Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Finding that marriage is not real and the relationship
between the application of its consequences
Adolat
KHURRAMOVA
1
A. TAJIBOEV
2
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
The article reflects the contradictions in family law related to
the invalidation of marriage and its consequences, different
approaches to the norms in practice and their solutions.
Theoretical and practical issues related to the invalidation of
marriage in the family law were analyzed on the basis of foreign
legislation and their theories.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
family,
marriage,
invalidity of marriage,
procedure for finding
marriage invalid,
marriage with a minor,
forced marriage,
finding a fake marriage
invalid.
Nikohni haqiqiy emas deb toppish va uning oqibatlarini
q
o‘
llash bilan bo
g‘
liq munosabatlar
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
oila,
nikoh,
nikohning haqiqiy emasligi,
nikohni haqiqiy emas deb
topish tartibi,
nikoh yoshiga yetmagan
shaxs bilan tuzilgan nikoh,
majburlab tuzilgan nikoh,
Maqolada nikohni haqiqiy emas deb topish va uning
oqibatlarini q
o‘
llash bilan bo
g‘
liq oila qonunchiligidagi
ziddiyatlar, amaliyotda normalarga doir turlicha yondashuvlar
hamda ularga yechimlar
o‘
z aksini topgan.
Oilada qonunchiligidagi nikohni haqiqiy emas deb topish
bilan bo
g‘
liq nazariy hamda amaliy masalalar xorijiy davlatlar
qonunchilik hamda ulardagi nazariyalar asosida tahlil qilindi.
1
student, Tashkent State Law University, Tashkent, Uzbekistan
2
doctor of law, acting associate professor, department of civil law, Tashkent State Law University,
Tashkent, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
134
soxta nikohni haqiqiy emas
deb topish,
insofli er(xotin),
zarar.
Обнаружение
того,
что
брак
ненастоящий
и
связь
между
применением
его
последствий
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
семейное,
признается,
недействительность
брака,
порядок
признания
брака
недействительным,
брак,
заключенный
с
лицом,
не
достигшим
брачного
возраста,
заключенный
по
принуждению,
признание
недействительным
фиктивного
брака.
В
статье
отражены
противоречия
в
семейном
праве,
связанные
с
признанием
брака
недействительным
и
его
последствиями,
различные
подходы
к
нормам
на
практике
и
пути
их
решения.
На
основе
зарубежного
законодательства
и
их
теорий
проанализированы
теоретические
и
практические
вопросы,
связанные
с
признанием
брака
недействительным
в
семейном
праве.
K
o‘
p yillik tarixga ega b
o‘
lgan
o‘
zbek xalqi qadimdan ota-bobolar an
’
analariga
sodiq b
o‘
lgan holda axloq tamoyillariga asoslangan oilani mustahkamlash, ona va bolalar
manfaatlarini har tomonlama muhofaza qilish va har qaysi bolaga baxtli bolalikni
ta
’
minlash, kishilarda oila oldida mas
’
ul b
o‘
lish hissini tarbiyalash
–
nikoh va oila
t
o‘g‘
risidagi qonunchilikning muhim vazifalaridan biri hisoblangan.
Nikohni qayd etishga huquqi b
o‘
lgan har bir davlat organi, tuman hokimiyati
b
o‘
limi, fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organi, nikoh saroylari, baxt uylari,
qishloq (ovul) va posyolka kengashining ijroiya hokimiyatida qayd etilgan har bir nikoh
qonuniy tuzilgan nikoh hisoblanadi.
Oila kodeksida belgilangan shartlarning buzilishi sud tomonidan ushbu
nikohni haqiqiy emas, deb topish uchun asos b
o‘
lishi mumkin. Oila kodeksining 14-
16-moddalari hamda 17-moddasining uchinchi qismida belgilangan shartlar buzilgan
taqdirda, shuningdek, soxta nikoh, ya
’
ni er-xotin yoki ulardan biri oila qurish maqsadini
k
o‘
zlamay tuzgan nikoh haqiqiy emas deb topiladi.
