqida
gapiramiz.
J. Ravenning
fikricha, barcha
o‘
quvchilar turli faoliyat turlarida
(
“
kompetentlik
”
) turli qobiliyatlarga ega b
o‘
lib,
o‘
qituvchi ularni aniqlashi va q
o‘
llab-
quvvatlashi kerak.
Kompetensiya
psixologik nazariyasi asoschisi ingliz psixologi
J. Raven
“Kompetentlik
–
qobiliyat va k
o‘
nikmalar
majmui”
tushunchasi bilan ish olib boradi.
Kompetensiya tarkibida tenglik ikkita komponentni belgilaydi: umumiy kompetensiya
(qobiliyatlar, motivatsiya,k
o‘
nikmalar) va kasbiy faoliyatdan qat
’
i nazar, jamiyatda
o‘
zini
muvaffaqiyatli amalga oshirishni ol
g‘
a suruvchi kompetensiya [1].
Kompetensiyaning tabiati shundan iboratki, ular ta
’
lim natijasi b
o‘
lib, undan
bevosita kelib chiqmaydi, balki talaba rivojlanishining natijasi,
o‘
z-
o‘
zini tashkil etish va
individual aqliy tajribani aks ettirish natijasi hisoblanadi. Rivojlanish, birinchi navbatda,
neoplazmalar, ya
’
ni miqdoriy va sifat
o‘
zgarishlari bilan tavsiflanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
270
Bizning fikrimizcha, rivojlanish va
o‘
z-
o‘
zini rivojlantirish doimo qandaydir ichki
qonuniyatlarni, qandaydir
o‘
z-
o‘
zini harakatini, obyektni, tizimni
o‘
z-
o‘
zini
o‘
zgartirishni,
shaxsning
o‘
zini, ichki dunyosini ma
’
lum bir
o‘
zini
o‘
zi qurishni nazarda tutadi. Bu
jarayon qaytarilmasdir, buning natijasida intellektual, shaxsiy va faoliyat xususiyatlarida
miqdoriy va sifat jihatidan
o‘
zgarishlar yuz beradi. Ular bir-biriga bo
g‘
langan va
o‘
zaro
bo
g‘
liqdir. Rivojlanishning asosi sifatida kadrlar tayyorlash alohida
o‘
rin tutadi.
Rivojlanish jarayonini y
o‘
naltirish talabaning aqliy rivojlanishiga ta
’
sir qilish, uning bilish
faoliyatini boshqarish, uni rivojlantirish va maqsadli ta
’
sir qilish orqali amalga oshiriladi.
O.S. Grebenyuk
o‘
z asarida intellektual sohani fikrlash turlari (ijodiy, kognitiv,
nazariy, empirik, divergent, konvergent, sanogenik, patogen va boshqalar), fikrlash uslubi
(analitik fikrlash, hayoliy fikrlash, vizual-majoziy) aqlning sifatlari (aql, moslashuv-
chanlik, mustaqillik, tanqidiylik, ongda harakat qilish qobiliyati va boshqalar), kognitiv
jarayonlar (diqqat, tasavvur, xotira, idrok), aqliy operatsiyalar (izolyatsiya, taqqoslash,
tahlil, sintez, tizimlashtirish, mavhumlashtirish, rasmiylashtirish, konkretlashtirish,
talqin qilish va hokazo.), kognitiv k
o‘
nikmalar (savol q
o‘
yish, muammoni ajratib olish va
shakllantirish, gipoteza q
o‘
yish, uni isbotlash, xulosalar chiqarish, bilimlarni q
o‘
llash
qobiliyati), k
o‘
nikmalarni
o‘
rganish (reja, t
o‘
plam) maqsadlarni belgilash, tegishli
sur
’
atda
o‘
qish va yozish, eslatma olish va h.k.), fandan tashqari bilim va k
o‘
nikmalar, fan
bilimlari, k
o‘
nikma va malakalari, umumta
’
lim va maxsus bilimlarning yaxlit tizimi bilan
tavsiflaydi [2].
TADQIQOT METODOLOGIYASI
R.Vagner
ta
’
kidlaganidek,
aql-zakovatga
ega b
o‘
lgan shaxs muayyan vazifani
yengishni biladi, topshiriqni bajarish uchun
o‘
z vaqtini rejalashtirish va kuchini hisob-
lashni biladi [3].
