Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of family education in the fight against property
crimes and offenses among young people
Abdumutalib MUHIDINOV
1
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
Western culture is a term used to describe the heritage of
moral values, customs, belief systems, technologies, and
artifacts that shape the way of life and beliefs of people in the
Western part of the world. The roots of Western culture come
from Europe and have a heritage of Germanic, Celtic, Hellenic,
Slavic, Jewish, Latin and other ethnic and linguistic groups.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp50-54
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
education,
family,
neighborhood,
humility,
emotion,
heart.
Yoshlar
o‘
rtasida sodir etilayotgan mulkka qarshi
jinoyatlar va huquqbuzarliklarga qarshi kurashishda
oiladagi tarbiyaning
o‘
rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tarbiya,
oila mahalla,
kamtarlik,
his-tuy
g‘
u,
qalb.
G‘
arb madaniyati
–
bu dunyoning
g‘
arbiy qismidagi odam-
larning turmush tarzi va e'tiqodlarini belgilaydigan axloqiy
qadriyatlar, urf-odatlar, e'tiqod tizimlari, texnologiyalar va
artefaktlar merosini anglatuvchi atama.
G‘
arb madaniyatining
ildizlari Yevropadan kelib chiqqan b
o‘
lib, german, kelt, ellin,
slavyan, yahudiy, lotin va boshqa etnik va lingvistik guruh-
larning merosiga ega.
1
Independent researcher of the Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan. Tashkent,
Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
51
Роль семейного воспитания в борьбе с имущественными
преступлениями и правонарушениями среди молодежи
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
воспитание,
семья,
соседство,
смирение,
эмоция,
сердце.
Западная культура –
это термин, используемый для
описания наследия моральных ценностей, обычаев, систем
убеждений, технологий и артефактов, которые определяют
образ жизни и убеждения людей в западной части мира.
Корни западной культуры идут из Европы и имеют
наследие германских, кельтских, эллинских, славянских,
еврейских, латинских и других этнических и языковых
групп.
Huquqbuzarlikning har qanday shakli ustidan ijtimoiy nazoratning rivojlangan
tuzilmasiga asoslangan jinoyatchilikka qarshi kurashning mamlakatimiz uchun an’
anaviy
tizimi
o‘
tmishda qoldi. Jinoiy muhitga qarshi kurashning yangi institutlari jamiyatni jinoiy
tajovuzlardan samarali himoya qilishni tubdan
o‘zgartirishni ta’minlaydigan vaziyatni
almashtira olmadi. Agar
O‘
zbekistonda jinoyat xavfining t
o‘
liq darajasi k
o‘
rsatilsa va
tegishli choralar k
o‘
rilsa, mamlakatdagi vaziyatda burilish nuqtasi b
o‘
lishi mumkin.
Jinoyatchilikning
o‘
sishiga barham berish va uning oqibatlarini minimallashtirish
hali ham mumkin va bu natijalarga erishish uchun nafaqat huquqni muhofaza qiluvchi
organlar, balki qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi hokimiyat organlari, jamoat birlashmalari,
butun aholining sa’y
-harakatlarini y
o‘
naltirish zarur. Bularning barchasi
o‘
rganilayotgan
muammoning dolzarbligini k
o‘
rsatadi. Yoshlar tomonidan sodir etilayotgan mulkka
qarshi yoki boshka har qanday jinoyatlarda oiladagi tarbiyaning
o‘
rni muhimligi,
jamiyatimizni har bir oilasidagi muhitni
o‘
rganib borish, balo
g‘
at yoshiga yetmaganlarni
tarbiyalashda optimal usullarini izlashga majbur qiladi.
XXI asrning katta muammolaridan biri
“
mafkuraviy tazyiq
”
dir. Uning yoshlarga
yetkazayotgan taʼsirlari ko‘pgina davlatlar qatori mamlakatimizni ham chetlab o‘tmadi.
Fan va texnika taraqqiy etgan ushbu asrda, ayniqsa, axborot texnologiyalari aqlbovar
qilmaydigan darajada rivojlanib bormoqda. Shuning bilan birga “Ommaviy madaniyat”
zararlari ham kirib kela boshladi.
