Эволюция развития волейбольного вида спорта (история, развитие, чемпионаты мира Олимпийские игры)

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Evolution of the development of volleyball sports (history,
development, dun championships Olympiad games)

M. MAMATOVA

1

Uzbekistan State Physical Education and sports university

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received December 2021
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2022
Available online
15 Fabray 2022

In this article, the history of the development of volleyball

sports for many years is considered. The article analyzes the
current trends in the regulation of sports rules and how this
sport is regulated in international sports legislation.

2181-

1415/©

2022 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1/S-pp

84-90

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

history of the first volleyball,
mass sports, healthy life,
modern volleyball,
championships, modern
volleyball rules.

Voleybol sport turining rivojlanish evolyutsiyasi (tarixi,

rivojlanishi, jaxon chempionatlari olimpiada o‘yinlari)

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

ilk voleybol tarixi, ommaviy
sport,sog`lom xayot,
zamonaviy voleybol,
chempionatlar, zamonaviy
voleybol qonun-qoidalari.

Ushbu maqola voleybol sport turning rivojlansh tarixi bir

necha yillarni o`z ichiga olgan bo`lib, bugungi kunda bu sport

turning еr yuzida shuningdek mamlakatimizda qay darajada

rivojlangan va uning zamonaviy qonun qoidalari to`g`risida so`z
yuritilgan.

Эволюция развития волейбольного вида спорта

(история,

развитие, чемпионаты мира Олимпийские игры)

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

история первого
волейбола, массовый

В данной статье, рассматривается история развития

волейбольного спорта на протяжении многих лет.
Анализируется, современные тенденции регулирования

1

Uzbekistan State Physical Education and sports university, Chirchik city, Uzbekistan

E-mail: mamatovam78@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2022) / ISSN 2181-1415

85

спорт, здоровый образ
жизни, современный
волейбол, чемпионаты,
современные правила
волейбола.

спортивных правил и насколько этот вид спорта
регулируется

в

международном

спортивном

законодательстве.

Ishning dolzarbligi: O

‘

zbekiston hukumati so

‘

ngi yillarda mamlakatda jismoniy

tarbiya va sportni rivojlantirishga katta e

’

tibor qaratmoqda. Insonning ma

’

naviy va

jismoniy jihatdan kamolotga

е

tishida jismoniy tarbiya va sportning axamiyati beqiyos. Shu

sababdan

O‘zbekistonda sport davlat siyosatining muxim yo‘nalishlaridan biriga aylandi.

Sog‘lom avlodni tarbiyalash uchun jismoniy tarbiya va sportni yuksak ilmiy saviyada

takomillashtirish lozim. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning sayi-harakatlari natijasida

O‘zbekiston sportchilari ham jahon sport maydonlarida yuksak natijalarga sazovor
bo‘lishda hamda katta muvoffaqiyatlar qozonishmoqda. O‘zbekiston Respublikasi

Prezidentining jismoniy tarbiya va ommaviy sportni va olimpiya harakatini rivojlantirish,
chor

a tadbirlari to‘g‘risidagi 2017 yil 3

-iyundagi PQ-3031 sonli qarorida mamlakatimizda

ommaviy sportni va olimpia xarakatini rivojlantirish, olimpizm g‘oyalarini keng targ‘ib

etish, respublikamizda olimpiya sport turlarini yanada takomillashtirish, shuningdek,

jamiyatda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, aholining keng qatlamini ayniqsa
yoshlarni jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanishga jalb etish mamlakat
sportchilarini Olimpiya va Osiyo o‘yinlari, jahon va osiyo chemp

ionatlari hamda boshqa

yirik xalqaro sport o‘yinlarida muvoffaqiyatli qatnashishlarini ta’minlash, maqsadida

qator ishlar olib borilmoqda. Hozirda voleybol sporti eng ommaviy sport turlari qatoriga

kiradi. Bu sport turi dastlab paydo bo‘lish

davrlari XVIII

asr oxrlariga to‘g‘ri keladi.

Tadqiqotning maqsadi. Voleybol sport turini qay darajada rivojlanganligini aniqlab,

turli usullar yordamida(mashg`ulot.musobaqa)bu sport turini yana ham ommalashtirish
va omma o`rtasida sportni targ`ib qilish hisoblanadi.

Tadqiqotning obeykti.