Misol uchun bir guruh olimlar,
G.
Seýdi
va A. Wimby, intellektni
“
k
o‘
nikmalarini
t
o‘
plami
”
deb tavsiflaydi. Shunga
o‘
xshash
g‘
oyalarni
A. de Grootning intellekt
ta
’
rifida
ham kuzatish mumkin.U uni bir qator yevristikalardan iborat aqliy dastur deb ataydi.
R. Nikerson intellektni
fikrlash usullarini
o‘
rgatish uchun
“ko‘
nikma, yevristika, metodlar,
strategiyalar, taktikalar
–
bular bir xil
g‘
oyani bildiruvchi turli s
o‘
zlar
–
o‘
rgatish mumkin
b
o‘
lgan intellektual tafakkur
komponentlari”
deb ta
’
riflaydi.
B. Rassel
intellektual tafak-
kur formulasi haqida shunday xulosa chiqaradi:
“Bu
avvaldan olingan asosiy bilimlar
nuqtayi nazaridan baholash yoki turkumlash jarayonidir,u munosabat, shuningdek,
faktlarga ega b
o‘
lish hamda bir qator fikrlash qobiliyatlarini
o‘
z ichiga
oladi”
[3].
L.S. Vygotsky
aqlning eng yaxshi k
o‘
rsatkichi ma
’
lum bir vaqtgacha t
o‘
plangan
bilim darajasi emas, balki odamlarning yangi narsalarni qanday
o‘
rganishi, deb
hisoblagan [4].
Amerika psixologi
R. Sternberg
“
aqlning uch nazariyasi
”
asarining muallifi b
o‘
lib,u
ushbu asarda aql muammosini kengroq muammo kontekstida hal qilish kerak, ya
’
ni
subyekt
o‘
zini qanday boshqaradi degan fikrni bildirdi. Bu nazariya uchta savol
javoblariga asoslanadi: 1) aqlning ichki dunyo bilan aloqasi qanday; 2) aqlning tashqi
dunyoga munosabati qanday; 3) aqlning inson tajribasiga qanday aloqasi bor. Ushbu
nazariya doirasida intellekt aqliy
o‘
zini
o‘
zi boshqarish shakli sifatida ta
’
riflangan b
o‘
lib, u
o‘
zaro bo
g‘
liq uchta kichik: komponentlar, kontekst, tajriba nazariyalarini
o‘
z ichiga oladi.
Bu komponentlarga quyidagilar kiradi:
1. metakomponentlar
–
rejalashtirish, yechimning qay tarzda ochib berilishini
kuzatish, muammoni taqdim etish shaklini tanlash, diqqatni ongli ravishda taqsimlash,
fikr-mulohazalarni tashkil etishni
o‘
z ichiga olgan intellektual faoliyatni tartibga solish
jarayonlari;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
271
2. bajarilish komponentlari
–
axborotni
o‘
zgartirish jarayonlari, teskari aloqani
shakllantirish jarayonlari (bo
g‘
lash, q
o‘
shish, taqqoslash, tanlash, guruhlash, kodlash);
3. bilimlarni
o‘
zlashtirish va ulardan foydalanish komponentlari
(
bilimlarni
egallash
jarayonlari, kerakli vaqtda q
o‘
llash samaradorligi) [5].
Bizning fikrimizcha, intellekt sodir b
o‘
layotgan voqealarni samarali idrok etish,
tushunish va tushuntirish imkoniyatini beradigan individual (aqliy) tajribani tashkil
etishning
o‘
ziga xos shakli sifatidir. Aqliy tajriba
g‘
oyasi insonning intellektual
faoliyatining xususiyatlarini belgilaydigan (aql xususiyatlarining tashuvchisi) maxsus
psixik voqelik sifatida xorijiy va mahalliy tadqiqotlarda shakllangan. Shaxsiy aqliy tajriba
bu kognitiv munosabat turini oldindan belgilab beradigan aqliy mexanizmlar tizimi
sanaladi. Ushbu tajriba shakllarining tarkibi va tuzilishining
o‘
ziga xos xususiyatlariga
qarab, biz konvergent qobiliyatlarni (tartibga solinadigan vaziyatlarda me
’
yoriy muam-
molarni hal qilish), divergent qobiliyatlarni (nostandart faoliyat usullariga asoslangan
yangi
g‘
oyalarni yaratish, yangi bilim va k
o‘
nikmalarni
o‘
zlashtirish qobiliyati), kognitiv
uslublarni (kognitiv aks ettirishning individual
o‘
ziga xos shakllariga ega b
o‘
lish
qobiliyati)
o‘
rganishni kuzatish va
o‘
lchashimiz mumkin.
