Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Improvement of assessment methods
Shakhribonu RAKHIMOVA
1
Uzbek State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
The article analyzes the methodological criteria for
admission of students in the higher education system to ensure
the quality of education in higher education. There is also a
focus on improving the process of assessing students
’
knowledge in higher education.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
innovation development,
human potential,
qualified specialist,
higher education,
quality of education,
rating system.
Baholash metodlarini takomillashtirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
innovatsion rivojlanish,
inson salohiyati,
malakali mutaxassis,
oliy ta
’
lim,
ta
’
lim sifati,
tizimi,
reyting.
Maqolada oliy ta
’
lim tizimida talabalarni qabul qilish uslubiy
mezonlari, oliy ta
’
limda ta
’
lim sifatini ta
’
minlash masalalari
tahlil qilingan. Shuningdek, oliy ta
’
limda talabalar bilimini
baholash jarayonini takomillashtirish masalalariga e
’
tibor
qaratilgan.
Совершенствование методов оценок
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
инновационное развитие,
человеческий потенциал,
квалифицированный
специалист,
высшее образование,
качество образования,
рейтинговая система.
В статье анализируются методические критерии приема
студентов
в
систему
высшего
образования
для
обеспечения качества образования в высшей школе. Особое
внимание
уделяется
совершенствованию
процесса
оценивания знаний студентов в высших учебных
заведениях.
1
Lector at the Department of Theory and Practice of Arabic Translation At the faculty of Translation at the Uzbek
State University of World Languages. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
470
Har qanday davlatning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun oliy ta
’
lim sifati hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Mamlakatn
ing oliy ta’lim sifati bilan belgilanadigan intellektual
salohiyat darajasi jamiyat farovonligining eng muhim omiliga aylanadi.
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimining rivojlanishi tahlili uning jahon ta’lim
makoniga integratsiyalashuvining barqaror tendensiyasi mavjudligini k
o‘
rsatadi. Bu
holat universitetlar tomonidan ta’lim xizmatlari sifatini jahon standartlari darajasida
ta’minlashni va shunga mos ravishda milliy ta’lim makonida mavjud bo‘
lgan tashqi
nazorat va baholash tartiblarini ushbu standartlarga moslashtirishni nazarda tutadi.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov taʼbiri bilan aytganda,
“Inson salohiyati eng faol, eng bunyodkor omil bo‘lib, u mamlakatning islohotlar va tub
o‘zgarishlar yo‘lidan tinimsiz ilgarilab borishini taʼminlab beradi.
Bu omilning kuchi va
taʼsiri, eng avvalo, yuksak maʼnaviyat bilan, jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish
darajasi bilan belgilanadi. U aholining bilimdonlik darajasi, ish bilan bandlikning
professional malaka tuzilmasi va boshqa k
o‘
pgina shart-sharoitlar orqali shakllanadi
”
[1].
Hozirgi vaqtda universitetlarning ta’lim faoliyati sifatini davlat darajasida
ta’minlash tizimi ko‘
p bosqichli, markazlashtirilgan xarakterga ega va baholash va
nazorat qilish tartib-qoidalarining idoraviy b
o‘ysunishi, oliy ta’lim tizimida ularning to‘
liq
ta’minlanishiga imkon bermaydigan asosiy vazifa universitetlarni o‘z ta’lim xizmatlari
sifatini oshirishga ra
g‘
batlantirishdan iborat, ularning mazmunini takrorlash va mavjud
muammolarni hal qilishga aniq e’tibor qaratish bilan tavsiflanadi [3].