Voleybol 1895 yilda Amerika qo‘shma shtatlarining

Massachusets shtatidagi Xoliok shahrida yosh xristianlar ittifoqini jismoniy tarbiya

bo‘yicha rahbari Vilyam Morgan tomonidan yaratilgan. U voleybol o‘yinini oddiy, ko‘p
mablag‘ sarflamasdan tashkil etishni ko‘zda tutib yangi o‘yinning qoidalarini ishlab chiqdi.
Oʻyin nomini avvaliga mintonett deb nomladi. 1896 yilda Springfild shaxridagi kollej
direktori doktor Alfred Xalsted bu o‘yinga “voleybol” deb nom berdi. “Voleybol” inglizcha
so‘z bo‘lib, o‘zbek tilida “parvoz qiluvchi to‘p” degan ma’noni bildiradi. 1897 yilda tadbiq
etilgan ba’zi bir o‘yin qoidalari quyidagicha edi: Maydoncha chegaralari 7,6 x 15,1 sm.

To‘rning o‘lchamlari 0,65 x 8,2 m, balandligi 198 sm . To‘pning vazni 340 g, ayl

anasi 63,5

–

68,5 sm. O‘yinchilarning soni

esa chegaralanmagan edi. 1895-

1920 yillar voleybol o‘yini

rivojlanishining birinchi bosqichi bo‘lib hisoblanadi. O‘yinning boshqa davlatlarda vujudga

kelishi va rivojlanishi quyidagicha keltirilgan: 1900 yil

–

Kanada, 1908 yil

–

Kuba, 1909 yil

–

Puerto-riko, 1910 yil

–

Peru, 1917 yil

–

Braziliya, Urugvay, Meksika, Osiyoda 1900-1913

yillar

–

Yaponiya, Xitoy, Filippinda, 1914 yil

–

Angliya, 1917 yil

–

Fransiya davlatlarida

rivojlana borgan.

Tadqiqotning vazifasi:
Voleybol sport turi paydo bo`lganidan boshlab xozirgacha bo`lgan o`zgarishlar
Voleybolning mamlakatlarda qay darajada rivojlanganligi va uning ommaviy

sportga aylanib ulgurganligi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2022) / ISSN 2181-1415

86

Hozirgi zamonaviy voleybolda eng rivojlangan mamlakatlar, Jaxon chempionatlari

va Olimiyada o`yinlari.

Voleybol sobiq ittifoqda 1920-

1921 yillarda o‘rta Volga (Qozon, Nijniy Novgorod)

da tarqala boshladi. 1922 yildan boshlab voleybol Vseobuch (Umumiy harbiy tayyorgarlik)
tarkibiga kiritildi. Moskvada voleybol bi

lan muntazam shug‘ullanishga san’at va teatr

vakillari kirishdilar. 1923 yilda tashkil etilgan «Dinamo» jamiyati sportning boshqa turlari
bilan bir qatorda voleybolni ham targ‘ib qila boshladi. Xuddi shu yillarda voleybol Uzoq

Sharqda

–

Xabarovsk va Vladiv

ostokda paydo bo‘ldi. 1925 yildan esa Ukrainada ham

rivojlana boshladi. SSJIda jismoniy tarbiya va sportning keyingi taraqqiyoti uchun RKP/b/

MK 1925 yil 13 iyul qarori katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Unda ommani tarbiyalashning
samarali usullaridan biri bo‘l

gan jismoniy tarbiya va sportni keng rivojlantirish zarurligi

uqtirib o‘tildi.

Markaziy qo‘mita qarori voleybolning tobora taraqqiy etib borishiga kuchli ta’sir

ko‘rsatadi. Sovet voleybolchilari o‘z oldilariga mamlakatda voleybolni ommalashtirish,

tarbiya

viy ishlarni kuchaytirish, texnika va taktikani mukammallashtirish, o‘yinchilarni

har tomonlama jismoniy tayyorgarligini yuksaltirish kabi qator vazifalarni qo‘ydilar.
Voleybol hamma еrda tarqala boshladi. Shu bilan bog‘liq ravishda musobaqalarning

yagona

qoidalarini ishlab chiqish zarurati tug‘ildi.

