Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues related to the regulation of sports contracts in civil
law
Shahnaza
DADEBAEVA
1
O. OKYULOV
2
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
In this article issues of regulation of sports contracts in civil
law, contractual obligations in the regulation of contracts in civil
law, directions of regulation of sports contract relations in civil
law are scientifically analyzed. Practical proposals and
recommendations have been developed to improve the quality
of sports contracts and ensure full compliance with regulations.
The results of research and developed scientific proposals and
practical recommendations can be used in practice to ensure
compliance by the parties in the conclusion of sports contracts
in civil law, to have a positive impact on their legal interests and
improve the quality of rights and obligations.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp141-146
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
sports,
contract,
sports contracts,
sports organizations,
labor contracts,
contracts with the player,
contracts with the coach,
sponsorship agreements,
regulation of contractual
relations between sports
organizations,
conclusion of labor contracts
with sports law entities,
physical culture and sports
organizations and other
organizations,
regulation of relations in the
field of sports mainly by
contracts.
1
master and part-time student, Tashkent State Law University, Tashkent, Uzbekistan
2
doctor of law, professor, department of Civil law, Tashkent State Law University, Tashkent, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
142
Фуқаролик ҳуқуқида спорт шартномаларини тартибга
солиш билан боғлиқ масалалар
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
спорт,
шартнома,
спорт шартномалари,
спорт ташкилотлари,
меҳнат шартномалари,
ўйинчи билан
тузиладиган
шартномалар,
мураббий билан
тузиладиган
шартномалар,
ҳомийлик
шартномалари,
спорт ташкилоти
ўртасидаги шартномавий
муносабатларни тартибга
солиш,
спорт ҳуқуқи субъектлари,
жисмоний тарбия
-
спорт
ташкилотлари ва бошқа
ташкилотлар билан
меҳнат шартномаларини
тузиш,
спорт соҳасидаги
муносабатларни асосан
шартномалар билан
тартибга солиш.
Ушбу мақолада фуқаролик ҳуқуқида спорт шартнома
-
ларини тартибга солиш масалалари, фуқаролик ҳуқуқида
шартномаларини тартибга солишда шартномавий мажбу
-
риятлар, фуқаролик ҳуқуқида спорт шартномалари муноса
-
батларини тартибга солиш йўналишлари илмий таҳлил
қилинган. Спорт шартномалари тузиш сифатини яхшилаш
ва норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатларга тўлиқ риоя этилишини
таъминлашга қаратилган амалий таклиф ва тавсиялар
ишлаб чиқилган. Тадқиқот натижалари ва ишлаб чиқилган
илмий таклиф ҳамда амалий тавсиялардан фуқаролик
ҳуқуқида спорт шартномалари тузишда тарафлар томони
-
дан риоя қилишида, уларнинг ҳуқуқ манфаатларига
ижобий таъсир ўтказишда ва ҳуқуқ
-
мажбуриятлар сифа
-
тини оширишда амалиётда қўллаш учун фойдаланиши
мумкин.
Вопросы, связанные с регулированием спортивных
договоров в гражданском праве
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
спорт,
контракт,
спортивные контракты,
спортивные организации,
трудовые договоры,
контракты с игроком,
контракты с тренером,
спонсорские договоры,
регулирование
договорных отношений
между спортивными
организациями,
заключение трудовых
договоров со
спортивными
юридическими лицами,
физкультурно
-
спортивными
организациями и др.
организации,
регулирование отношений
в сфере спорта в основном
договорами.
Данная статья вопросы регулирования спортивных
договоров в гражданском праве, научно проанализированы
договорные обязательства в регулировании договоров в
гражданском
праве,
направления
регулирования
отношений по спортивным договорам в гражданском
праве. Разработаны практические предложения и
рекомендации по повышению качества спортивных
контрактов и обеспечению
полного соответствия
регламенту. Результаты исследований и разработанные
научные предложения и практические рекомендации
могут быть использованы на практике для обеспечения
соблюдения сторонами при заключении спортивных
договоров норм гражданского права, положительно
повлиять на их законные интересы и повысить качество
прав и обязанностей.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
143
Шубҳасизки, ҳар қандай шартноманинг асосий шарти унинг предмети
ҳисобланади. Профессионал спорт муносабатларининг, биринчи галда, товар
-
пул
муносабатлари шаклида эканлигини инобатга оладиган бўлсак, профессионал
спортнинг ўйин турларида профессионал спортчилари иштирокидаги муносабат
-
ларни тартибга солишда фуқаролик
-
ҳуқуқий шартномаларни қўллаш ўринли
ҳисобланади
.