Avvalo, madaniyat so‘zi haqidagi allomalar fikrini
ko‘zdan kechirsak. Qori Niyoziy ushbu so‘zning keng qamrovli tushuncha ekani haqida
shun
day deydi: “Madaniyat tarixi g‘oyat darajada murakkab bo‘lib, uning hamma
tomonlarini o‘z ichiga olgan kitob hech qaysi bir tilda yo‘q va bo‘lishi ham mumkin emas”.
Is'hoqxon Ibrat esa madaniyatni oziqlantirib turuvchi omil yaxshi axloq ekanini
taʼkidlaydi
:
“
Madaniyat jahondan osoyish, Xulq husni anga oroyish. Madaniyat xaloyiqqa
rohat, K
o‘
rmagay
g‘
amni hech soat
”. Eʼtibor bersak, bu tushunchaning negizi ezgulikdan
iboratdir.
Biroq bugun tilimizda q
o‘llanayotgan “ommaviy madaniyat” iborasi bu mazmunni
inkor etayotgani rost. Yoshlar ongidagi
g‘
oyaviy b
o‘
shliqdan foydalanib, chetdan kirib
kelayotgan, biz uchun yot b
o‘lgan, maʼnaviy va axloqiy tuban illatlarni o‘
z ichiga olgan bu
“madaniyatlar” ko‘plab falokatlarning ibtidosidir.“Ommaviy madaniyat” degan ibora
ostida biz tasavvurimizga ham si
g‘
dirolmaydigan k
o‘
plab axloqiy buzuqlik
g‘
oyalari
mavjud. Xususan, z
o‘
ravonlik, individualizm, egosentrizm
g‘
oyalarini tarqatish, ana shu
axloqsizlik orqasidan boylik orttirish, boshqa xalqlarning qadim anʼana va qadriyatla
ri,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
52
turmush tarzining maʼnaviy negizlariga bepisandlik, ularni qo‘
porishga qaratilgan xatarli
tahdidlar ana shular jumlasidandir. Ayniqsa, ayni paytda keng tarqalgan axloqsizlikning
“madaniyat” deb atalishi, yoinki, ming yillik maʼnaviy qadriyat va anʼanal
arni bepisandlik
bilan “eskilik sarqiti” deyilishi yoshlarning tarbiyasiga jiddiy xavf solmoqda. Ming yillik
odob-
axloq qonimizga singgan ezgu qadriyatlarni boshqa anʼanalar bilan almashtirish
ongli insonga xos b
o‘
lmagan odatdir.Taniqli
o‘
zbek adibi Muso Toshmuhammad
o‘g‘
li
Oybek shunday degan ekan: “O‘
zbek xalqi azaldan buyon madaniyat bulo
g‘
ining boshida
b
o‘lgan.” Bugun yozuvchimiz A.
Qodiriyning “O‘tkan kunlar” asarida tasvirlagan oila,
muhabbat, burch, hayo, iffat, maʼsuliyat, eʼtiqod, hurmat, mehr
-oqibat kabi har bir
millatdoshimiz uchun ibrat b
o‘
la oladigan qadriyatlarning hayotdagi aksini t
o‘
laqonli
uchratishimiz qiyin ekanligiga k
o‘
pchiligimiz guvoh b
o‘
lib turibmiz. Buyuk yozuvchimiz
ularni millatdoshlarimizning ongi va qalbiga singdirish, uni ommalashtirish uchun
o‘
z
jonini qurbon qilgan edi. Uning millatimiz maʼnaviyatini saqlab qolish yo‘
lidagi fidoyiligi
hammani qolipga solish, yagona maʼnaviyatni shakllantirishni maqsad qilgan, shu yo‘
l
bilan sobiq ittifoqdagi barcha millat va elatlarning maʼnavi
yati
o‘
rniga
o‘
zga xalq
maʼnaviyatining hukmronligini taʼminlash yo‘
lida kamarbasta b
o‘lgan maʼnaviy qashshoq
siyosatchilar va shovinistlarni dahshatga solgan edi. Masalan, millatimizda asrlar osha
qon-qonimizga singib ketgan ota-onamizni ulu
g‘
lash, oila muqaddasligini himoya qilish,
farzandning ota-ona oldidagi burchi, ularning gapiga quloq solish, qilinadigan katta
ishlarni bamaslahat amalga oshirish, aka-ukalar opa va singillar, kelin, qaynota,
qaynonalar
o‘
rtasidagi
o‘
zaro bo
g‘
liqlik, mehr-oqibat, ustoz va shogird hurmati kabi
muqaddas qadriyatlarni qayta tiklash milliy tarbiyamiz oldida turgan eng dolzarb
vazifadir.
