Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Teaching in the primary schools in the modeling method
of problems of straight accelerated and straight slow
down
Dilmurod BADALOV
1
, Roziya KHAYDAROVA
2
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
This article discusses the expansion of the concept of speed,
distance, and time in elementary classes. We know that in
elementary classes we see tables in which simple problems are
reduced to the formula S=VT. In this article, we have explained
how the elementary classes explain questions about accelerated
movement, slow motion, what methods exist, what methods
exist.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
distance,
speed,
time,
drawing,
modeling,
material point,
acceleration,
deceleration.
Umumiy
o‘
rta ta
’
lim maktablarida boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarini harakatga doir masalalarni modellashtirish
usulida
o‘
rgatish
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
masofa,
tezlik,
vaqt,
chizma,
modellashtirish,
moddiy nuqta,
tezlanuvchan harakat,
sekinlanuvchan harakat.
Ushbu maqolada tezlik, masofa, vaqt tushunchasini umumiy
o‘
rta ta
’
lim maktablari boshlan
g‘
ich sinflarda kengaytirish
masalasi k
o‘
rsatilgan. Bizga ma
’
lumki, boshlan
g‘
ich sinflarda biz
sodda masalalarni S=VT formulaga tushadigan masalalarni
k
o‘
ramiz. Maqolada tezlanuvchan harakat, sekinlanuvchan
harakatga doir masalalarni boshlan
g‘
ich sinflarda qanday
usullar yordamida tushuntirish kerakligi haqida bayon qilingan.
1
Lecturer at the Department of Primary Education, Termez State University. Termez, Uzbekistan.
2
1st year doctoral student, Termez State University. Termez, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
2
Обучение
в
начальных
классах
общеобразовательных
школ
методом
моделирования
задач
прямого
ускоренного
и
прямо
замедленного
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
расстояние,
скорость,
время,
рисование,
моделирование,
материальная
точка,
ускорение,
замедление.
В
этой
статье
рассматривается
вопрос
о
расширении
понятия
скорости,
расстояния,
времени
в
начальных
классах.
Нам
известно,
что
в
начальных
классах
общеобразовательных
школ
мы
видим
таблицы,
в
которых
простые
задачи
сводятся
к
формуле
S=VT.
В
статье
описано,
какими
методами
следует
объяснять
в
начальных
классах
вопросы,
касающиеся
ускоренного
движения,
замедленного
действия.
Respublikamizda ta
’
lim sohasida olib borilayotgan islohotlar ta
’
lim tizimini t
o‘
liq
axborotlashtirishni, an
’
anaviy
o‘
qitish mazmunini qayta k
o‘
rib chiqish, shuningdek,
o‘
quv
fanlarini integratsiyalash,
o‘
qitishda innovatsion pedagogik texnologiyalardan samarali
foydalanish asosida tashkil etishni taqozo etmoqda. Matematika sohasidagi ta
’
lim sifatini
oshirish va ilmiy-tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari t
o‘g‘
risida Prezident Qarori
qabul qilindi [1]. Bu,
o‘
z navbatida, ta
’
lim muassasasida yagona axborot ta
’
lim muhitini
shakllantirish, axborotlar bazasini yaratish va undan samarali foydalanish,
o‘
quv,
me
’
yoriy hujjatlarni fanlar integratsiyasi asosida takomillashtirish zaruriyatini tu
g‘
diradi.
Hozirgi shiddat bilan rivojlanib borayotgan hayotimizda bolalarimizning ongi juda
yuqori va tez rivojlanib bormoqda. Shularni hisobga olgan holda boshlan
g‘
ich sinflarda
tekis tezlanuvchan hamda tekis sekinlashuvchan harakatga doir masalalarni tar
g‘
ib qilish
maqsadga muvofiq b
o‘
lardi. Hozirgi kundagi boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarining bilim
salohiyati ushbularni
o‘
zlashtirishga qodirligi amaliyotda sinalgan hodisadir. Avvalam-
bor,
o‘
quvchilarga tekis tezlanuvchan hamda tekis sekinlashuvchan harakatga doir
masalalarning sodda k
o‘
rinishlari beriladi.