Oila kodeksida nikohni haqiqiy emas deb topish asoslari haqida mukammal
tushuncha berilgan. Quyidagi hollarda qayd etilgan nikoh haqiqiy emas deb topiladi:
a) nikoh tuzishning ixtiyoriyligi buzilishi;
b) nikoh yoshiga q
o‘
yilgan shartga rioya qilmaslik;
d) yakka nikohlilik tamoyilining buzilishi;
e) nikoh nasl-nasab shajarasi b
o‘
yicha t
o‘g‘
ri tutashgan qarindoshlar
o‘
rtasida,
tu
g‘
ishgan va
o‘
gay aka-ukalar bilan opa-singillar
o‘
rtasida tuzilgan b
o‘
lsa;
f) muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs bilan tuzilgan nikoh;
g) nikohga
o‘
tish vaqtida oila qurish maqsadining soxtaligi;
h) farzandlikka olgan bilan farzandlikka olingan shaxslar
o‘
rtasida tuzilgan nikoh;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
135
i) nikohlanuvchi shaxslardan biri tanosil kasalligi yoki orttirilgan immunitet
taqchilligi sindromi (OITS) yoki (VICH infeksiya) borligini boshqasidan yashirgan b
o‘
lsa,
shu shaxs nikohni haqiqiy emas deb topishni talab etishga haqlidir.
Ayrim holatlarda oila qonunlarining bir qancha shartlarini buzib ham tuzilishi
mumkin, bunday hollarda u haqiqiy emas deb topiladi. Masalan, fuqaro oldingi nikohdan
ajrashmasdan turib, voyaga yetmagan shaxs bilan nikohdan
o‘
tgan hollar fikrimizning
dalilidir:
a) nikoh tuzishning ixtiyoriyligi buzilishi. Nikoh uni tuzuvchi har bir tomonning
erkin,
o‘
zaro roziligi asosida tuzilishi lozim. Rozilik
o‘
zga (ota-ona, qon-qarindosh,
mansabdor shaxs)larni majbur etishi yoki aldashi oqibatida berilgan b
o‘
lsa, ixtiyoriylik
tamoyili buzilgani uchun, bunday nikoh haqiqiy emas, deb topilish mumkin.
Yuqorida k
o‘
rsatilganidek, nikoh tuzishda nikohga kiruvchilarning
o‘
zaro roziligi
y
o‘
qligi nikohni haqiqiy emas deb topish uchun asos b
o‘
ladi. Bunda fuqaro (k
o‘
pincha,
ayollar) q
o‘
rqitish yoki z
o‘
rlash (majburlash), aldash tufayli nikohdan
o‘
tgan b
o‘
ladi.
Fuqaroning erkiga va ongiga qonunsiz ta
’
sir etish natijasida nikohga
o‘
tishga majbur
b
o‘
ladi, ammo haqiqatda esa u buni mutlaqo xohlamaydi.
Natijada, nikoh tuzilishining asosi hisoblangan
o‘
zaro xohish va rozilik tamoyili
buzilgan b
o‘
ladi. K
o‘
rsatilgan asos b
o‘
yicha bunday nikoh haqiqiy emas deb topilishi
mumkin.
Q
o‘
rqitish uchinchi shaxs hamda mansabdor shaxs tomonidan ham b
o‘
lishi
mumkin. Shuningden, Respublika Oliy Sudi Plenumining 1998-yil 11-sentabrdagi
qarorida k
o‘
rsatilishicha:
“Agar
nikohga kiruvchining nikohni qayd etish vaqtida
o‘
z
harakatlarining mohiyatini tushunmaganligi va ularni idora qila olmaganligi, shu sababli
nikohga kirishga haqiqiy roziligini ifoda eta olmaganligi aniqlansa ham nikoh haqiqiy
emas deb topilishi
mumkin”.
O‘
zbekiston Respublikada xotin-qizlarni turmushga chiqishga majbur etish yoki,
aksincha,
o‘
zi xohlagan shaxsga turmushga chiqishiga t
o‘
sqinlik qilish hollari hamon
uchramoqda.