Yuqoridagi keltirilgan tariflar asosida biz aqliy tajriba tarkibini uchta darajaga
ajratdik (1-jadval).
1-jadval
AQLIY TAJRIBA TARKIBI
1-daraja
2-daraja
3-daraja
Kognitiv tajriba
Metakognitiv tajriba
maqsadli tuzilmalar
barqaror bir tafakkurning
mavzu, uning atrof-muhit, tabiiy
jihatlari, psixologiyasi ko
‘
payishi
uchun hissa, saqlash, buyurtma
berish
va
kiruvchi
axborot
o
‘
zgarishlarni ta
’
minlash ruhiy
tuzilmalar hisoblanadi. Kognitiv
tajriba tarkibiga arxetipik tuzil-
malar kiradi; axborotni kodlash
usullari;
kognitiv
sxemalar;
semantik tuzilmalar; konseptual
aqliy tuzilmalar
intellektual faoliyatni ixtiyoriy
va o
‘
zboshimchalik bilan tartibga
solishga imkon beruvchi aqliy
tuzilmalar (ixtiyoriy intellektual
nazorat; o
‘
zboshimchalik bilan
nazorat
qilish;
metakognitiv
xabardorlik va ochiq kognitiv
munosabat) majmui. Ularning
asosiy maqsadi individual intel-
lektual resurslarning holatini,
shuningdek,
axborotni
qayta
ishlash
jarayonlarini
nazorat
qilishdir
individual
intellektual
moyilliklarga
asoslangan
ruhiy tuzilmalardir (ularning
asosiy maqsadi
–
ma
’
lum bir
mavzu sohasiga nisbatan
subyektiv tanlov mezonlarini
shakllantirish, yechim topish
y
o‘
nalishi,axborot
va
uni
qayta ishlash usullari, indivi-
dual intellektual faoliyatning
y
o‘
nalishi va tanlanishi)
K
o‘
rib chiqilgan aqliy tuzilmalar aqliy tajriba tarkibini tashkil qiladi, shuning uchun
ularning shakllanishi shaxsning intellektual rivojlanishini anglatadi.
Biz
talabalarning intellektual rivojlanishi nafaqat axborotni qayta ishlashning
kognitiv mexanizmlarini rivojlantirishni, balki intellektual
o‘
zini
o‘
zi boshqarishning
metakognitiv mexanizmlarini shakllantirishni ham
o‘
z ichiga oladi deya hisoblaymiz.
R. Glazer, V. Shnayder, J. Raven, M.A. Xolodnaya
asarlarini tahlil qilib quyidagilarni
ta
’
kidlash mumkin: intellektual kompetensiya asosiy hisoblanadi, uning shakllanishi
istisnosiz barcha ta
’
lim y
o‘
nalishlarida talabalarning rivojlanishi uchun asos yaratadi [6].
TAHLIL VA NATIJALAR
Intellektual kompetensiya ta
’
limning umumiy ta
’
lim mazmunining barcha tarkibiy
qismlari:umumiy ta
’
lim k
o‘
nikmalari, metabilimlar va faoliyatning subyektiv usullarini
o‘
z ichiga oladi. Natijada, talabalarda axborot k
o‘
nikmalari,
o‘
z-
o‘
zini ta
’
lim olishga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
272
tayyorlash, axborotni mustaqil izlash, tanlash va undan foydalanish, axborot bilan
o‘
zaro
aloqa qilishning yangi texnologiyalaridan foydalanish k
o‘
nikmasi,
o‘
z-
o‘
zini bilish usul-
larini takomillashtirishga intilish, ilmiy-tadqiqot ishlari bilan shu
g‘
ullanish istagi
shakllanadi.