Tezlik (mexanikada) moddiy nuqta harakatining asosiy kinematik k
o‘
rsatkich-
laridan biri; vektor kattalik
boʻlib,
S,V,t, parametrlari mavjud b
o‘
lib aniqlanadi, bunda
S-masofa, V-moddiy nuqta tezligi, t-vaqt tushunchasi sifatida qaraymiz. Bizga ma
’
lumki,
fizika fani 6-sinfda
o‘
tila boshlaydi. Uning harakat tushunchasini boshlan
g‘
ich sinflarda
o‘
tish uning dastlabki tushunchalarini boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilariga masofa va vaqt
tushunchasini singdirish haqida gaplashamiz. Bizga ma
’
lumki, y
o‘
l formulasi S=VT
formulasi orqali topiladi. Biz ushbu formuladan foydalanmasdan harakatga oid
masalalarni yechish haqida gaplashamiz.
1) Vertolyot har bir soatda bir xil masofani uchib, 2 soatda 460 km masofani
o‘
tdi.
U qanday tezlik bilan uchgan? 2) Velosipedchi bir xil tezlik bilan yurib, 39 km masofani
3 soatda bosib
o‘
tdi. Velosipedchi qanday tezlik bilan harakatlangan? 3) Vertolyotning,
velosipedchining tezligi va harakatlanish vaqti hamda ulardan har birining bosib
o‘
tgan
y
o‘
li yozilgan jadvalni k
o‘
rib chiqing:
Tezlik
Vaqt
Masofa
230 km/soat
2 soat
460 km
13 km/soat
3 soat
39 km
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
3
Bu yerda masala jadval ustida ishlangan [2.64]. Bunda masala tushunarli holatda turibdi.
Bizga quyidagi masala berilgan b
o‘
lsin.
Masala: Neksiya avtomobili har soatiga 60 km y
o‘
l bosib
o‘
tsa, mashina bir soatda,
ikki soatda va hokazo soatda qancha y
o‘
l bosib
o‘
tadi?
Yechish: Yechimini chizma orqali keltirib chiqaramiz.
1-soat
2-soat
3-soat .
|------------------|------------------|------------------|
60 km
60 km
60 km
1-rasm
Chizmadan k
o‘
rinib turibdiki, avtomobil har soatda bir xil masofani bosib
o‘
tyapti.
Fizikada bu moddiy nuqtaning
o‘
zgarmas harakati deyiladi.
Chizmada bola yaxshi tasavvur bilan ishlaydi. Bu masala orqali har xil savollar
berish mumkin.
Endi bu masalani murakkablashtiramiz. Ya
’
ni tekis tezlanuvchan harakatga oid va
tekis sekinlanuvchan harakatga oid masalalrni k
o‘
ramiz.
Masala: Neksiya avtomobili 1-soatda 60 km keyingi soatlarda oldingi soatdagiga
qaraganda 10 km masofani k
o‘
proq bosib
o‘
tsa, 1-soatda, 2-soatda, 3- soatda,
soatlarda
qancha masofa bosib
o‘
tadi? 1 soatda,2 soatda 3 soatda va hokazo soatlarda qancha
masofa bosib
o‘
tadi? 1-soat bilan 3-soat orasida qancha masofa va shunga
o‘
xshash
savollarga javob s
o‘
ralsa, quyidagicha k
o‘
rinishda yechimni qidiramiz.
Yechimi:
1-soat
2-soat
3-soat .
|------------------|------------------|------------------|----- ----
60 km
60+10 km 60+20km
2-rasm
K
o‘
rinib turibdiki, har soatiga masofa 10 kmga oshib boryapti.
1-masala: Poyezd A shahardan B shaharga tomon 60km/soat tezlik bilan y
o‘
l oldi.
U tezligini har soatda 5 km/soatga oshirib, 4 soat y
o‘
l yurgandan s
o‘
ng manzilga
yetib bordi. A va B shaharlar orasidagi masofa qanchaga teng?
Ushbu masalani modellashtirish y
o‘
li orqali tushuntiramiz
4-soat 1-soat 2-soat 3-soat A B
60 km (60+5)=65km
(65+5)=70km ( 70+5)=75km
3 rasm
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
4
Modellashtirish usulida berilgan masalalar bolalarning diqqatini o‘ziga jalb etadi,
qiziqishini orttiradi hamda masalani yechishga
‘‘
majbur qiladi
’’
.