Ammo bugun Yevropaga xos b
o‘
lgan individualizm, ota-ona holidan xabar olmaslik,
aka-uka, opa-singillar
o‘
rtasidagi yaqinlikning b
o‘
lmasligi va ularning bir-birlarini
q
o‘
llab-quvvatlamasliklari va boshqa bir qator holatlar millatimiz hayotiga kirib
bormoqda. Bunday salbiy jarayonlarning oldini olish uchun ham milliy tarbiyamizning
bosh y
o‘
nalishi globallashuv jarayonida sodir b
o‘
layotgan ana shu salbiy holatlarni
bartaraf etish taraqqiyotimiz talabi hisoblanadi. Bu xususda
O‘
zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.M.
Mirziyoev: “Barchangizga ayon, hozirgi kunda dunyo miqyosida
beshafqat raqobat, qarama-qarshilik va ziddiyatlar keskin tus olmoqda. Diniy
ekstremizm, terrorizm, giyohvandlik, odam savdosi, noqonuniy migratsiya, “ommaviy
madaniyat” kabi xavf
-xatarlar kuchayib, odamzot asrlar davomida amal qilib kelgan
eʼtiqodlar, oilaviy qadriyatlarga putur yetkazmoqda. Mana shunday va boshqa ko‘
plab
tahdidlar insoniyat hayotida jiddiy muammolarni keltirib chiqarayotgani ayni haqiqat va
buni hech kim inkor eta olmaydi”, –
degan edilar. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, biz
uchun ommaviy madaniyat-bu bir guruh boylikka
o‘
ch odamlar tomonidan zamonaviy
axborot texnologiyalarining imkoniyatlaridan unumli foydalangan holda axloqiy
buzuqlik, z
o‘
ravonlik,
o‘
z manfaatini
o‘
zgalar manfaatidan ustun q
o‘yish, “Men”ni
ulu
g‘
lash kabilarni aks ettiruvchi har xil
o‘
ta sayoz madaniyat asarlarini moddiy va
maʼnaviy
hayot maydonlariga tashlab, k
o‘
ngilocharlik bahonasida tijoratga asoslangan
isteʼmolchilikni yo‘
lga q
o‘
yib ,xalqlarning
o‘
z milliy qadriyatlariga asoslangan madaniyati-
dan judo qilish evaziga katta daromad topishga qaratilgan aksilmadaniyatdir. Darhaqiqat,
“Ommaviy madaniyat” tahdidlarining inson ongiga salbiy taʼsirlari quyida
-gilardan
iboratdir: “ommaviy madaniyat” inson ongini real hayotdan uzoqlashtiradi va soxta
yaratilgan obrazlarga y
o‘
naltiradi; aldovga oson ishonadigan shaxslarni paydo qiladi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
53
inson
ni ishlab chiqaruvchiga emas, faqat isteʼmolchiga aylantiradi, insonning
milliylikka
borib taqaluvchi ildizlarini kesadi va maʼnaviy jihatdan qashshoqlashtiradi. Afsuski,
bugungi kunda ham jamiyatimizda “ommaviy madaniyat” niqobidagi mafkuraviy
tahdidlarning yoshlarimiz ongiga k
o‘rsatayotgan salbiy taʼsirlarini kuzatishimiz mumkin,
jumladan, bizga maʼlumki, internet orqali yoshlarimiz ko‘
plab ijtimoiy tarmoqlardan
r
o‘
yxatdan
o‘
tishgan. Oliy
o‘
quv yurtlarining deyarli 90% talabalari internetning ijtimoiy
tarmoqlaridan keng foydalanib kelishmoqda. Albatta, bu quvonarli holat, ammo hozirgi
kunda yoshlarning 2 mln.dan ortiq qismi eng mashhur
“
Odnoklassniki.ru
”
deb
nomlangan ijtimoiy tarmoqdan ro‘yxatdan o‘tganlar. Shuningdek, “
V kontakte
”
ijtimoiy
tarmog‘ida
200 mingdan ortiq foydalanuvchilar mavjud. Amerika ijtimoiy tarmog‘i
hisoblangan Facebook tarmog‘ida esa O‘zbekiston yoshlari 130 mingdan oshib ketdi,
ulardan 72%i o‘smirlar va yoshlardir.