Бугунги кунда спортчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг
жуда кўп
усуллари мавжуд. Масалан,
спортчининг ҳаракатларининг қонунийлигини ёки
ноқонунийлигини исботлашга имкон берадиган суд йўли. Бунда, албатта, шартно
-
маларининг ўрни беқиёсдир. Мавжуд бўлган йўлларнинг фақат бир қисми
спортчи, лекин энг муваффақиятли йўл олиб келиш эмас, уларни қўллашдан олдин
ва спортчининг барча манфаатларини ҳисобга олган ҳолда мураккаб шартнома
тузган ҳолда, уланинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш лозим.
Замонавий меҳнат шартномаларининг бандлари спорт юристлари томони
-
дан спортчи учун муҳим бўлган барча фикрларни мувофиқлаштириш билан
батафсил ишлаб чиқилган [1].
Ўйинчиларнинг шартномаларида шундай ҳолатлар мавжуд: қоидалар каби
шахсий масалаларни тартибга солган кундалик тартиб, парҳез, дам олиш
фаолияти ва бошқалар.
Спорт соҳасидаги эришилган ютуқлар нафақат давлатнинг мавқеини
кўтаради, балки спортчилар ва уларнинг соҳасидаги ташкилотлар, федерация
-
ларга катта даромад олиб келади ва янги иш ўринларини яратади, соғлом турмуш
тарзини тарғиб этиб, мамлакат аҳолисининг ишчанлик руҳиятига, меҳнат
қобилиятига бевосита таъсир кўрсатади. Бу эса ялпи ички маҳсулот ортишига,
аҳолининг фаравонлигини таъминлашга катта ёрдам беради. Бир қатор
мутахассисларининг фикрича, жисмоний тарбия ва спорт соҳаси, айниқса,
оммавий спортнинг жамиятни бирлаштириш, ёшларни зарарли одатлардан халос
қилиш, касалликларнинг олдини олиш, ўртача умр кўриш ва унинг сифат
даражасини ошириш каби кўпгина ижтимоий муаммоларни ҳал қилишда муҳим
аҳамият касб этади. Шу сабабли катта ижтимоий аҳамиятга эга бўлган спорт
соҳаси ва ундаги хизматлар халқаро тартибга солиш ва ҳамкорликнинг
объектидир [2].
Ушбу мақолада спорт соҳасида тузиладиган шартномалар ва уларнинг
турларини кенгроқ ёритиб берилади.
Мақолада ўрганилаётган мавзунинг долзарблиги ва амалий аҳамияти спорт
соҳасидаги ижтимоий муносабатларнинг ўзига хослиги билан боғлиқ. Энг умумий
тушунча сифатида спорт соҳасидаги бандлик унинг асосий ёки қўшимча фаолият
тури эканлигига қараб профессионал спорт ва ҳаваскорлик спортига ажратилади.
Жумладан, “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги Ўзбекистон
Республикаси Қонунида бу икки тушунчага таъриф берилган бўлиб, унга кўра,
профессионал спорт спортнинг спорт мусобақаларини ташкил этиш ва ўтказишга
доир қисми бўлиб, спортчилар уларда ўзининг асосий фаолияти сифатида
иштирок этганлиги ва уларга тайёргарлик кўрганлиги учун мукофот ва (ёки) иш
ҳақи
олади; ҳаваскорлик спорти эса спортнинг аҳолини ихтиёрийлик асосида
оммавий спортга жалб қилиш орқали одамлар соғлиғини мустаҳкамлашга
қаратилган
қисми ҳисобланади [3].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
144
Профессионал спорт –
бу халқаро ҳужжатлар, қонунчилик ва бошқа
норматив
-
ҳуқуқий актлар, юмшоқ ҳуқуқ нормалари (халқаро ва миллий спорт
федерациялари регламентлари ва қоидалари, спорт соҳасидаги одатлар ва
тамойиллар), жамоавий шартномалар, битимлар, маҳаллий норматив ҳужжатлар
ва индивидуал битимлар билан тартибга солинувчи, профессионал спортчи,
мураббий, ҳакамлар ва (ёки) жамоаларнинг спорт мусобақаларидаги шахсий ва
тизимли иштироки ва ютуққа еришиш учун уларга аниқ ҳақ тўлаш учун
тайёргарлик кўриш натижасида юзага келадиган мураккаб тузилмага эга
ижтимоий муносабатлар мажмуидир.