Mavzuning maqsadi
o‘
quvchi fizika fanini
o‘
rganishdan oldin, ya
’
ni boshlan
g‘
ich
sinfdayoq fizika haqida tasavvurga ega b
o‘
ladi.
Masalaning qiyinchilik darajasini oshiramiz.
2-masala: A shahardan mototsiklda 20km/soat bilan B shahar tomon
harakatlanmoqda. B shahardan Matiz avtomobili 60km/soat tezlik bilan A shahar tomon
bir vaqtda harakatini boshladi. Mototsiklchi tezligini har soatda 2km/soatga, Matiz
avtomobili esa 10km/soatga oshirib bordi. Harakat boshlangandan s
o‘
ng 3soat
o‘
tgach,
oralaridagi masofa 75km qoldi. A va B shaharlar orasida masofa topilsin.
1-soat 2-soat 3-soat 3-soat 2-soat 1-soat
A B
20km / 22km /24km
80km / 70km / 60km
20+22+24=66km 60+70+80=210km
66+210=276km
4-rasm
Masala: A shahardan Spark avtomobili 60km/soat tezlik bilan, B shahardan Damas
avtomobili 50km/soat tezlik bilan bir-biriga tomon harakatlana boshladi. Ikki shahar
orasidagi masofa 300km. Ular tezligini har soatda 10km/soatga oshirib borgan b
o‘
lsa,
2 soatdan s
o‘
ng ular orasidagi masofa nechaga teng?
Ushbu masalaning modellashtirilgan k
o‘
rinishi bilan tanishtiramiz;
1-soat 2-soat 2-soat 1-soat
|------------|---------------------|------------------------|------------------|------------|
60km (60+10)=70km (50+10)=60km 50 km
300km
5-rasm
Yechish: Spark -- 60+(60+10)=130;
Damas-- 50+(50+10)=110;
Spark+Damas -- 130+110=240;
Jami masofa-(Spark+Damas) -- 300-240=60km.
Javob: 60km masofa qoladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
5
Tekis sekinlashuvchan masalalarni ham shu usulda bersak,
o‘
quvchilarga
tushunarli hamda qiziqarli b
o‘
libgina qolmay mantiqiy fikr yuritish, mustaqil tasavvur
qilish k
o‘
nikmalari ham shakllanadi.
Masala: Ikki shahar orasidagi masofa 500km. Ikki shahardan bir-biriga qarab ikki
mashina y
o‘
lga chiqdi. Birinchi mashinaning tezligi 80km/soat, ikkinchi mashinaning
tezligi esa 70km/soat. Ular tezligini har soatda 5kmga pasaytirib borilgan b
o‘
lsa, 3
soatdan s
o‘
ng ular orasidagi masofa qanchaga teng.
1-soat 2-soat 3-soat 3-soat 2-soat 1-soat
|----------|--------|-------|----------------------------|--------|--------|----------|
80km (80-10)=70km 70km (70-10)=60km
500km
6-rasm
Ushbu masalalarning savolini
o‘
zgartirish ham juda oson kechadi. Bu
o‘
qituvchidan
vaqtining tejalishiga yordam beradi,masalan, yuqoridagi masala modulidan bir belgining
joyi
o‘
zgartirilsa, masala mazmuni ham
o‘
zgarib ketadi.
80km 80-5km 80-10km ? 70-10km 70-5km 70km
A |-----------|----------|------------|---------------------|--------------|------------|--------|B
1-soat 2-soat 3-soat / / 3-soat 2-soat 1-soat
7-rasm
Chizmadan masalaning sharti
o‘
zgartirilgani k
o‘
rinib turibdi. Ushbu chizma orqali
ikki shahar orasidagi masofa noma
’
lumligi k
o‘
rsatilgan.
Chizmadan k
o‘
rinib turibdiki, ushbu chizmadan harakat qarama-qarshi ekanligi
k
o‘
rinib turibdi
? 80+5km 80km A 70km 70+5km ?|
|-------------------|---------------|-----------|-----------|-------------|--------------------|
3-soat 2-soat 1-soat 1-soat 2-soat 3-soat
?
?
8-rasm
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
6
Ushbu modulga quyidagicha masala tuzish mumkin b
o‘
ladi:
A shahardan bir vaqtda qarama-qarshi y
o‘
nalishda ikki mashina y
o‘
lga chiqdi.