1925 yilning yanvarida Moskva jismoniy tarbiya kengashi voleybol bo‘yicha

musobaqalarning birinchi rasmiy qoidalrini tuzib tasdiqladi. To‘rning balandligi –

ayollar

uchun 2 m 20 sm va erkaklar uchun

–

2 m 40 s

m qilib belgilandi. Ayollar jamoalarida o‘yin

15 x 7,5 o‘lchamli maydonchada o‘tkaziladigan bo‘ldi. 1926 yilda Moskvada yangi qoidalar
asosida birinchi musobaqalar o‘tkazildi. 1927 yildan voleybol bo‘yicha Moskva birinchiligi
muntazam ravishda o‘tkazila boshladi. «Sobiq Ittifoqida» birinchi bosmadan chiqarilgan
voleybol bo‘yicha maxsus adabiyot 1926 yilda

paydo bo‘ldi va u «Voleybol va mushtlar

jangi» deb nom olgan edi. Uning mualliflari S.V.Sisoev va A.A. Mark edi. 1926 yilda yana bir

qator muhim voqealar

bo‘lib o‘tdi, ya’ni voleybol Butunittifoq jismoniy tarbiya

kengashining o‘yinlar sho‘basi voleybol bo‘yicha musobaqalarning yagona qoidalarini

tasdiqladi. SHu yillarda voleybol faqatgina Moskvada emas, balki Ukrainada, shimoliy
Kavkazda, Kavkazortida, Uzoq

Sharq va O‘rta Volga o‘lkalarida ham keng tarqaldi. «SSJI»

voleybolda taalluqli muhim voqealardan biri 1928 yilning avgustida birinchi Butunittifoq

spartakiadasi vaqtida o‘tkazilgan Ittifoq birinchiligi bo‘ldi. Unga Moskva, USSJ, Shimoliy

Kavkaz, Kavkazor

ti Federatsiyasi va Uzoq Sharq o‘lkasining erkaklar va ayollari

qatnashadilar. Moskva ayollar jamoasi va Ukrainaning erkaklar jamoasi g‘olib chiqdilar.

Birinchi Butunittifoq spartakidasida voleybolchilarning uchrashuvlari musobaqa
qoidalarining alohida bandlarini yagona tartibda izohlash uchun imkon berdi. Shuni aytib

o‘tish kerakki, bu erda ayollar jamoalari birinchi bor normal o‘lchovli maydonchalarda
(18/9 m) o‘ynaydilar.

Sovet Ittifoqining turli mintaqalarida voleybol taraqqiyotida xilma-

xil yo‘nalishl

ar

yuzaga kela boshladi. Ukrainaliklar jamoali o‘yin taktikasini va fidokorona himoyani
namoyish etdilar, Moskvaliklar kuchli hujumchi ekanliklari bilan ko‘zga tashlandilar. Uzoq
Sharqliklar esa past uzatilgan to‘p bilan hujum qilishdek ajoyib yangilik oli

b keldilar. Shuni

ta’kidlash kerakki, terma jamoalarning Butunittifoq spartakiadasiga tayyorlanishi
voleybolning joylarda ommaviy ravishda rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Butunittifoq
spartakiadasi arafasida o‘tkazilgan Ukraina birinchiligida jumhuriyatning

viloyat

shaharlaridan 21 jamoa ishtirok etdi. Kavkazortining eng kuchli jamoasini aniqlash uchun

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2022) / ISSN 2181-1415

87

Boku, Tiflis va Yerevan shaharlarining jamoalararo uchrashuvlari o‘tkazildi. Xuddi o‘sha

1928 yilda Moskvada doimiy hakamlar uyushmasi tashkil etildi. Voleybol taraqqiyotida

maktab o‘quvchilarining spartakiadasi ham (1929) katta ahamiyatga ega edi. Bu
spartakiada qatnashchilaridan ko‘pchiligi keyinchalik voleybol ustalari bo‘lib еtishdilar.

Shaharlararo musobaqalar soni anchagina ortdi, bu esa turli texnik usullarning paydo

bo‘lishiga, voleybol taktikasining rivojlanishiga, o‘yinchilar jismoniy tayyorgarligining
o‘sishiga olib keldi.

1931 yilda BLKEI tashabbusi bilan mamlakatimizga jismoniy tarbiyaning asosi

bo‘lgan «Mehnat va mudofaaga tayyor» Butunittifoq kompleksi ta’sir etildi. Bu tadbir

voleybolchilarning umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarligini yuksaltirishgagina emas,

balki yoshlarni voleybol mashg‘ulotlariga jalb etishga ham imkoniyat yaratdi.
Voleybolning ommaviy rivojlanishi va keng targ‘ib qilinishida

ko‘pgina madaniyat va

istirohat bog‘larining maydonchalarida o‘tkazilgan musobaqalar katta ahamiyatga ega edi.