Odatdagi texnologiyalar moslashuvchan ishlab chiqarish majmualari, roboto-
texnika, kompyuter texnikasi va zamonaviy aloqa vositalariga bo
g‘
liq b
o‘
lgan ilm ishlab
chiqarish, innovatsion faoliyatga
o‘
z
o‘
rnini b
o‘
shatib bermokda. Bu sohalarning
kengayishi tashkilot va korxonalarda xodimlar sonining qisqarishi, yuqori malakali
rahbar va kadrlarga talabning ortishiga sabab b
o‘
lmoqda. Bir ishchi tomonidan harakatga
keltiriladigan kapitalning qiymat hajmi oshib borayotganligi kuzatilmoqda. Ish joyidagi
vakolatning oshib borayotganligi, ishlab chiqarish jarayonining nazorati ishchi tomoni-
dan amalga oshirilayotganligi
–
zamonaviy tashkilotlarning xususiyatidir. Bu jarayon tash-
kilot, umuman, jamiyatda inson salohiyatini muttasil rivojlantirib borishni taqozo etadi.
Masalan, ta
’
lim sifati Yevropa oliy ta
’
lim tizimini shakllantirish uchun shakllan-
tirilgan Boloniya deklaratsiyasining oltita asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi, shuni
k
o‘
rib chiqamiz:
–
ikki bosqichli oliy ta’limni joriy etish;
–
kreditlar (kredit birliklari) tizimini joriy etish;
–
ta’lim sifatini ta’minlash;
–
talabalar va
o‘
qituvchilarning harakatchanligini kengaytirish;
–
talabalarni ish bilan ta’minlashga ko‘maklashish va Yevropa ta’limining raqobat
-
bardoshligini oshirish;
–
oliy ta’limni rivojlantirishga Yevropacha yondashuvni shakllantirish.
Shu tariqauniversitetlar faoliyatini baholashning eng muhim tarkibiy qismi ta’li
m
sifatini baholash hisoblanadi.
Oliy taʼlim sifati koʻp qirrali tushuncha boʻlib, u oʻzining
barcha funksiyalari va barcha faoliyatini oʻz ichiga olishi kerak: oʻquv va taʼlim dasturlari,
olimlar va magistrantlarning ilmiy izlanishlari, xodimlar, talabalar, binolar, fakultetlar,
jihozlar, jamiyat va akademik muhitga xizmat koʻrsatish.
Ta’lim faoliyati sifatining uchta mezonini belgilash mumkin:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
471
1) oliy
o‘
quv yurtlari
o‘
qituvchilari va ilmiy xodimlarining ilmiy malakasi darajasi
bilan belgilanadigan kadrlar sifati;
2) talabalarni tayyorlash sifati;
3)
oliy ta’lim muassasalari infratuzilmasi va “jismoniy ta’lim muhiti”ning sifati,
ularning faoliyati uchun “barcha shart
-
sharoitlar”ni qamrab oladi. Universitetlar faoliya
-
tini baholash yo‘li bilan amalga oshiriladigan oliy ta’lim sifatini nazorat qilishning uchta
asosiy vositasi mavjud: audit, akkreditatsiya, baholash.
Bunda audit deganda, universitetda rejalashtirish va qarorlar qabul qilish tartib-
qoidalarining muvofiqligini, amalga oshirilgan harakatlarning belgilangan maqsadlarga
muvofiqligini va belgilangan shartlar b
o‘
yicha harakatlar samaradorligini baholashga
m
o‘
ljallangan sifat auditi tushuniladi. belgilangan maqsadlarga erishish uchun. Sifat
auditi davomida universitetdagi boshqaruv tizimi, universitet xodimlarining sifati,
shuningdek, ichki sifat nazorati tizimi baholanadi. Akkreditatsiya universitetlar va
dasturlarni ma
’
lum mezonlarga muvofiqligini tekshirishni
o‘
z ichiga oladi; akkreditatsiya
natijasida universitet akkreditatsiyadan
o‘
tishi mumkin yoki y
o‘
q. Uning yordami bilan
o‘
qitish sifatining minimal kafolatlari ta
’
minlanadi. Baholash, akkreditatsiyadan farqli
o‘
laroq, nafaqat universitetning ma
’
lum mezonlarga muvofiqligini tekshirish, balki uning
raqobatbardoshlik darajasini baholash, turli universitetlarni bir-biri bilan solishtirish
imkonini beradi.