Бундан қуйидагича умумий таърифга келиш мумкин: “профессионал спорт
спорт соҳасидаги ва у билан боғлиқ фаолият турлари ва ижтимоий муносабат
-
лардаги бандликнинг шакллари (спортга оид, спорт
-
меҳнат, тадбиркорлик,
шунингдек, спорт ташкилотларида амалга ошириладиган интизомий ва хизмат
кўрсатиш
-
иерархик муносабатлари ҳам киради) мажмуи”.
Шартнома мулкий муносабатларни (фуқаролик
-
ҳуқуқий) ҳуқуқий тартибга
солишда универсал усул сифатида марказий ўринни эгаллайди. Спорт соҳасидаги
муносабатлар ҳам асосан шартномалар билан тартибга солинади. Бу жараёнда
шартномалар ҳаваскор, кўнгилочар, коллегиал ва профессионал даражада спорт
индустрияси ва спорт ҳуқуқида энг аҳамиятли рол ўйнайди. Профессионал ва
ҳаваскорлик спортидаги шартномалар турлари ўзаро фарқланади
[4]. Профес
-
сионал спорт ҳақида сўз кетганда, қонунан унинг, асосан, тадбиркорлик фаолияти
сифатида белгиланишини инобатга олиш зарур. Бундан ташқари, профессионал
спорт маҳсули товар шаклига эга бўлган спорт томошалари (хизмат) эканлиги
ҳаммага маълум. Унинг реализацияси ва субъектлар томонидан бу товарни
бозорга олиб чиқишдан кўриладиган даромад бу товарнинг сифати ва унга бўлган
талабга боғлиқ. Спорт томошаси қанчалик қизиқарли бўлса, томошабинлар, турли
ташкилотлар ва жисмоний шахслар, оммавий ахборот воситалари ва кўп ҳолларда
давлатларнинг унга нисбатан қизиқиши шунча ортади.
Шу тариқа профессионал спорт муносабатлари, энг аввало, товар
-
пул
муносабатларига айланади ва
шартнома мазкур профессионал спорт муносабат
-
ларининг ҳуқуқий жиҳатларини тартибга солишда марказий ўринга чиқади.
Профессионал спортининг ташкилий тизими спорт тури бўйича расмий тан
олинган федерацияга кирувчи профессионал спорт лигалари, ассоциациялар,
иттифоқлар, профессионал спорт клублари, профессионал спорт жамоалари ва
профессионал спорт, профессионал жисмоний тарбия васпорт бирлашмалари
билан меҳнат шартномалари тузган спортчи профессионаллардан иборат бўлади.
Булар спорт шартномаларида иштирок этувчи ёки манфаатлари ифода этилувчи
тарафлар сифатида қатнашиши мумкин. Ўрганилаётган соҳада профессионал
спортчи спортнинг ўйин турларида, одатда, меҳнат шртномасини тузади[5].