Birinchi mashinaning tezligi 80km/soat, ikkinchi mashinaning tezligi 70km/soat. Ular
tezligini har soatda 5kmga oshirib borsa, bir soatdan keyin ular orasidagi masofa necha
km ga teng b
o‘
ladi? Ikki soatdan keyin-chi.
Biz ushbu maqola orqali
o‘
quvchilarga boshlan
g‘
ich sinfligidayoq harakatga doir
masalalarni ishlash tasavvurlarni uy
g‘
ota olshdir.
Fizik jismlar deb, tabiatda uchraydigan barcha jismlarga aytiladi. Masalan: quyosh,
yulduzlar, sayyoralar, toshlar, idishdagi suv, xonadagi havo va h.k. Jismlar sistemasi deb,
ayrim fizik hodisalar xuddi bitta jismdagidek namoyon b
o‘
ladigan jismlar t
o‘
plamiga
aytiladi. Masalan, avtomobilning harakati. Bunda avtomobilning barcha qismlari vaqt
davomida ma
’
lum y
o‘
l
o‘
tadi [3.5]. Shunday qilib, zamonaviy fizik materiya harakatining
turli fizik shakllarini, ularning
o‘
zaro bir-biriga aylanishi,shuningdek, modda va maydon
xossalarini
o‘
rgatadi.
Fizika yunoncha phusis-tabiat degan s
o‘
zdan olingan b
o‘
lib,tabiatshunoslik degan
ma
’
noni bildiradi.Fizika fanini (kitobini) birinchi b
o‘
lib qadimda yunon mutafakkiri
Aristotel (eramizdan avvalgi 384
–
322-yil)
o‘
zining 8 tomli kitobida bayon etgan. Fizik
hodisalar deb, moddani tashkil etgan zarralar
o‘
zgarmay qolgan holda sodir b
o‘
ladigan
hodisalarga aytiladi. Masalan, toshning tushishi,
g‘
ildirakning aylanishi, suvning qaynashi
va muzlashi, k
o‘
mir yonganda issiqlik chiqishi, lampochkadan yoru
g‘
lik chiqishi, radiodan
ovoz chiqishi kabi jarayonlarda uni tashkil etgan zarralarning ichki tuzilishi
o‘
zgarmay
qoladi.
Texnika va tabiatdagi yangi-yangi hodisalarning kashf qilinishi va ularning amalda
q
o‘
llanilishi natijasida fizikadan fizik-ximya,astrofizika,geofizika,biofizika va shu kabi
mustaqil fanlar ajralib chiqadi.
Asrimiz fizikasining katta yutuqlaridan biri-kosmosni
o‘
rganish natijasida yuzaga
kelgan kosmofizika fanidir.
Boshlan
g‘
ich ta
’
lim tizimida
o‘
quvchi fizika fanini
o‘
rganishdan oldin, ya
’
ni
boshlan
g‘
ich sinfdayoq fizika fani haqida tasavvur hosil qilish mazmuni va mohiyatini
asoslash orqali amaliyotga tatbiq etishga doir ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish
lozim.
I-IV sinflarga matematikani
o‘
rgatishning asosiy vazifasi b
o‘
lgan ta
’
lim-tarbiyaviy
masalalarni hal qilishda ulardagi matematika kursi b
o‘
yicha qanday darajadagi
tayyorgarligiga bo
g‘
liq [4.8].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘
YXATI:
1.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori 07.05.2020 y. N PQ
–
4708
Matematika sohasidagi ta
’
lim sifatini oshirish va ilmiy-tadqiqotlarni rivojlantirish chora-
tadbirlari t
o‘g‘
risida Prezident qarori.
2.
N.U. Bekmayeva, E. Yangabayeva, K.M. Girfanova. Matematika. Umumiy
o‘
rta
talim maktabining 4-sinflari uchun darslik.
O‘
Qituvchi nashriyot-matbaa ijodiy uyi
Toshkent
–
2017.
3.
N.Sh. Turdiyev. Fizikka 6-sinflar uchun darslik. Toshkent
–
2017.
4.
M.E. Jumayev. Z.
G‘
. Tadjiyeva. Boshlan
g‘
ich sinflarda matematika
o‘
qitish
metodikasi. Fan va tehnalogiya Toshkent.