Shunday qilib, intellektual kompetensiya axborot bilan ishlashning shaxsiy
tizimini; faoliyatning semantik kontekstini funksionaldan transformativga
o‘
tkazish
natijasida yangi bilimlar tizimini
o‘
zlashtirish va yaratish qobiliyatini; kasbiy faoliyatda
harakatchanlikka t
o‘
sqinlik qiladigan eskirgan fikrlash stereotiplari va idrok shakllarini
qayta k
o‘
rib chiqishga tayyorlikni belgilaydi. Intellektual kompetensiya yangi narsalarni
idrok etishda ochiqlik va moslashuvchanlik, bir xil hodisani tushunishning subyektiv
usullarining
o‘
zgaruvchanligi va xilma-xilligi, hozirgi voqealarga turli xil aqliy "qarashlar"
dan xabardorlik kabi xususiyatlarni belgilaydi.
I.A. Zimnyaya
“kompetentlik”
toifasining uslubiy samaradorligi
“bilim”
tushun-
chasidan kengroq b
o‘
lishi, u nafaqat kognitiv va operatsion-texnologik komponentlarni,
balki motivatsion, axloqiy, ijtimoiy va xulq-atvorni ham
o‘
z ichiga
olganligi”ni
inobatga
olib
kompetensiyada beshta komponentni ajratib k
o‘
rsatadi:
–
kompetensiyani namoyon etishga tayyorlik (motivatsion jihat);
–
kompetensiya mazmuni (ya
’
ni kognitiv jihati) b
o‘
yicha bilimlarga ega b
o‘
lish;
–
turli xil odatiy va noodatiy holatlarda (ya
’
ni xulq-atvor jihati) kompetensiyani
namoyon qilish tajribasi;
–
kompetensiya mazmuni va uni q
o‘
llash obyektiga munosabat (motivatsion rol
o‘
ynaydigan qiymat-semantik jihat);
–
tarkibning namoyon b
o‘
lishi jarayoni va natijasini hissiy-irodaviy tartibga solish [7].
M.A. Xolodnaya
intellektual kompetensiyani faoliyatning ma
’
lum bir mavzusida
(shu jumladan, ekstremal sharoitlarda) samarali qarorlar qabul qilish qobiliyatini
ta
’
minlaydigan bilimlarni tashkil etishning maxsus turi sifatida belgilaydi [6]. Bilimlarni
tashkil etishga q
o‘
yiladigan talablar hajmi, kuchi,
o‘
zlashtirish muhimligi bilan chegara-
lanmaydi. Ular turli xil bilimlar, artikulyatsiya (asosiy elementlar aniq belgilangan va bir-
biri bilan ma
’
lum munosabatlarda), moslashuvchanlik (turli omillar ta
’
sirida bilim va ular
o‘
rtasidagi aloqalar tez
o‘
zgarishi mumkin b
o‘
lgan holatlarda) muayyan vaziyat (bilim
samaradorligi), bilimlarni yangi holatga
o‘
tkazish, bilimlarni keng q
o‘
llash, kategoriyalilik
(umumiy tamoyillar, yondashuvlar, bilimning refleksliligi bilan bo
g‘
liq
g‘
oyalar hal
qiluvchi rol
o‘
ynaydi. Intellektual kompetensiya bu turli darajadagi murakkablikdagi
muammolarni q
o‘
yish va samarali hal qilish imkoniyatini ta
’
minlaydigan ichki sifat,
shaxsiy tajribani faollashtirish asosida kasbiy muammolarni hal qilish uchun
o‘
z
intellektual qobiliyatlari va shaxsiy fazilatlarini safarbar qilish istagi demakdir. Shunday
qilib, kompetensiya
o‘
z-
o‘
zini tashkil etish va individual aqliy tajribani aks ettirish
natijasidir. Kompetensiya faqat shaxsning qobiliyatlari va k
o‘
nikmalari bilan uzviy
birlikda namoyon b
o‘
lishi mumkin.