Шу билан бирга, профессионал спортчининг ҳуқуқий мақомини таҳлилидан
кўриш мумкинки, профессионал спортчилар иштирокидаги профессионал спорт
муносабатларида нафақат меҳнат ва аралаш турдаги шартномалар, балки
фуқаролик
-
ҳуқуқий шартномалар ҳам тузилиши мумкин. Меҳнат шартномаси
билан бир қаторда фуқаролик
-
ҳуқуқий шартномаларни тузиш
меҳнат шартнома
-
сининг фунционал мақсадларини сақлаб қолган ҳолда шартнома шартларининг
бажарилиш кафолатлари масаласини ҳам ҳал этади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
145
Спортчи ва спорт ташкилоти ўртасидаги муносабатларни тартибга солишда
меҳнат ва фуқаролик қонунчилигини фарқлаш жуда қийин. Хусусан, мустақил
равишда машқ қиладиган ва фақат мусобақаларда қатнашадиган индивидуал
спортчиларнинг ҳуқуқий ҳолати аниқ эмас. Ёки голф сингари спорт турларида
спортчилар ўзлари учун спорт клубига бадал тўлайдилар, бу эса уларга
машғулотлар учун шароит яратиб беради ва мусобақаларда қатнашишларини
таъминлайди.
Трансфер деб аталувчи муносабатлар тизими аниқ хусусиятлари, субъектлар
таркибининг ўзига хослиги, ҳуқуқий тартибга солишнинг махсус объекти ва
воситалари билан ажралиб туради. Трансфер муносабатлари қаторига шартнома
-
лар, ҳуқуқ нормалари, жавобгарлик ва ҳ.к. киритилади. Трансфер шартномаси
(контракт) ҳуқуқий тартибга солишнинг энг асосий воситаларидан бири сифатида
қаралади. Трансфер контрактининг ҳуқуқий табиатини таҳлил қилар эканмиз,
баъзи
тадқиқотчилар уни фуқаролик
-
ҳуқуқий характерда эканлигини таъкид
-
лашса, бошқалари уни меҳнат шартномалари турига мансуб деган фикрни илгари
суришади.
Ҳуқуқий
табиати, субъектив таркиби ва ўз ичига олувчи муносабатларининг
мураккаблиги сабабли уни аралаш турдаги шартномалар сафига қўшувчи
олимлар ҳам йўқ эмас. Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 4 сентябрдаги
ЎРҚ–
394-
сонли “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги Қонунининг
15-
моддасига кўра, Фуқаролар спортчи, тренер ёки спорт ҳаками сифатида профес
-
сионал спорт билан, шунингдек, ҳаваскорлик спорти билан шуғулланиш ҳуқуқига
эга. Биз юқорида бу икки тушунчанинг таърифини келтириб ўтдик, аммо бугунги
кунда профессионал спорт билан ҳаваскорлик спорти тушунчалари ўртасидаги
тафовутлар йўқолиб бораётганлигини
ҳам кўриш мумкин [6].
Ҳозирда
расман ҳаваскор спортчи бўла туриб жаҳон чемпионатлари ва
Олимпия ўйинларида иштирок этаётган спортчилар учун спорт фаолиятнинг
асосий турига айланган. Улар мусобақалардаги ғалабалари учун мукофотлар
олишади, шунингдек, тренерлик фаолияти билан шуғулланишади ва кўп
ҳолатларда реклама компаниялари ва телешоуларда қатнашишади. Лекин бу
Профессионал спорт ҳисобланмайди. Профессионал спортда муваффақиятнинг
асосий кўрсаткичи –
рекордлар ёки спортдаги ютуқлар эмас, балки тижорий
даромадлардир.
Спорт ташкилотларининг мажбуриятларига келадиган бўлсак, спорт шарт
-
номасининг ажралмас субъекти сифатида улар профессионал спортчилар учун
тўғри иш шароитларини таъминловчи «иш берувчи» сифатида ҳам намоён бўлади.
Иш берувчилар сифатида ишлайдиган спорт клублари ўз ходимларининг
муносиб иш шароитларини таъминлаши керак, хусусан:
–
жамоавий спорт турлари бўйича ютуқли ўйин, урилган гол, голли пас ва
бошқалар учун мукофот берилиши мумкин);
–
юқори касбий маҳорат учун ойлик иш ҳақига қўшимча, унинг миқдори
спортчининг вазифаларини бажаришига қараб ўзгариши мумкин;
–
шартнома муддати тугаши билан ишдан бўшатиш тўловини тўлаш;
–
даволаниш учун йиллик нафақа тўлаш ва бошқалар [7].