Biroq ta
’
lim jarayonini ta
’
minlash shartlarini tavsiflovchi sifat parametrlarini
baholash muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi va qoida tariqasida subyektivdir. Bir
nechta sifat par
ametrlaridan faqat bittasining past qiymati ba’zan butun holat talablarga
javob bermaydi degan xulosaga olib keladi. Ta’lim jarayonini ta’minlash uchun sharoitlar
sifatini baholashning amaldagi tizimini takomillashtirish taklif etilmoqda. Ta’lim jara
-
yonin
i aniq belgilangan sifat parametrlari bilan ta’minlash uchun shart
-sharoitlarni
ishlab chiqish va yaratish k
o‘zda tutilgan [2]. Yuqorida ta’kidlanganidek, bular quyida
-
gilar b
o‘lishi mumkin: abituriyentlarning tayyorgarlik darajasi, ta’lim mazmuni,
profess-
sor-
o‘
qituvchilar tarkibi, moddiy-texnik va axborot-
metodik ta’minoti va boshqalar.
Shunday qilib, ta’lim jarayonini ta’minlash uchun shartlar majmuining ma’lumot
bazasi shakllantiriladi. Ta’lim jarayonini ta’minlash uchun shart
-sharoitlar sifatini tashqi
yoki ichki baholashda ta’lim tashkilotini amalga oshirish shartlari sifat parametrlarining
qiymatlari hisoblab chiqiladi va ularning ballardagi kompleks qiymati aniqlanadi.
Keyinchalik ta’lim tashkilotining punktlarida amalga oshirish shartlarining sifat
parame-
terlari belgilangan talablar bilan taqqoslanadi. Ehtimol,
o‘
quv jarayonini amalga oshirish
shartlarini yakuniy (jami) baholashda sifat parametrlari uchun ham, shartlarning
o‘
zi
uchun ham o
g‘
irlik koeffitsiyentlari kiritilishi mumkin.
Shunday qilib,
ta’lim tashkiloti har doim o‘
quv jarayonini amalga oshirish uchun
shart-sharoitlarning sifatini, uni standart va sifat menejmenti bilan taqqoslash imko-
niyatini raqamli baholashga ega b
o‘
ladi.
Baholash tizimini oqilona tashkil etish, yuzaga kelishi mumkin b
o‘
lgan muammo va
kamchiliklarning oldini olish, bartaraf etish, ushbu jarayonning samaradorligini oshirish,
yaʼni har bir talabaning mavjud fan yuzasidan belgilangan talab asosida o‘
zlashtirganini
qayd etish yoki
o‘
z ustida ishlash k
o‘
nikmalarini rivojlan
tirish oliy taʼlim tizimining
uslubiy ahamiyatga ega b
o‘
lgan vazifalaridan biri hisoblanadi.
O‘
zbekiston Respublikasi Oliy va
o‘rta maxsus taʼlim vazirining 2009
-yil 11-iyun-
dagi 204-son buyrugiga k
o‘ra qabul qilingan “Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bili-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
472
mini nazorat qilish va baholashning reyting tizimi t
o‘g‘risida”gi Nizom ushbu jarayonni
boshqarish, tashkil etish va amalga oshirish uchun asos b
o‘
lib xizmat qiladi [2].
Ushbu nizomda talabalar bilimini nazorat qilish va reyting tizimi orqali baho-
lashdan maqsad taʼlim sifatini boshqarish orqali raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga
erishish, talabalarning fanlarni
o‘
zlashtirishida b
o‘
shliqlar hosil b
o‘
lishining oldini olish,
ularni aniqlash va bartaraf etishdan iborat ekanligi t
aʼkidlangan.