Yuqorida keltirilgan tahlil natijalari asosida biz intellektual kompetensiyani
tarkibiy tuzilishining motivatsion, kognitiv va metakognitiv komponentlarini shakl-
lantirdik (2-jadval).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
273
2-jadval
INTELLEKTUAL KOMPETENSIYANING TARKIBIY TUZILISHI
Motivatsion
Kognitiv
Metakognitiv
1
2
3
–
rivojlanish va
o‘
z-
o‘
zini rivojlan-
tirishga tayyorlik;
–
rivojlanish va
o‘
z-
o‘
zini rivojlan-
tirish strategiyasini tuzishga intilish;
–
ishlab chiqish uchun
o‘
rnatish;
–
o‘
z-
o‘
zini takomillashtirish va
kasbiy
o‘
zini
o‘
zi anglash uchun
intilish;
–
mazmunli faoliyatni ra
g‘
batlan-
tirish;
–
amalga oshirilgan tadbirlarda
muvaffaqiyatga erishish;
–
shaxsning y
o‘
nalishi;
–
o‘
z-
o‘
zini bilishga b
o‘
lgan ehtiyoj;
–
kompetensiyaga b
o‘
lgan ehtiyoj;
–
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash qobiliyati.
–
alohida fanlar b
o‘
yicha bilimga
ega b
o‘
lish;
–
mavzuni bilish;
–
o‘
z kognitiv stereotiplarini
anglash;
–
axborotni
qidirish,
qayta
ishlash va taqdim etishga tayyorlik;
–
axborotni kodlashning turli
uslublarini
o‘
zlashtirish va q
o‘
llash;
–
axborotni
o‘
zlashtirish uchun
turli texnologiyalardan foydalanish;
–
ilgari olingan bilimlarni ijodiy,
izlanish, kognitiv faoliyatga
o‘
tkazish;
–
tadqiqot, loyiha faoliyatida
o‘
z
qobiliyatlarini r
o‘
yobga chiqarish.
–
intellektual
faoliyatda
maqsadni belgilash va reja-
lashtirish;
–
o‘
z bilimlarini boshqarish;
–
qasddan va ixtiyorsiz
aqliy nazorat;
–
ochiq kognitiv pozitsiya;
–
o‘
zaro munosabatlarga,
jamoada ishlashga tayyorlik;
–
shaxsning ijodkorligi va
ijodiy y
o‘
nalishini rivojlan-
tirish;
–
aks ettirish qobiliyati.
Motivatsion komponent
–
mazmunli faoliyatni keltirib chiqaradigan motivlarning
mavjudligi motivatsion komponent strukturasining zaruriy tarkibiy qismidir.
Faoliyatning motivatsion komponentining yuqori darajada rivojlanishi bilan talaba asta-
sekin ta
’
lim trayektoriyasini quradi. Motivatsion komponent quyidagi motivlarni:
kognitiv (bilimni
o‘
zlashtirish zarurati,
o‘
z faoliyati natijalariga qiziqish), shaxsiy (tan
olish, shaxsiy maqsadga erishish zarurati), kasbiy (kelajakdagi kasbiy faoliyatga qiziqish,
raqobatbardosh mutaxassis b
o‘
lish),
o‘
z-
o‘
zini tasdiqlash motivi (shaxsning
o‘
zini
o‘
zi
qadrlashi, intilishlar darajasi, muvaffaqiyatga erishish motivatsiyasi,
o‘
ziga va
boshqalarga
o‘
zining qobiliyatini isbotlash zarurati),
o‘
z-
o‘
zini rivojlantirish motivlari;
o‘
quvchilarning kasb-hunarni
o‘
zlashtirishdagi faoliyatini tartibga soluvchi va ularga
maqsadli xarakter beradigan, ularni ijodiy
o‘
zini
o‘
zi anglashga y
o‘
naltiruvchi boshqa
motivlarni
o‘
z ichiga oladi. Motivatsion komponentning ahamiyati shundaki, uning
shakllanishi boshqa tarkibiy qismlarning rivojlanishini ifodalaydi.