Бунда бериладиган пул таркибининг ҳажмини аниқлашда шартномада
инфляцияни ҳисобга олган ҳолда даврий индексация қилиниши назарда тути
-
лиши мумкин. Спортчининг меҳнат фаолиятини ҳуқуқий қўллаб
-
қувватлашни
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
146
шакллантириш ва ривожлантириш ҳозирги пайтда жамият ва давлат ҳаётида
долзарб ва муҳим йўналиш ҳисобланади. Aйни пайтда Россияда спортчи ва спорт
ташкилоти ўртасидаги шартномавий муносабатларни тартибга солиш соҳасида
қонунчилик
шаклланмоқда. Спорт (шу жумладан, профессионал) соғлом миллат
шаклланишида муҳим рол ўйнайди. Профессионал спортчи ҳеч нарса ишлаб
чиқармайди,
ҳеч қандай хизмат кўрсатмайди. Шунга қарамай, бу жамият учун
фойдалидир, яъни ёш авлодга ўрнак бўлади, соғлом турмуш тарзига қизиқишни
шакллантиради. Яқин вақтгача қонунчиликда спортчи ва спорт ташкилоти
ўртасидаги шартномавий муносабатлар тартибга солинмаган эди.
Шундай қилиб, олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, шартнома
-
ларнинг қайтариб
олиш, озод қилиш ва бекор қилиш билан боғлиқ киритилган
бандлари федерация ва иш берувчилар томонидан қўйилган шартлардан халос
бўлишга имкон берувчи спортчиларнинг меҳнат шароитлари учун қулай
дақиқалар –
ҳозирги вақтда ходимларга мос келмайдиган меҳнат фаолияти.
Қолаверса, фуқаролик ҳуқуқида спорт шартномаларнинг ушбу бандлари
спортчиларнинг ходимлар ва ҳуқуқлар
доирасини кенгайтириш ва
спорт корт
-
ларида ўз манфаатларини муваффақиятли ҳимоя қилиш имконини беради.
Хулоса сифатида шуни таъкидлаш лозимки, ҳозирги мураккаб ижтимоий
муносабатлар жараёнида барча масалаларни қонунлар, қонуности ҳужжатлар ёки
бошқа қатъий қоидалар билан тартибга солишнинг имкони йўқ. Жамият ҳаётида
тарихий тараққиёт давом этар экан, инсонлар ҳаётидаги муносабатларни шарт
-
нома асосида тартибга солиш масаласининг муҳимлилиги ортиб бораверади. Зеро,
ҳар
қандай муносабат, албатта, у ёки бу келишув, чегара, тартибга асосла
-
ниши
зарур. Ҳуқуқшуносларимизнинг қатъий фикрига кўра, шартнома ушбу вазифани
бажарувчи айни ҳужжатдир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Van Rompuy B. ASSER International Sports Law Series.
–
Springer, 2020.
–
P
Р
. 210
–
230.
–
URL: https://www.springer.com/series/8858.
2.
Regulation and Liabilities of Parties in Sports Contract. Avinandan
Chattopadhyay. https://papers/ssrn/com/sol3/Delivery/cfm/SSRN_ID2145520.
3.
Dogovornie formi pravovix otnosheniy v sfere professionalnogo sporta.
L.A.Rodionov, kand. yur. nauk, dotsent Samarskiy yuridicheskiy institut FSIN Rossii
Rossiya, g. Samara
4.
Maveyev S.F. Problema ragranicheniya lyubitelskogo i professionalnogo sporta.
https://cyberleninka.ru/article/n/problema-razgranicheniya-lyubitelskogo-
iprofessionalnogo-sporta/viewer.
5.
Shevchenko O.A. Osobennosti regulirovaniya truda v sfere professionalnogo
sporta / Mejdunarodnaya assotsiatsiya sportivnogo prava (IASL); Komissiya po
sportivnomu pravu Assotsiatsii yuristov Rossii.
–
M., 2014.
6.
Ўзбекистон Республикасининг “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги
қонуни. Тошкент ш., 2015
-
йил 4
-
сентябр.
7.
Panagiotopolulos D. Sports Law: Lex Sportiva & Lex Olimpia.
–
USA: Createspace
Independent Publishing Platform, 2017.
–
P. 740.