Ammo ushbu ijtimoiy tarmoqlarni yoshlar
maʼnaviy ongi uchun to‘
liq
ijobiy maʼlumotlar beradi deya olmaymiz. Ayrim yoshlarimiz
ushbu ijtimoiy tarmoqlardan
o‘
z yaqinlari bilan uzoqni yaqin qiluvchi vosita sifatida
foydalanishsa, k
o‘
pchilik yoshlar zerikish natijasida axloqsizlikni tar
g‘
ib qiluvchi
pornografik maʼlumotlar olishga, maʼnaviy ongi va fikrlash doirasi axloqiy jihatdan past
b
o‘
lgan
o‘
rtoqlar izlashga va ular bilan axloq chegaralaridan chetga chiqqan intim
mavzularda suhbat qurishga harakat qiladilar. Shuningdek, “ommaviy madaniyat” targ‘
i-
botchilari oilalarga, ayniqsa, yosh oilalarga
o‘z taʼsirini ko‘
rsatmoqda.
Maʼlumki, har bir
millatning, har bir insonning maʼnaviyati va o‘ziga xos madaniyati shakllanishida oilaning
o‘rni beqiyos.
Aksincha, oilaning biror muammosi, oilaning ikkinchi yarmini tashkil
qilgan ayolsiz yechilmagan va amalga oshirilmagan.
Shu maʼnoda, ayollarimiz o‘
zlarining
oilada siqilgan, huquqlari cheklangan tarzda his qilmaganlar. Ammo
“
ommaviy
madaniyat
”
tar
g‘
ibotchilari Sharq oilasida ayollar kamsitilishi, ularning erkaklar bilan
teng huquqli ema
sligi haqida fikr yuritadilar. Ayniqsa, yosh oilalarga bu o‘zining kuchli
taʼsirini o‘tkazmoqda. Binobarin, ommaviy madaniyat niqobi ostida turli g‘
arazga
yo‘g‘rilgan noxolis axborotlar xuruji taʼsiridan saqlanish (bunday axborotlar nihoyatda
ko‘p yo‘llar bilan tarqatiladi; ko‘ngilochar telekanallar, radio efirlar, gazeta
-jurnallar,
kino, serial, multfilm va hokazolar), “sanʼat asar”lari zamirida targ‘ib etilayotgan zo‘ro
-
vonlikni, axloqsizlikni, egosentrizm
g‘oyalarni o‘z vaqtida anglab,
ularga qarshi
mafkuraviy immunitetni hosil qilish bugun faqat bizning mamlakatda yoki mintaqada
emas, butun jahonda eng dolzarb masala bo‘lib turibdi. Bizning oldimizdagi vazifa
xalqimizni, yoshlarimizni ana shu taqlidchilikdan, ko‘r
-
ko‘rona ergashuvchan
-likdan
saqlashga erishmo
g‘imizdir. Buning uchun esa, avvalo, ziyolilarning o‘zi chin va soxta
qadriyatlar orasidagi nozik farqni teran anglab ola bilmo
g‘
i lozim. Bizningcha, buni
soddagina qilib yoshlarga bunday tushuntirish kerak: ommaviy madaniyat tar
g‘
ibochilari
tashviq etayotgan xorijiy dangir-
dungirdan o‘zimizning do‘mbiraning navosi yaxshi.
Chunki u qalbimizga tutash. Faqat bizda ulardan farqli ravishda hayo, ibo degan insoniy
tuyg‘ular bor...