Kognitiv komponent
–
shaxsiy va kasbiy rivojlanish jarayonidagi bilimlar t
o‘
pla-
midir. Kognitiv komponent
–
kognitiv kompetensiya yoki intellektual k
o‘
nikma va,
birinchi navbatda, axborot bilan ishlash, axborotni qidirish, qabul qilish va qayta ishlash
qobiliyati; ma
’
lumotlarni diagrammalar, jadvallar k
o‘
rinishida taqdim etish qobiliyati;
ma
’
lumotni sharhlash qobiliyati; ma
’
lumotni taqdim etish qobiliyati; uni strukturalash
usullariga ega b
o‘
lish, uni taqdim etishning bir shaklidan boshqasiga
o‘
tkazish,
ma
’
lumotni kodlashning bir usulidan ikkinchisiga
o‘
tkazish, asosiy va ikkilamchi
tushunchalarni ajratib k
o‘
rsatish, tushunchalarning muhim xususiyatlarini aniqlash,
tushunchalar
o‘
rtasidagi bo
g‘
liqlik va munosabatlarni ajratib k
o‘
rsatish, kognitiv
sxemalarni tuzish; aqliy faoliyat, muammolarni hal qilish algoritmlari, olingan yechimni
tushuntirish mahorati; ma
’
ruza, referat yozish qobiliyati; umumlashtirish, xulosalar
chiqarish, olingan natijalarni tahlil qila olish qobiliyatlaridir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
274
Metakognitiv komponent
–
o‘
z-
o‘
zini tashkil etish va
o‘
zini
o‘
zi boshqarish
k
o‘
nikmalari va qobiliyatlari bilan ifodalanadi. Maqsad q
o‘
yish talabaning bilish
faoliyatini ra
g‘
batlantiradi. Bunday holda,
“impuls”
t
o‘g‘
ridan t
o‘g‘
ri motivdan maqsadga
o‘
tadi, bunda talaba mustaqil ravishda asosiy va oraliq maqsadlarni ajratib k
o‘
rsatadigan
o‘
z maqsadlari mazmunini
o‘
rnatadi. Bunda rejalashtirish muhim rol
o‘
ynaydi.
Belgilangan reja amalga oshishiga majbur b
o‘
lib, ongda maqsadga muvaffaqiyatli
erishishga olib keladigan harakatlar zanjirini keltirib chiqaradi.
Biz bir guruh talabalarning energetika sohasi b
o‘
yicha intelektual kompeten-
siyalarining qay darajada shakllanganligini aniqlash maqsadida anketa savolnomasi
o‘
tkazdik (3-jadval) [8-14].
3-jadval
ANKETA SAVOLNOMA
T/R
SAVOLLAR
Qatnashgan talabalar soni
–
50
T
o‘
liq
ma
’
lu-
motga
egaman
Qisman
ma
’
lu-
motga
egaman
Men
uchun
yangi
ma
’
lumot
Hech qanday
ma
’
lumotga
ega
emasman
1.
O‘
zbekiston hududida qayta tiklanuvchi energiya
resurslaridan foydalanish istiqbollari va
rivojlanish bosqichlaridan xabardormisiz?
9
14
12
15
2.
Qayta tiklanuvchi va qayta tiklanmaydigan
energetika resurslari t
o‘g‘
risida qanday darajada
ma
’
lumotga egasiz?
10
13
11
16
3.
O‘
zbekistonda muqobil energiyaning mavjud
imkoniyatlaridan xabardormisiz?
8
16
9
17
4.
Dengiz va okeanlar energiyasidan foydalanish
usullarini bilasizmi?
14
16
14
6
5.
Quyosh energiyasidan foydalanish qurilmalari va
jihozlarini bilasizmi?
11
18
11
10
6.
Shamol energetik qurilmalarini ishlash prinsipini
bilasizmi?
9
11
16
14
7.
Noan
’
anaviy va qayta tiklanadigan energiya
manbalarni turlari haqida ma
’
lumotga egamisiz?
8
15
10
17
8.
Akkumulyatsiyalash tizimlari haqida ma
’
lumotga
egamisiz?
7
18
10
15
9.
Gidroelektrostansiya va
gidroakkumulyatsiyalovchi elektrostansiyalarni
ishlash prinsipi haqida ma
’
lumotga egamisiz?
8
13
12
17
10.
Geotermal energiya tasnifini bilasizmi?
