Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Theoretical foundations of the concept of positivity and its
manifestation in children
’
s activities
D. KENZHAEVA
1
, S. ASHIROVA
2
Karshi State University
Pedagogical Institute of Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 15 March 2022
Available online
25 April 2022
The article discusses the meaning and definition of the word
positive in science, its theoretical foundations, its place in
Western philosophy, its manifestations and its importance in
the activities of preschool children.
–
Comments on the
importance of action and work, the information in the article is
recommended for future professionals studying in the field of
preschool education.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
positive,
positivity,
function,
positive,
positivism,
emotion,
behavior,
action,
work.
Pozitivlik tushunchasining nazariy asoslari va inson
faoliyatida namayon b
o‘
lishi
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
pozitiv,
pozitivlik,
funksiya,
musbat,
ijobiy,
poztivizm,
hissiyot,
xulq-atvor,
xatti-harakat,
mehnat.
Maqolada pozitiv tushunchasining
ma’nosi,
ta’rifi
fandagi
ahamiyati, nazariy asoslari,
G‘
arb falsafasidagi
o‘
rni, namoyon
b
o‘
lish k
o‘
rinishlari va maktabgacha yoshdagi bolalar faoliyati-
dagi ahamiyati haqida fikr yuritilib
o‘
tilgan. Pozitivlikning
hissiyotda, xatti-harakatda va mehnat faoliyatidagi ahamiyati
haqida mulohazalar keltirilib, maqoladagi
ma’lumot
-lar maktab-
gacha
ta’lim
y
o‘
nalishida
ta’lim
olayotgan b
o‘
lajak mutaxas-
sislarning
o‘
qib-
o‘
rganishlari uchun tavsiya etiladi.
1
Associate professor, department of preschool education, Karshi State University, Karshi, Uzbekistan
2
Lecturer, Pedagogical Institute of Karshi State University, Karshi, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
177
Теоретические
основы
понятия
позитивности
и
ее
проявления
в
детской
деятельности
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
позитив,
позитивность,
функция,
позитив,
позитив,
позитивизм,
эмоция,
поведение,
действие,
работа.
В
статье
рассматривается
значение
слова
положительный,
его
определение
в
науке,
его
теоретические
основания,
его
место
в
западной
философии,
его
проявления
и
значение
в
деятельности
детей
дошкольного
возраста.
статья
рекомендуется
будущим
специалистам,
обучающимся
в
сфере
дошкольного
образования.
KIRISH
Pozitiv s
o‘
zi lotincha s
o‘
zdan olingan b
o‘
lib
“musbat”,
“ijobiy”
ma’nolarini
anglatadi.
Bu tushunchaga berilgan ta’riflardagi fikrlarni umumlashtirgan holda pozitivlik
inson his-tuy
g‘
ularining tashqi qiyofadagi aksi va ijtimoiy faoliyatdagi k
o‘
rinishi deb
ta’riflashimiz mumkin. Pozitiv va pozitivlik tushunchalari poziti
vizm k
o‘
rinishida falsafa
fanining asosiy kategoriyalaridan biri sifatida paydo b
o‘
ladi va taraqqiy etib boshlaydi.
Pozitivizm-
G‘
arb falsafasida juda keng tarqalgan y
o‘
nalish b
o‘
lib bu y
o‘
nalish XIX asrning
30-yillarida fransuz faylasufi Ogyust Kont tomonidan asos solingan. Pozitivlik
tushunchasini quyidagi k
o‘
rinishlarda k
o‘
rishimiz va tahlil qilishimiz mumkin.
–
yol
g‘
onchilikka qarshi haqqoniylik;
–
keraksizlikka qarshi foydalilik;
–
shubhalilikka qarshi ishonchlilik;
–
noaniqlikka, mavhumlikka qarshi aniqlilik;
–
salbiylikka qarshi ijobiylik;
–
buz
g‘
unchilikka
qarshi tuzuvchanlik ma’nolarida ishlatiladi.
Pozitivizmga
koʻra, barcha chinakam pozitiv bilimlar maxsus fanlar yigʻindisi
natijasidir, pozitivizm tabiiy va ijtimoiy fanlar metodologiyasiga, ayniqsa, XIX asrning
2-
yarmida dunyo sivilizatsiyasiga salmoqli taʼsir koʻrsatgan. Pozitivizmning hozirgi shakli
neopozitivizmdir.