Eski tuzumdan qolgan mahalliy joylarda shunday holatlarga qarshi kurashish
uchun maxsus qonunlarda tegishli qoidalar belgilangan. Bunday holatlar nikohga
o‘
tishning
o‘
zaro rozilik shartini buzishga qaratilgan harakat deb tushuniladi.
Ayolni erga tegishga majbur etish yoki uning erga tegishiga t
o‘
sqinlik qilish jinoyat
hisoblanadi. Adashish va aldash ham nikohni haqiqiy emas deb topish uchun asos b
o‘
lishi
mumkin. Biroq bunday holatlar z
o‘
rlikka nisbatan kamroq uchraydi. Bu maqsad y
o‘
lida
kuyov yoki kelinning shaxsiy sifatlariga tegishli b
o‘
lgan holatlar b
o‘
yicha adashish,
xususan, ularning xarakteri, so
g‘
li
g‘
i, ma
’
lumoti, xizmati, mulkiy, oilaviy holatlari
yuzasidan beparvolik oqibatida y
o‘
l q
o‘
ygan xatosi yoki aldash bilan bo
g‘
liq b
o‘
lsa ham,
uning ahamiyati b
o‘
lmaydi. Muhim tomoni shundaki, yanglishish nikohning
o‘
zi b
o‘
yicha
b
o‘
lmay, balki nikoh tuzishning sababi b
o‘
yicha b
o‘
ladi.
Masalan, kuyov kelinning k
o‘
z
o‘
ngida
o‘
z mavqeyini k
o‘
tarish uchun
o‘
zini katta
mutaxassis sifatida k
o‘
rsatishi fikrimizga asos b
o‘
ladi;
b) nikoh yoshiga q
o‘
yilgan shartning buzilishi;
Oila kodeksining 51-moddasiga binoan, nikoh yoshiga yetmagan shaxs bilan
tuzilgan nikoh hali nikoh yoshiga yetmay nikohga kirgan shaxsning manfaatlari talab
qilgan hollarda haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Bunday nikohni haqiqiy emas deb
topishni nikoh yoshiga yetmay nikohga kirgan shaxs, uning ota-onasi yoki homiysi,
shuningdek, vasiylik va homiylik organi hamda prokuror talab qilishga haqlidir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
136
Er-xotindan biri nikoh yoshiga yetmaganligi tufayli nikohni haqiqiy emas deb
topish t
o‘g‘
risidagi ish, agar er-xotin (ulardan biri) ish suddak
o‘
rilayotgan paytda nikoh
yoshiga yetmagan b
o‘
lsa, vasiylik va homiylik organining ishtirokida k
o‘
rib chiqiladi.
Ish sudda hal qilinish paytigacha er yoki xotin nikoh yoshiga yetgan b
o‘
lsa, nikoh
faqat uning talabi bilan haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Nikoh yoshi sharti, k
o‘
pincha,
fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organi xizmatchilari
o‘
z vazifasini suiista
’
mol
qilishi yoki nikohtuzuvchilarning
o‘
zi tomonidan yoshi t
o‘g‘
risida qalbaki hujjat berilishi
natijasida buziladi. Nikoh yoshiga t
o‘
lmagan shaxs bilan tuzilgan nikoh hamma vaqt ham
sud tomonidan haqiqiy emas, deb topilmaydi. Hali nikoh yoshiga yetmay nikohga kirgan
shaxsning manfaatlari talab qilgan hollardagina sud bunday nikohni haqiqiy emas, deb
topishi mumkin;
d) yakka nikohlilik tamoyilining buzilishi ham ushbu nikohni haqiqiy emas deb
topish uchun asos b
o‘
lishi mumkin. Bunday asos sud amaliyotida boshqa asoslarga
qaraganda k
o‘
p uchraydi. Ba
’
zi ma
’
lumotlarga k
o‘
ra, haqiqiy emas deb topilgan nikohlar
ichida 97-98 foizini yakka nikohlilik tamoyiliga rioya etilmagan hollarda yuzaga kelgan
ishlar tashkil etadi.