Ommaviy madaniyatni
o‘
ta mavhumlashtirib yubormasdan shu tarzda
oddiygina usulda yoshlarimizga tushuntirib borilsa, har bir narsaga k
o‘
r-k
o‘
rona taqlid
qilish emas, har qanday masalaga tanqidiy ruhda yondashish, yaxshi-yomonning farqini
bilish k
o‘
nikmasini shakllantirishga erishish oson b
o‘
ladi. Binobarin,
O‘
zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh.M.
Mirziyoev taʼkidlaganlaridek, “Mafkura sohasida bo‘
shliq
degan narsaning
o‘
zi hech qachon b
o‘
lmaydi. Chunki insonning qalbi, miyasi, ong-u
tafakkuri hech qachon axborot olishdan, fikrlashdan, taʼsirlanishdan to‘
xtamaydi. Demak,
unga doimo maʼnaviy oziq kerak. Agar shu oziqni o‘
zi yashayotgan muhitdan olmasa yoki
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
54
bu muhit uni qoniqtirmasa, nima b
o‘
ladi, aytinglar? Bunday oziqni u asta-sekin boshqa
yoqdan izlaydi. Shunga y
o‘l bermasligimiz kerak. Mana, gap nima haqida ketyapti!”
Umuman olganda “ommaviy madaniyat” bizning qadriyatlarimizga mutlaqo to‘g‘
ri
kelmaydigan madaniyatlar qatoriga kiradi. Shundan kelib chiqib xulosa qilish mumkinki,
katta avlodning oldidagi vazifa-yoshlarning bekorchi vaqtini qoldirmasdan ularni doim
bir foydali ish bilan band qilib q
o‘
yish; ularga mutolaa sirlarini
o‘
rgatib, zehnini
o‘
stiradigan, qalbini yumshatadigan, vatanparvarlik tuy
g‘
usini j
o‘
shtiradigan kitoblarni
tanlashda yordamchi b
o‘
lish; oldi-
qochdilardan sanʼat asarini farqlash sirlarini o‘
rgatish;
behayolik g
o‘
zallik emas, aksincha, nafrat uy
g‘
otadigan millat ekanini hayotiy misollar
yordamida taʼsirchan usulda tushuntirish; halol
-haromni anglatish masalasida
o‘
ta
qatʼiyatli bo‘
lish; k
o‘
rgan-kechirganlariga taqlid qilib ketavermasdan, ularni aql tarozisiga
solib foyda-ziyonini chamalab k
o‘
rish k
o‘
nikmasini shakllantirishdan iborat. Yuqorida
sanab
o‘
tilgan vazifalar, kundalik hayotimizda amalga oshiriladigan b
o‘
lsa, ommaviy
madaniyatning milliy mentalitetimizga qarshi qaratilgan tahdidlarining oldini olish
uchun keng y
o‘
l ochib beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O. Hasanboyeva, J. Hasanboyev, H. Hamidov
–
Pedagogika tarixi. Toshkent. 1997.
2.
X. Ibragimov, Sh. Abdullayeva
–
Pedagogika nazariyai. Toshkent. 2008-yil.
3.
O‘zbek
pedagogikasi antologoyasi (Ikkinchi jild) Toshkent. 1990-yil.
4.
U. Tajixanov, A. Saidov. Huquqiy madaniyat nazariyasi 1-tom.
–
Toshkent.
1998,
–
B. 11.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 29.08.1997
-yil 466-I son qarori bilan
tasdiqlangan.Nrm.uz
6.
Aholining huquq va erkiliklarini himoya qilish, jamiyatda huquqiy ong va
madaniyatni yanada yuksaltirishning huquqiy asoslari. E. Qodirov // Aholining huquq va
erkinliklarini himoya qilish, huquqiy ongni oshirish, jamiyatda inson huquqlari
madaniyatini shakllantirish hamda rivojlantirishda nodavlat notijorat tashkilotlarining
o‘rni va roli mavzusida tashkil etilgan davra suhbati materiallari. –
T.: Toshkent tezkor
bosmaxonasi, 2015,
–
B. 20.
7.
“Ijtimoiy fikr” jamoatchilik fikrini o‘rganish Markazi tomonidan O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 25 yilligi” mavzusida jamoatchilik fikri so‘rovi.
Kun.uz
24.11.2017.