Neopozitivizm neo va pozitivizm XX
asr falsafasidagi asosiy yoʻnalishlardan biri
sifatida dunyo yuzini k
o‘
rdi. Pozitivizmning hozirgi zamon shakli neopozitivizmga Vena
toʻgaragi qatnashchilari M.
Shlik, R. Karnap, O. Neyrat asos solgan. Neopozitivizmning
Angliyada tarqalishida B. Rassel, L. Vitgenshteynlar
o‘
z hissasini q
o‘
shgan. Neopozitiviz-
mning asosiy gʻoyalari empiriz
m va fenomenalizmga borib taqaladi va neopozitivizm
gʻoyalari Vena toʻgaragi faoliyatida oʻz ifodasini topdi, uning asosida mantiqiy pozitivizm
vujudga keladi. Neopozitivizmning fan falsafasini Ch. Morris, P. Brijmen, Shvepiyadagi
Upsala maktabida faoliyat
yurituvchilar va boshqa yoʻnalishlarning vakillari qoʻllab
-
quvvatlaydilar.
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI
Mavzuga oid adabiyotlarga quyidagi
o‘
quv q
o‘
llanmalar D.A. P
o‘
latova,
G.M. R
o‘zmatova “G‘arb falsafasi tarixi” o‘
quv q
o‘
llanmasi [1] mavjud b
o‘
lib, mazkur
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
178
q
o‘
llanmaning oltinchi b
o‘
limida XIX
–
XX asrlarda
G‘
arb falsafasi tahliliga ba
g‘
ishlangan.
Pozitivizmni vujudga kelishi va y
o‘
nalishlari; b
o‘
limda pozitivizm falsafasi, uning asosiy
y
o‘
nalishlari; fan va falsafa rivojida pozitivizm
g‘
oyalarining ahamiyati haqida atroflicha
va chuqur bilim, tushuncha va tasavvurlar hosil qilish; pozitivizm falsafasi bilan boshqa
ta’limotlarni qiyosiy tahlil qilish
k
o‘
nikmalarini shakllantirish masalalariga ba
g‘
ishlangan.
Rustamova G, Karimova R Falsafa tarixi:
“Eng yangi davr G‘arb falsafasi” nomli
o‘
quv q
o‘
llanma mavjud [2] b
o‘
lib, 17-sahifadan 38-
sahifagacha “Pozitivizmning vujudga
kelishi va y
o‘nalishlari” haqida yoritilgan va Pozitivizmning shakllanishi va asosiy
xususiyatlari, rivojlanish bosqichlari, pozitivizmning keyingi taraqqiyoti va uning falsafa
tarixidagi ahamiyati masalalari haqida fikr bildirilgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
XIX asrning ikkinchi yarmidagi
G‘
arb falsafasi mumtoz falsafa davrining
tugallanishi bilan, uning yangi sahifasi ochiladi va uni jahon falsafasining hozirgi bosqichi
boshlanishi sifatida qayd etish mumkin.U XX asrning butun falsafasiga
o‘
z ta
’
sirini
o‘
tkazgan falsafiy tizimlarning paydo b
o‘
lishi bilan belgilanadi. Nemis faylasufi Artur
Shopengauer 1788
–
1860-yillar falsafasi volyungarizm tushunchasi paydo b
o‘
ldi, bu
tushunchaning mazmuni
o‘
zboshimcha irodaga ishonish, irratsionalizm tushunchasi esa
umidsizlik falsafasi sifatida maydonga chiqadi. Shopengauer
o‘
zining asosiy
g‘
oyalarini
bosh asari b
o‘lgan “Olam iroda va tasavvur sifatida” nomli 1819
-yilda yaratilgan asarida
bayon etadi va bu asar 1819-yilda dunyoga kelgan asar sifatida tarixga muhrlanadi.
Shopengauerning bu falsafiy sistemasi XIX asrning 20-yillarida vujudga kelgan b
o‘
lsa
ham, uning ba’zi bir asarlari
butun umri davomida ma
’
lum b
o‘
lmasdan qolganligi bilan
ahamiyatlidir. Ammo olimning umri oxirlab borayotgan bir paytda, ya’ni 1848
-yilda
Germaniyada sodir b
o‘
lgan inqilob ma
g‘
lubiyati, Germaniya xalqining iqtisodiy va
mafkuraviy umidsizlik kayfiyatini vujudga keltiradi. Insonlardagi afsus-nadomat va
umidsizlik muhiti Shopengauerning
g‘
oyalarining qabul qilinishi uchun qulay sharoit
b
o‘
ladi [1].