Faqat yakka nikohda b
o‘
lish, axloq-odob normalari talablariga rioya qilinishi har
tomonlama mustahkam oila qurish imkonini beradi. Oilaviy qonunlar nikohlanuv-
chilardan har birining faqat yakka nikohda b
o‘
lib, boshqa nikohda b
o‘
lmasligini talab
etadi. Bu talab jamiyatdagi axloq-odob, shakllanayotgan milliy istiqlol mafkurasi
g‘
oyalaridan kelib chiqadi. Shuning uchun bu axloqiy qoida qonun darajasiga k
o‘
tarilib,
amaldagi qonunlardan tegishli
o‘
rin olgan.
Yakka nikohlilik tamoyili buzib tuzilgan nikohni haqiqiy emas, deb topish
t
o‘g‘
risidagi ariza birinchi nikohdan ajratilmagan er yoki xotin, shuningdek, ikkinchi
nikohdagi tomonlardan birining talabiga asosan k
o‘
rib chiqiladi. Haqiqiy b
o‘
lmagan
nikohda b
o‘
lgan shaxsning
o‘
limidan s
o‘
ng sudga da
’
vo bilan mazkur shaxsning vorislari
(vafot etganning birinchi nikohdagi farzandlari, uning aka-ukalari, opa-singillari, ota-
onalari va boshqalar), shuningdkek,
o‘
lgan shaxsning nikohini haqiqiy emas, deb
topishdan manfaatdor b
o‘
lgan boshqa shaxslar (moliya, ijtimoiy ta
’
minot organlari)
murojaat etishi mumkin. Chunki nikohda b
o‘
lgan shaxs, agar u haqiqiy nikohda b
o‘
lsa,
o‘
ziga pensiya tayinlashni yoki uy-joyga b
o‘
lgan huquqini belgilashni talab qilishi
mumkin. Yakka nikohlilik tamoyilini t
o‘
la va har tomonlama ta
’
minlash maqsadida oila
qonunlarida bir qator qoidalar belgilangan. Ilgari nikohda b
o‘
lgan shaxslar qonuniy
kuchga kirgan nikohdan ajralish haqidagi sudning hal qiluv qaroridan nusxa yoki nikohni
haqiqiy emas, deb topish haqidagi sudning hal qiluv qarorini k
o‘
rsatgan holdagina yangi
nikohni qayd etishlari mumkin;
e) nikoh nasl-nasab shajarasi b
o‘
yicha t
o‘g‘
ri tutashgan qarindoshlar
o‘
rtasida,
tu
g‘
ishgan
o‘
gay aka-ukalar bilan opa-singillar
o‘
rtasida tuzilgan b
o‘
lsa ham, haqiqiy emas
debtopiladi.
Oila qonunlari bilan man etilgan yaqin qarindoshlar
o‘
rtasida nikoh tuzilsa,
u haqiqiy emas debt opiladi.Bunday asos bilan nikohni haqiqiy emas deb topish sud
amaliyotida juda kam uchraydi.Buni tasdiqlaydigan holat qonunda nikoh tuzish uchun
juda cheklangan qarindoshlik bosqichini belgilaydi. Umuman, har xil bosqichdagi quda-
andachilik esa nikoh tuzish uchun t
o‘
siq b
o‘
lmaydi;
f) muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs bilan tuzilgan nikoh haqiqiy emas deb
topiladi. Nikoh tuzuvchilar ruhan so
g‘
lom, muomala layoqatiga ega b
o‘
lishlari lozim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
137
O‘
zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 30-moddasiga binoan ruhiy kasalligi
yoki aqli zaifligi oqibatida
o‘
z harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki
ularni boshqara olmaydigan fuqaroni sud qonun hujjatlarida belgilab q
o‘
yilgan tartibda
muomalaga layoqatsiz deb topishi mumkin va bunday fuqaroga vasiylik belgilanadi.
Muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro nomidan bitimlarni uning vasiyi amalga
oshiradi. Bunday ruhiy holat nikohdan
o‘
tuvchida huquqiy rasmiylashuviga qadar b
o‘
lishi
lozim. Agar bunday holat nikohda turuvchilarda nikoh davrida r
o‘
y bersa, bu hol nikohni
haqiqiy emas deb topish uchun asos emas, balki nikohdan ajralish uchun asos b
o‘
lib,
nikoh ma
’
muriy tartibda ajratilishi mumkin.
Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari tajribasida shunday hollar ham
uchrab turadiki, ba
’
zan nikohdan
o‘
tuvchilardan birining t
o‘
la muomala layoqatiga ega
emasligi t
o‘g‘
risida gumon qilinib, uni muomalaga layoqatsiz deb tan olganlik t
o‘g‘
risida
sudning hal qiluv qarori va, shuningdek, bu shaxsga vasiy yoki homiy tayinlanganligi
t
o‘g‘
risida ijroiya hokimiyatning qarori b
o‘
lmasligi mumkin. Bunday holatda fuqarolik
holatlari dalolatnomalarini yozish organi xodimlari
o‘
zlarining gumonlari t
o‘g‘
risida sud
organlariga xabar berishlari (ularni bu holdan ogoh etishlari va muomalaga layoqatsiz
ekanligini belgilash hamda nikohni qayd etishni t
o‘
xtatib turishlari mumkin), bu harakat
juda ehtiyotkorlik bilan amalga oshirilishi, asosli b
o‘
lmagan shubha bilan nikoh tuzuvchi
har ikki shaxs ham ma
’
naviy iztirob chekmasliklari lozim. Nikohga kiruvchilardan biri
ruhiy kasal yoki aqli zaif b
o‘
lgan holda sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb
topilmagan b
o‘
lsa, nikohning haqiqiy emasligi haqida manfaatdor shaxslar da
’
vo
qilishlari mumkin;
g) nikohdan
o‘
tish vaqtida oila qurish maqsadining b
o‘
lmasligi, ya
’
ni soxta nikoh,
haqiqiy b
o‘
lmagan nikoh deb topiladi. Huquqshunos olimlarning ta
’
rifi b
o‘
yicha, soxta
nikoh qandaydir moddiy manfaatlarni, ya
’
ni uy-joyli b
o‘
lish (propiska qilish) va
boshqalarni maqsad qilib tuziladi.
Xorijiy mamlakatlarga borib ishlash uchun hujjatlarni rasmiylashtirishdaham
qalbaki nikohlar haqidagi guvohnomalarni q
o‘
llash uchramoqda.Agar mutaxassis uylan-
magan b
o‘
lsa, uzoq muddatga, ya
’
ni bir necha yilga xorijiy mamlakatlarga borib ishlash
imkoniyatiga ega b
o‘
lmaydi. Shuning uchun ham u chet mamlakatda ishlab topgan
daromadining 20-25 foizini haqiqiy b
o‘
lmagan nikohga kirgan ayolga yuborish sharti
bilan nikoh bitimi tuzadi.
Soxta nikoh tuzish jamiyatdagi mavjud axloq-odob qoidalariga t
o‘g‘
ri kelmaydigan
harakat ekanligi shubhasiz. Soxta nikohni axloqsiz harakat deb hisoblab, uni yuridik
jihatdan tan olmaslik qoida bilan mustahkamlagan. Agar ish sudda k
o‘
rilgunga qadar
soxta nikoh tuzgan shaxslar amalda oila qursalar, u holda bu nikoh haqiqiy emas deb
hisoblanmaydi;
h) farzandlikka olgan bilan farzandlikka olingan shaxslar
o‘
rtasida tuzilgan nikoh
haqiqiy emas deb topiladi. Farzandlikka olgan bilan farzandlikka olingan
o‘
rtasida nikoh
tuzishni man etish axloq-odob qoidalaridan kelib chiqadi. Chunki ular
o‘
rtasidagi huquqiy
munosabatlar kelib chiqishi b
o‘
yicha ota-onalar va farzandlar
o‘
rtasidagi huquqiy
munosabatlarga tenglashtiriladi. Farzandlikka olish, agar bola amaldagi qonunlarda
belgilangan huquqiy munosabatlarni keltirib chiqarmaslik maqsadida (soxta farzandlikka