O‘tgan davr mobaynida taʼlim tizimini rivojlantirish hamda taʼlim sifatini oshirish
maqsadida talabalarning bilim saviyasi va
o‘zlashtirish darajasining Davlat taʼlim
standartlariga muvofiqligini taʼminlash uchun joriy nazorat talabaning fan m
avzulari
b
o‘
yicha bilim va amaliy k
o‘
nikma darajasini aniqlash va baholash usuli (seminar,
laboratoriya va amaliy mash
g‘
ulotlarda o
g‘
zaki s
o‘
rov, test
o‘
tkazish, suhbat, nazorat ishi,
kollokvium, uy vazifalarini tekshirish va shu kabi boshqa shakllarda) sifatida, oraliq
nazorat (bir semestrda ikki marta yozma, o
g‘
zaki, test va boshqa shakllarda) semestr
davomida
o‘
quv dasturining tegishli b
o‘
limi tugallangandan keyin talabaning bilim va
amaliy k
o‘
nikma darajasini aniqlash va baholash usuli sifatida, yakuniy nazorat (tayanch
tushuncha va iboralarga asoslangan
“
Yozma ish
”
) semestr yakunida muayyan fan
b
o‘
yicha nazariy bilim va amaliy k
o‘
nikmalarni talabalar tomonidan
o‘
zlashtirish dara-
jasini baholash usuli sifatida
o‘
tkaziladi.
Bundan tashqari, har bir nazorat turining mazmunini tashkil etuvchi baholash
usullari o
g‘
zaki s
o‘
rov
o‘
tkazish, test topshiriqlarini tekshirish, esse yozish, keys-
stadilarni yechish, referatlar tayyorlash, loyihalar ishlab chiqish orqali mustaqil bilimni
shakllantirish vazifalarini baholash doimiy ravishda takomillashib borishi kerak b
o‘
lgan,
har bir
o‘
qituvchining alohida baholash uslublari va vositalaridan tashkil topgan usul va
uslublari mavjuddir.
Shu bilan birga, respublikamizda taʼlim tizimini optimallashtirish maqsadida olib
borilayotgan islohotlar ushbu sohada k
o‘
plab
o‘
zgarishlarni hosil qildi va bu jarayonning
tezligi amaliy shart-sharoitlarni yetarli hisobga olmaslik natijasida
o‘
quv jarayonida
qiyinchiliklarni keltirib chiqardi.
Oliy taʼlim tizimida talabalar bilimini sam
arali baholash tizimini doimiy takomil-
lashtirib borish dolzarb vazifadir.
Bunda taʼlim yo‘
nalishlari, fanlar xususiyati, mutaxas-
sislik talablarini hisobga olish, ayniqsa, muhim. Mutaxassislik xususiyatlariga qarab baʼzi
fanlarni baholash jarayonini soddalashtirish mumkin. Test sinovi va mustaqil ish, test
sinovi va yozma ish, test sinovi va o
g‘
zaki imtihon kabi baholash turlari bilan kursni
yakunlashni joriy qilish talabalarning mutaxassislik fanlarini chuqur va samarali
o‘
zlashtirishlariga zamin yaratishi mumkin, deb xisoblaymiz.
Xulosa
o‘
rnida shuni aytish mumkinki, mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti
y
o‘lida malakali kadrlar, keng bilimli mutaxassislarni tayyorlab berish oliy taʼlimning
birlamchi vazifasi ekan, bu maqsadga taʼlim sifatini mavjud imkoniyatlar, taʼlim
berishning xalqaro tan olingan usul va vositalaridan unumli foydalanib, izchil ravishda
muttasil oshirib borish, taʼlim tizimining asosiy bo‘g‘
ini b
o‘
lgan professor-
o‘
qituvchilarga
mehnat faoliyatlarida
o‘
sish imkoniyatlarini yaratib berish orqali erishish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Karimov I.
А
. Xavfsizlik va barqarorlik y
o‘
lida. 6-jild.
–
T.:
“
Uzbekiston
”
, 1998.
2. Kurdyumova I.M. Otsenka kachestva professionalnogo obrazovaniya v
Velikobritanii.
–
M.: Izdatelskiy sentr NOU ISOM, 2003.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
473
3. Nazarova
F.U. “Oliy taʼlimda baholash tizimini takomillashtirish xususiyatlari”.
Sovremennoe obrazovanie (Uzbekistan), №4, –
2017,
–
B. 17
–
23.