Djon Styuart Mill (1806
–
1873) ingliz faylasufi, mantiqshunos va iqtisodchi olim
Millning fikricha, pozitivizmning manbai
–
kuzatish va tajribadir. Tajribada bizga berilgan
bilim mavzular bu o‘zimizning his –
tuyg‘u va taassurotlarimizdir. Shuning uchun Mill
moddani “his
-
tuyg‘u qabul qilishning doimiy imkoniyati”, ongni esa kechinmalarning doimiy
imkoniy
ati” sifatida ifodalaydi. Kontdan keyin Mill ham bashariyat tarixini dunyoqarash
nuqtayi nazaridan uch bosqichga bo‘ladi va ularni quyidagicha nomlaydi [1]:
–
animistik (shaxsiyatga olib borib taqovchi);
–
borliq (abstrakt);
–
fenomenalistik (tajribaviy);
Gerbert Spenser (1820
–
1903)
–
mumtoz pozitivizmning uchinchi vakilidir. U
tomo-
nidan “Sintetik falsafa tizimi”ga birlashgan “Asosiy ibtidolar”, “Biologiyaning
asoslari”, “Jamiyatshunoslik asoslari”, “Ruhshunoslik asoslari”, “Axloq asoslari” kabi
asarlarining asoschisi hisoblanadi. Kontga
o‘
xshab, u ham fanlar tasnifini tuzdi. Ammo
Kontning tasnifida fanlar umumiylik darajasiga k
o‘
ra t
o‘g‘
ri chiziqning oldinma
–
keyin
kelishi tartibida joylashtirilgan b
o‘
lsa, Spenserda ular abstrakt (mantiq, riyoziyot va
me
xanika), muayyan (“voqelikni” o‘
rganuvchi) va abstrakt
–
muayyanlikka (oraliq
xususiyatga ega) b
o‘
lgan [1].
Pozitivizmning xususiyatlari:
1)
fanning ustuvorligini ta’kidlaydi: bizning bilimimiz ilmiy bilimlar natijasidir;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
179
2) ilmiy bilish metodining birligiga asoslanadi, deb hisoblaydi; umumiy qonuniyat-
larni aniqlashga asoslangan tabiiy
–
ilmiy metod jamiyat haqidagi bilimlarga taalluqlidir;
3) bilishning asosini ma'lum bir tarzda tushunilgan tajribaga aylantiradi, bilimning
barcha shakllari tajribaga aylanadi;
4) inson muammolarini hal etishda fan va ilmiy taraqqiyotning rolini oshirib
yuboradi.
TAHLIL VA NATIJALAR
O‘rganib chiqilgan adabiyotlardagi ma’lumotlarga asoslanib, insonda mavjud
pozitivlik tushunchasi 3 ta yirik k
o‘
rinishda namayon b
o‘
ladi.
1. His-tu
g‘
udagi pozitivlik .
2. Xulq-atvordagi pozitivlik.
3. Mehnat faoliyatidagi pozitivlik.
Yuqorida keltirilgan insondagi pozitivlik k
o‘
rinishlarini birma-bir tahlil qilib
o‘
tamiz.
Hissiyot
–
mavjud yoki mumkin bo‘lgan vaziyatlarga subyektiv baholovch
i muno-
sabatni aks ettiruvchi, o‘rtacha davomiylikdagi hissiy jarayon.Tuyg‘udagi pozitivlik
hissiyotdagi pozitivlikka ta’sir ko‘rsatadi va hissiyotdagi davomiylikni barqarorlashtiradi.
Tuyg‘u va hissiyotdagi pozitivlik insondagi ishchanlik, intilish, tasha
bbus, harakatchanlik kabi
ijobiy holatlarning namayon bo‘lishiga zamin hozirlaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning
his-
tuyg‘ularidagi pozitivlik stenik va astenik tuyg‘ular ko‘rinishida namayon bo‘ladi.
Tuy
g‘
u
–
haqiqiy yoki mavhum narsalarga subyektiv baholovchi munosabatni aks
ettiruvchi shaxsning hissiy jarayoni. Tuy
g‘
ular ta'sirlardan, his-tuy
g‘
ulardan va kayfiyat-
lardan ajralib turadi. Insonda mavjud tuy
g‘
udagi pozitivlik juda muhim sanaladi, chunki
tuy
g‘
udagi ko
‘
tarinkilik boshqa hissiy
jarayonlarga ham bevosita ta’sir ko‘
rsatadi [3].