olish) yoki qonunda belgilangan shartlarni buzib farzandlikka olingan b
o‘
lsa, u haqiqiy
emas deb topilishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
138
Farzandlikka olingan bolalar
o‘
zaro nikohga
o‘
tishlari mumkinmi, degan savolga
yangi qonun rad javobini beradi.Demak, ular
o‘
zaro nikohga
o‘
tishlari mumkin. Ammo
axloq-odob qoidalari yuzasidan qaraganda, ular
o‘
zaro nikohga
o‘
tishlari maqsadga
muvofiq emas, chunki ular oilada aka-singil b
o‘
lib
o‘
sadilar. Shuning uchun ular
o‘
rtasidagi nikohni man etish lozim. Bu haqida yangi Oila kodeksida tegishli qoida
berilmadi, endilikda bu holatni t
o‘
ldirib, meyoriy hujjatlarda tegishli qoida berilsa
maqsadga muvofiq b
o‘
ladi;
i) nikohlanuvchi shaxslardan biri tanosil kasalligi yoki orttirilgan immunitet
tahchilligi sindromi (OITS yoki VICH infeksiya) borligini boshqasidan yashirgan b
o‘
lsa,
shu shaxs nikohni haqiqiy emas deb topishni talab qilib sudga murojaat etishga haqlidir.
Bu qoida qonunchilikda yangilik hisoblanadi.
O‘
zida tanosil kasalligi yoki VICH
infeksiya borligini boshqasidan yashirgan vaqtda nikohni haqiqiy emas deb topish
masalasi bu kasal kimdan yashirilgan b
o‘
lsa,
o‘
shaning tashabbusi bilangina k
o‘
riladi.Bu
bilan davlat, birinchidan, kasallikning oldini olib,boshqasini kasallikdan saqlab qolish,
ikkinchidan, oila vazifasini bajara olmaydigan shaxs paydo b
o‘
lishining oldini olish,
uchinchidan, kelajak avlodni xavfdan saqlash maqsadini q
o‘
yadi.
Nikohni haqiqiy emas deb topish sud tartibida amalga oshiriladi.Bunday
munosabatlardan kelib chiqadigan talablarga nisbatan da
’
vo muddati joriy qilinmaydi.
Amaldagi qonunlar har bir ishning aniq mazmuni va buzilgan shart, monelik qiladigan
hollarning xarakteriga qarab da
’
vo qilishi mumkin b
o‘
lgan shaxslar doirasini belgilaydi.
Nikohni haqiqiy emas deb topish t
o‘g‘
risidagi da
’
voni shaxsiy yoki jamoat manfaati
b
o‘
lgan shaxs qilishi mumkin. Ular doirasiga nikoh tuzilishi tufayli huquqi buzilgan er
yoki xotin, nikohlanuvchilarning ota-onalari, vasiylikva homiylik organi va prokuror
kiradi.
Keltirilgan asoslarga k
o‘
ra haqiqiy sanalmagan har bir nikohda aniq holatda bu
t
o‘g‘
rida da
’
vo qiluvchi shaxslar doirasi belgilanadi. Nikoh tuzish tufayli
o‘
zaro rozilik
shartining buzilishi natijasida majbur etilgan ayolning shaxsiy manfaati buziladi.Shuning
uchun majburlash kimga nisbatan q
o‘
llanilgan b
o‘
lsa, bu shaxs nikohni haqiqiy emas deb
topish t
o‘g‘
risida da
’
vo qilishi mumkin. Ammo ushbu holatda jamoat manfaati
buzilganligi uchun da
’
vo prokuror tomonidagi ham qilinishi mumkin.Nikoh tuzgan ayol
nikoh yoshiga yetgan b
o‘
lsa, uning
o‘
zi, ota-onasi yoki vasiy (homiy) va prokuror nikohni
haqiqiy emas deb topish t
o‘g‘
risida da
’
vo qilishi mumkin.