Moskvadagi markaziy madaniyat va istirohat bog‘ining 20 ta maydonchasi atrofida

tomoshabinlar yig‘iladilar. O‘tkazilayotgan o‘yinlar faqat mosk

valiklar uchun emas, balki

chet ellik mehmonlar uchun ham yaxshigina maktab edi. Shuning uchun 30-yillarda

Olmoniyada (Germaniya) «Voleybol –

rus xalq o‘yini» deb nomlangan voleybol bo‘yicha

musobaqa qoidalari kitobcha holida chop etildi. Turli shaharlarning eng kuchli jamoalari

orasida birinchiliklar o‘tkazib turildi. 1931 yilda Xarkovda Moskva, Dnepropetrovsk va

maydon egalarining erkak va ayollar jamoalari uchrashdilar. 1932 yildan voleybol barcha
katta spartakiadalarning dasturiga teng huquqli sport turi sifatida kiritildi. Shu sababdan

voleybol bo‘yicha butunittifoq musobaqalarining har yili muntazam o‘tkazib turilishi
haqidagi masala ko‘tarildi. 1932 yilning bahorida Butunittifoq jismoniy tarbiya kengashi

qoshida voleybol seksiyasi tashkil topdi va uning tarkibiga A.Potashnik (rais), V.Oskolkov,
M.Vilgrat, YU.Bagon, V.Kryuk va boshqalar kiritildilar. 1932 yildan avval

«Voleybolchilarning Butunittifoq bayrami» deb atalgan «Sovet Ittifoqi» birinchiliklari
muntazam o‘tkazila boshladi. Voleybol bo‘yicha SSJ

I birinchiligi ilk bora Dnepropetrovsk

shahrida 1983 yilning 4-

6 aprelida bo‘lib o‘tdi. Musobaqalarda ayollar jamoasi (Moskva,

Dnepropetrovsk, Xarkov, Boku, Minsk) va 5 ta erkaklar jamoasi ishtirok etdi.

O‘yin qoidasi; Dastlabki o‘yin qoidalari bir muncha

sodda bo‘lib, hozirgi zamonaviy

voleybol qoidalari bilan juda katta farqlidir. O‘yin uch yoki besh partiyadan iborat bo‘lib,
har bir partiya 15 ochkogacha davom etadi. Agar ochkolar 15:15 bo‘lsa, o‘yin 17
ochkogacha davom etadi. So‘nggi partiya (3

- va 5-)

da o‘yin hisobi “taym

-

brek” asosida olib

boriladi. Ya’ni o‘yindagi har bir harakat natijasiga qarab to‘pni o‘yinga kiritish huquqi qaysi
jamoada bo‘lishidan qat’iy nazar jamoaga mag‘lubiyat yoki g‘alaba keltirishi mumkin. Hal
qiluvchi partiyada o‘yin 2 ochko farq qilguncha davom etadi. O‘yin jarayonida texnik
malakalarni bajarishdagi xatolar: − To‘pni o‘yinga kiritishda: agar irg‘itilmasdan to‘g‘ridan
to‘g‘ri “qo‘ldan” urilsa; − To‘pni o‘yinga kiritishda belgilangan chegara chiziqlarini bosish,
to‘p irg‘itilsayu, lekin urilmasdan tanaga tegsa va hokazo; − To‘pni uzatishda: to‘p kaftga

tegsa

–

ilib otilsa, ikki qo‘l kema

-

ket tegsa yoki ham tanaga, ham qo‘lga tegsa va hokazo; −

Zarba berishda: tana va tana qismlarini to‘rga tegib ketishi (9 metrli belgilangan

chegara

oralig‘ida), qo‘nish vaqtida oyoq o‘rta chiziqdan butunlay o‘tib ketsa, raqib tomonidagi
to‘pga tegilsa va hokazo. Himoyada: − To‘pni qabul qilishda: agar to‘pni uzatishdagi xatolar
bo‘lsa; − To‘siq qo‘yishda: zarba berishdagi xatolar bo‘lsa, ochko olishdan yoki to‘pni
o‘yinga kiritish huquqidan mahrum qiladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2022) / ISSN 2181-1415

88

Shuningdek hozirgi zamonaviy voleybolda, erkaklar uchun to‘rning balandligi

2,43

sm va ayollar uchun 2,24 sm etib belgilangan. O‘yin 9x18 m li maydonchada oʻynaladi. Bir

jamoa 6 kishidan ibor

at boʻlib, 2 jamoa oʻynaydi.