Stenik his-tuy
g‘
ular tananing hayotiy pozitivligini oshirish (stenik hissiyotlarga
misol quvonch hissi paydo b
o‘
lishi) mumkin.
Astenik his -tuy
g‘
ular, aksincha, ular tanadagi barcha pozitivlikni rad qiladi va
bostiradi (astenik hissiyotga misol quvonchdan farqli
o‘
laroq qay
g‘
u hissi b
o‘
lishi)
mumkin.
Inson hissiyotlarining pozitivlikni namoyon qilivchi funksiyalari:
1. Pozitivlikning ra
g‘
batlantirish funksiyasi
–
bu funksiya hissiyotlarni ehtiyojlarni
qondirishga qaratilgan faoliyatni ra
g‘
batlantirish yoki rad qilishga imkon beradi.
2. Pozitivlikning disorganizatsiya funksiyasi
–
bu funksiya faqat hissiy
kechinmalarning namoyon b
o‘
lishi sharoitida aks etadi va boshqa hollarda u funksional
ahamiyatga ega b
o‘
lmaydi.
3. Pozitivlikning kuzatuv funksiyasi
–
hissiyotlarning bu funksiyasi faqat
o‘
ta o
g‘
ir
sharoitlarda namoyon b
o‘
ladi.
4. Pozivlikning evristik funksiyasi
–
hissiy holatlarning namoyon b
o‘
lish jarayoni
boshlanishi bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan psixologik mexanizm b
o‘
lib u hissiyotlarning ma'lum bir
k
o‘
rinishini aks ettiradi.
5. Pozitivlikning sintezlash funksiyasi
–
bu paydo b
o‘
layotgan his -tuy
g‘
ularni
kognitiv jarayonlar bilan birlashtirishdan iborat b
o‘
lib, u hissiyotlarni yaxlit aks ettirish
imkoniyatini beradi.
6. Pozitivlikning ekspressiv funksiyasi
–
hissiyotlarning bu funksiyasi hissiy holat-
larning odamlar muloqotiga ta
’
sir etishida ahamiyatlidir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
180
Pozitivlikning navbatdagi k
o‘
rinishi xulq-atvordagi pozitivlik, xulq-atvor hayvonlar
va bosh
qa organizmlarning muhit bilan oʻzaro munosabatlarining barcha koʻrinishlarini
oʻz ichiga oladi, xulq
-
atvor stimul, yaʼni tashqi va ichki signallarga yoki signallar
kombinatsiyasiga javoban organizm faoliyatidagi oʻzgarish sifatida ham taʼriflanishi
mumkin. Xulq-atvor yoki xatti-harakatlardagi pozitivlikni tushunish uchun biz uning
qanday sodir boʻlishi, individda qanday rivojlanishi, organizmga qanday foyda keltirishi
va qanday paydo boʻlgani toʻgʻrisida bilishimiz muhimdir. Baʼzi xulq
-atvor va xatti-
harak
atlar tugʻma, yaʼni nasldan naslga oʻtgan, boshqalari esa oʻrganilgan, yaʼni tajriba
orqali rivojlangan boʻladi. Koʻpgina hollarda xulq
-atvor va xatti-harakatlar pozitivlik
tugʻma yoki oʻrganilgan qismlarga ega boʻlishi mumkin
[4].
Pozitivlikning keyingi k
o‘
rinishi mehnat faoliyatidagi pozitivlikdir. Mehnat-
insonning maqsadga muvofiq ijtimoiy, ijobiy, foydali faoliyati, eng avvalo, tabiat
predmetlarini oʻzgartirib, ehtiyojga moslashtirishni bildiradi. Mehnat
–
kishilik jamiyati
hayotining asosiy sharti, chu
nki u tufayli insoniyatning yashashi uchun zarur boʻlgan
moddiy va maʼnaviy neʼmatlar yaratiladi. Insonning faoliyati tufayli mehnat predmetlari
mahsulotga aylanadi. Mehnat jarayoni odamni hayvondan farqlaydigan eng muhim
belgidir, mehnat tufayli inson tab
iatdagi narsalarni oʻzgartiribgina qolmay, balki oʻzi ham
kamol topadi, uning aqliy va jismoniy qobiliyatlari oʻsadi. Mehnat jarayonida inson tabiat
kuchlarini oʻz maqsadiga boʻysundiradi
[5].