7
17
11
15
Sorovnona natijalari, foizda
18,2%
30,2%
23,2%
28,4%
Ushbu anketa s
o‘
rovnomasi natijalari asosi shuni k
o‘
rsatdiki, energetika sohasi
b
o‘
yicha OTM talabalarining intelektual kompetensiyalarini shakllanganlik darajasi
haqida t
o‘
liq ma
’
lumotga egalar 18,2%, qisman ma
’
lumotga egalar 30,2%, talaba uchun
yangi ma
’
lumot hisoblanganlari 23,2%, hech qanday ma
’
lumotga ega emaslari 28,4% ni
tashkil qildi. Bundan k
o‘
rinib turibdiki, hozirgi kunda b
o‘
lajak muhandis-elektriklarning
intellektual kompetensiyalarini shakllantirish zarur hisoblanadi [8-14].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
275
S
o‘
rovnoma natijalarini geometrik diagramma shakliga keltiramiz. Bunda
o‘
tkazgan anketa s
o‘
rovnomamizning natijalarini tahlil qilish yanada qulayroq b
o‘
ladi
(1-rasm) [8-14].
1-rasm. S
o‘
rovnoma natijalarining geometrik diagramma shakli.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Intellektual faoliyatni rejalashtirish k
o‘
nikmalariga quyidagilar:q
o‘
yilgan maqsad-
larga erishishning oqilona va optimal usulini tanlash qobiliyati; natijani baholash
mezonlarini aniqlash, bir rejasi (harakat dasturi) tuzish imkoniyati; ketma-ketlikni va
mustaqil faoliyat muddatini aniqlash; muammolarni hal qilish bir vaqtning
o‘
zida aql bir
necha muqobil tutish qobiliyati; qobiliyati baholash va nazorat qilish, vosita va baholash
va nazorat qilish usullari egalik mezonlarini tushunish, nazorat qilish va baholash
faoliyati algoritmlar tushunish,
o‘
zini
o‘
zi baholash va ularning faoliyatini
o‘
z-
o‘
zini
nazorat amalga oshirish uchun qobiliyati yetarli baholash uchun ularning faoliyati
natijalari; bashorat va aslida olingan natijalarni solishtirish uchun qobiliyati;
o‘
z-
o‘
zini
nazorat qilish va
o‘
z-
o‘
zini baholash natijalariga asoslangan k
o‘
nikmalari
o‘
zini-ta
’
lim va
o‘
z-
o‘
zini rivojlantirish, yangi vazifalarni ishlab chiqish kiradi.
Refleksiv qobiliyatlar
o‘
z faoliyatidagi muammolarni aniqlash va ularning
sabablarini aniqlash qobiliyati,refleksiv pozitsiyaga kirish qobiliyati (ichki tajribaga
murojaat qilish, uni t
o‘g‘
ri baholash, keyingi faoliyatda foydalanish qobiliyati); kognitiv
qiyinchiliklarning sababini topish qobiliyati; insonning individual intellektual tajribasiga
murojaat qilish va ularning intellektual salohiyatining kuchli va zaif tomonlarini aniqlash
qobiliyati; ijodiy tushunish va amaliy faoliyatga
o‘
tkazish k
o‘
nikmalaridan iborat.
Aqliy faoliyatni tashkil etish, bosqichlarni nazorat qilish va bosqichma-bosqich amalga
oshirish qobiliyati intellektual kompetensiyani rivojlantirishning zaruriy shartidir.
Bizning fikrimizcha, talaba aqliy faoliyat mexanizmlarini tushunmasdan turib,
bilimlarni
o‘
zlashtira olishi mumkin emas. Refleksiv faoliyat amalga oshirilayotgan
faoliyat doirasini aniqlashga va uning asosida obyektiv faoliyat trayektoriyasini qurishga
imkon beradi.
Quyidagi rasmda faoliyatning metakognitiv komponenti vazifaviy tuzilishiga k
o‘
ra
tarkibiy qismlari keltirilgan (4-jadval).
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
To’liq ma’lumotga
egaman
Qisman ma’lumotga
egaman
Men uchun yangi
ma’lumot
Hech qanday
ma’lumotga ega
emasman
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
276
4-jadval
FAOLIYATNING METAKOGNITIV KOMPONENTI VAZIFAVIY TUZILISHIGA KO‘RA TARKIBIY
QISMLARI
maqsadli vazifa
o‘
rnatish va
harakatning asosiy maqsadini ajratib
k
o‘
rsatish
shakllanayotgan harakat maqsadi va uni
rejalashtirish
o‘
rtasidagi bo
g‘
liqlikni
o‘
rnatish
harakatning
rivojlanishini
Bizning fikrimizcha, intellektual kompetensiyani rivojlantirishning birinchi mezoni
tafakkuriy motivlar hisoblanadi.