Oʻyinchilar toʻpni qoʻl bilan urib, raqib

maydoniga tushirishga harakat qiladilar. Koptokni uch urishda raqiblar tomoniga

oʻtkazish lozim. Musobaqa 3 yoki 5 qura oʻynaladi. Voleybol Xalqaro federatsiya

(FIVB)1947 yil asos solin

gan bo‘lib, xozirda

180 dan ortiq mamlakat aʼzo bo‘lgan.

Shuningdek voleybol 1964 yildan Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan, 1949 yildan

boshlab

Jahon birinchiliklari oʻtkazilgan. Quyida voleybol bo`yicha

2021 yilda o`tkazilgan

jaxon chempionatlari va Olimpiyadada g`olib bo`lgan eng kuchli davlatlar natijalari
keltirilgan. Albatta bu voleybolning

еr yuzida qanchalik keng tarqagani va qanchalik

ommalashganining yaqqol misoli bo`la oladi.

1-rasm

Daraja

Davlatlar

Oltin

Kumush

Bronza

Jami

1

Sovet ittifoqi 4

1

2

7

2

Braziliya

3

0

3

6

3

Rassiya

2

1

0

3

4

AQSH

2

0

2

4

5

Kuba

1

3

1

5

6

Italya

1

3

1

5

7

Germanya

1

0

0

1

8

Polsha

0

1

0

4

9

Yaponya

0

2

0

2

2-rasm

Davlatlar Oltin

Kumush

Bronza

jami

URS

7

4

1

12

BRA

5

3

2

10

USA

3

3

4

10

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2022) / ISSN 2181-1415

89

JPN

3

3

3

9

CHN

3

1

2

6

3-rasm

4-rasm

Xulosa:

Voleybol Oʻzbekistonda 1920 yildan boshlab birinchi Farg‘ona vodiysida

keyinroq Toshkent viloyatida oʻynab boshlangan. Oʻzbekiston Respublikasi 1991 yil

Xalqaro Voleybol

federatsiyasiga, 1992 yil Osiyo Voleybol konfederatsiyasiga aʼzo boʻlib

kirdi. Oʻzbekistonda bu sport turi bilan 700 mingdan ortiq kishi muntazam shugʻullanadi.

Hozirgi kunda bu sport turi ommaviy sport turlari qatoriga kirib ulgurdi. Har bir maktab,
litse

y, kollej va oliy ta’lim muassasalrida voleybol bilan shug`illanish uchun еtarli shart

0

0,5

1

1,5

2

2,5

3

3,5

4

Jahon chempionati 2021 yilning eng kuchli davlatlari

Oltin

Kumush

Bronza

0

2

4

6

8

10

12

14

URS

BRA

USA

JPN

Olimpiada 2021 da g`olib bo`lgan eng kuchli davlatlar

Oltin

Kumush

Bronza

jami

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2022) / ISSN 2181-1415

90

sharoitlar yaratilgan. U maktablarda ommaviy tus olgan, jismoniy tarbiya boʻyicha

dasturning ajralmas qismi hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1.

Беляйев А.Б., Савин М.Б. Волейбол. // Учебник. ISBN 978

-5-98724-059-5.

2009.

–

360c.

2.

Волков Л.П. Теория И методика детского и юношеского спорта. –

Киев:

Олимпийская литературе, 2002.

-

294 с.

3.

Годик М.А. Физическая подготовка футболистов. М.: Терра

-

Спорт, 2006

-

272 с.

4.

Матвеев Л.П. Обшая теория спорта и её приклад / Л.П. Матвеев. –Изд.

Четвёртойе, испр. I dop.

-SPB.[I dr.]: Lan, 2005.-377, [1]s.: il., tabl.; 21sm.; ISBN 5-8114-

0585-05 ; 3000.

5.

Фурманов А.Г. Подготовка волейболистов. Минск, МЕТ, 2007.

-329s. w.w.w.

Vikeepediya

6.

Khanturaev, N. (2020). THE ROLE OF NATIONAL ACTION AND MOVEMANT

GAMES IN THE PHYSICAL DEVELOPMENT OF PRIMARY SCHOOL-AGE CHILDREN.

Mental

Enlightenment Scientific-Methodological Journal

,

2020

(2), 37-44.