Jamiyat taraqqiy etishi bilan mehnat faoliyati taqsimoti yuzaga keladi va borgan
sari chuqurlashib boradi, mehnatning yangi turlari yuzaga keladi, ular mustaqil vazifaga
ega boʻladi. Mehnatdagi ixtisoslashuv tufayli tabiat sirlari chuqur oʻrganiladi, tabiiy
narsalar toʻlaroq ishlatiladi, hatto, ularning xossalari oʻzg
artiriladi. Mehnat faoliyati taqsi-
motining darajasi jamiyatdagi ishlab chiqaruvchi kuchlarning qay darajada ekanligini
ifodalaydi, mehnat turlari yuzaga kelishi bilan mehnat faoliyati natijalarini ayirboshlash,
har xil faoliyatni bir-biriga moslashtirish
ehtiyoji tugʻiladi. Mehnat faoliyatidagi pozitivlik
mehnat turlaridan foydalanilayotgan vaqtda harakatchanlik, ishtiyoq, zavqlanish, dam
olish kabi pozitivlik k
o‘
rinishlarida namoyon b
o‘
ladi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa
o‘rnida ta’kidlash joizki, pozitivlik
va pozivitizm muammosi uzoq
o‘
tmishdan bugungi kunga qadar
o‘
rganilib kelayotgan mavzular sirasiga kiradi. Inson
faoliyatidagi pozitivlikning his-tuy
g‘
usi, xatti-
harakati va mehnat jarayoniga ta’sir
k
o‘
rsatadigan ijobiy holat hisoblanadi. Bolalar har qanday faoliyatidagi ijobiylikni
ta’minlashda yuqorida keltirilgan his
-tuy
g‘
u, xatti-harakat va mehnat jarayonini turli
k
o‘
rinishdagi mazmunli, mazmunsiz, qoidali, didaktik va sport
o‘
yinlari orqali amalga
oshirilishi tavsiya etiladi. Bola hayotidagi ijobiy hissiyotlar mazmunli va mazmunsiz
o‘
yinlar asnosida namoyon b
o‘
ladi shuningdek, qoidali, didaktik va sport
o‘
yinlari bilan
shu
g‘
ullanish vaqtida ham xatti-harakatlarda pozitivlik namoyon b
o‘
ladi. Mehnat
jarayonini turli
o‘
yinlar orqali amalga oshirish bolalar kayfiyatidagi k
o‘
tarinkilikni,
ishtiyoqni, ijobiy ruhiyatni oshirishda ahamiyatli b
o‘
lganligi sababli bolalardagi
pozitivlikni oshirishda
o‘
yinlardan foydalanish taklif etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
D.A.
Po‘latova,
G.M.
Ro‘zmatova “G‘arb falsafasi tarixi” o‘quv qo‘llanma “Fan
vatexnologiya” T.: 2021
-yil.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
181
2.
Rustamova G, Karimova
R. “Falsafa tarixi: Eng yangi davr G‘arb falsafasi” o‘quv
qo‘llanma “Universitet” T.: 2017
-yil.
3.
B.M.
Umarov “Psixologiya” darslik “Voris
-nahriy
oti” T.: 2012
-yil.
4.
M.
Maxmudova “Muloqot psixologiyasi” o‘quv qo‘llanma “Turon
-
iqbol”
. T.: 2006-yil.
5.
P.I. Ivanov, M.E.
Zufarova “Umumiy psixologiya” darslik “O‘zbekiston faylasuflari
milliy jamiyati” T.: 2008
-yil.
6.
M.E.
Axmedova “Pedagogika nazariyasi va tarixi” o‘quv qo‘llanma T.: 2011
-yil
7.
J. Hasanboyeva, X.A.
To‘raqulov, I.Sh.
Alqarov, N.O‘.
Usmanov “Pedagogika”
darslik “Noshir” T.: 2020
-yil.
A.
Musurmonova “Umumiy pedagogika” o‘quv qo‘llanma “O‘zkitobsavdo
nashriyoti” T.: 2020
-yil.
8.
R. Mavlonova, O.
To‘rayeva, K.
Xoliqberdiyev “Pedagogika” darslik “O‘qituvchi”
T.: 2008-yil.