Intellektual kompetensiyani rivojlantirishning ikkinchi mezoni kognitiv qobiliyat-
larni shakllantirish hisoblanadi.
Intellektual kompetensiyani rivojlantirishning uchinchi mezoni metakognitiv
k
o‘
nikmalarni shakllantirish hisoblanadi.
Belgilangan komponentlar
o‘
zaro bo
g‘
liq b
o‘
lib, nafaqat intellektual kompeten-
siyani rivojlantirishni, balki
o‘
quv jarayonida talaba shaxsini rivojlantirishni ham
ta
’
minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Равен
Д.
Компетентность
в
современном
обществе:
выявление,
развитие
и
реализация
/
Д.
Равен.
–
М.:
Когито
-
Центр,
2002.
–
C. 396.
2.
Гребенюк
О.С.
Основы
педагогики
индивидуальности:
учебное
пособие
/
О.С.
Гребенюк,
Т.Б.
Гребенюк.
–
Калининград:
Калинингр.
гос.
ун
-
т.,
2000. C. 572.
3.
Дайана
Халперн.
Психология
критического
мышления
/
Дайана
Халперн.
-
4-
е
международное
издание.
–
СпБ:
Издательство:
Питер,
2000.
–
C. 405.
4.
Рубинштейн
С.Л.
Основы
общей
психологии
/
С.Л.
Рубинштейн.
–
М.,
1989.
–
C. 409.
5.
Sternberg R.J. & Grigorenko E.X. (2000): Teaching for successful intelligence.
Arlington Heights, IL: Skylight Training and Publishing Inc.
6.
Холодная
М.А.
Психология
интеллекта.
Парадоксы
исследования
/
М.А.
Холодная.
–
СПб.:
ИЗд
-
во
Питер,
2002
–
C. 272.
7.
Зимняя
И.А.
Ключевые
компетенции
–
новая
парадигма
результата
образования
/
И.А.
Зимняя
//
Высшее
образование
сегодня.
–
№
5.
–
2003.
–
С.
34
–
42.
8.
Abror Q. Research and Analysis of Ferromagnetic Circuits of a Special Purpose
Transformer // Fazliddin A., Tuymurod S., & Nosirovich O.O. (2020). Use of Recovery
Boilers At Gas-Turbine Installations Of Compressor Stations And Thyristor Controls. The
American Journal of Applied sciences.
–
2020.
–
Т.
2.
–
№.
09.
–
С.
46
–
50.
9.
Abro Q. Development of Magnetic Characteristics of Power Transformers //
Fazliddin A., Tuymurod S., & Nosirovich O.O. (2020). Use Of Recovery Boilers At Gas-
Turbine Installations Of Compressor Stations And Thyristor Controls. The American
Journal of Applied sciences.
–
2020.
–
Т.
2.
–
№.
09.
–
С.
46
–
50.
10.
Qurbonov A., Qurbonov A.
Кўп
функцияли
токни
кучланишга
ўзгарткич
-
ларнинг
ишончлилик
кўрсаткичлари
ва
иш
қобилияти
эҳтимоллигини
тадқиқ
этиш
//
Физико
-
технологического
образование.
–
2021.
–
№.
2.
11.
Qurbonov A., Nazarov F., Qurbonova B.
Исследование преобразователей
тока в напряжение //Физико
-
технологического
образование.
–
2021.
–
Т.
6.
–
№.
6.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
277
12.
Курбанов
А.А.Ў.,
Maмaтқулов
О.Р.Ў.,
Meлиев
A.Ж.Ў.
Линия
ва
трансфор
-
маторларда
электр
энергия
исрофи
// Academic research in educational sciences.
–
2021.
–
Т.
2.
–
№.
5.
–
С.
1176
–
1183.
13.
Qurbonov A., Qurbonova B., Abdurashidova D. Inson tanasidagi radioaktivlik //
Физико
-
технологического
образование.
–
2021.
–
№.
5.
14.
Qurbonov A., Qurbonova B. Inson va uning hayotida
radiatsiyaning tutgan o‘rni
//
Физико
-
технологического
образование.
–
2021.
–
Т.
4.
–
№.
4.