Soxta nikoh tuzilganda, uni haqiqiy emas deb topish haqida prokuror yoki er-
xotindan biri da
’
vo qilishi, oila qurishni maqsad qilmay nikohga
o‘
tilgan holatda esa
aldangan tomon nikohni haqiqiy emas deb topish t
o‘g‘
risida da
’
vo qilishi mumkin. Ruhiy
kasal yoki aqli zaif shaxs bilan tuzilgan nikohni haqiqiy emas deb topish t
o‘g‘
risidagi
da
’
voni muomalaga layoqatsiz shaxsning ota-onasi, vasiylik va homiylik organi yoki
prakuror qilishi mumkin. Chunki ularga muomalaga layoqatsiz shaxslarning huquq va
manfaatlarini himoya qilish vazifasi yuklatilgan.
Amaldagi qonunlarga asosan, ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli sud
tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs bilan tuzilgan nikohni haqiqiy emas
deb topish t
o‘g‘
risidagi ishlar vasiylik va homiylik organining ishtirokida k
o‘
riladi.
Farzandlikka olinganlarning manfaatlari talab qilgan hollarda farzandlikka olishni
haqiqiy emas deb topish va bekor qilishga y
o‘
l q
o‘
yiladi. Oila kodeksining 155-moddasiga
binoan
o‘
n yoshga t
o‘
lgan bolani farzandlikka olish uchun uning roziligi talab qilinadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
139
Farzandlikka olish uchun bolaning roziligi vasiylik va homiylik organi tomonidan
aniqlanadi.
Farzandlikka olish haqiqiy emas deb topilganda yoki farzandlikka olish bekor
qilinganda, bola sudning hal qiluv qarori bilan ota-onasiga olib beriladi. Nikohni haqiqiy
emas deb topish b
o‘
yicha k
o‘
riladigan ish nikohdan ajralishdan ishning k
o‘
rilishi tartibi
b
o‘
yicha ham farq qiladi. Yuqorida aytilganidek, nikohni haqiqiy emas deb topish faqat
sudning hal qiluv qarori bilan hal qilinsa, nikohdan ajralish esa sud va ma
’
muriy tartibda
ham hal qilinadi.
Nikohni haqiqiy emas deb topish t
o‘g‘
risida er-xotinlarning
o‘
zlari (yoki ulardan
birortasi), shuningdek , bundan manfatdor b
o‘
lgan shaxslar bir qator asoslarga k
o‘
ra
(birinchi nikohdagi er-xotindan bittasi yoki uning nomidan prokuror va vasiylik organi)
da
’
vo qilishi mumkin. Bu belgi bilan nikohni haqiqiy emas deb topish nikohdan
ajralishdan farq qiladi, chunki nikohdan ajralish haqida ish faqat er-xotinlarning yoki
ulardan birining tashabbusi bilan q
o‘
z
g‘
atiladi.Bundan tashqari ,nikohni haqiqiy emas
deb topish er-xotinning tiriklik vaqtida hamda (nikohdan ajralishdan farq qilib) ularning
o‘
limidan s
o‘
ng (ayniqsa, agar da
’
voning maqsadi meros yoki pensiya olish b
o‘
lsa) y
o‘
l
q
o‘
yiladi.
Nikohni haqiqiy emas deb topish haqida sud chiqargan hal qiluv qarori qonuniy
kuchga kirgach,
o‘
n kun ichida k
o‘
chirma nikoh tuzilganligi r
o‘
yxatga olingan joydagi
fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organiga yuboriladi.
Nikohni tuzishdagi amaldagi oila qonunchiligida belgilangan shartlar buzilgan va
monelik qiladigan holatlarga y
o‘
l q
o‘
yilgan b
o‘
lsa, bunday nikoh ajralish y
o‘
li bilan
tugatilgandan keyin ham haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Chunki haqiqiy b
o‘
lmagan
nikoh oqibatlari ajralish y
o‘
li bilan tugatilgan nikoh oqibatlaridan bir qatar masalalarda
farq qiladi. Nikoh haqiqiy emas deb topilganda uning kuchi tugallanadi, deb aytish t
o‘g‘
ri
b
o‘
lmaydi. Bu ibora davlat tomonidan tan olingan huquq bilan tartibga solingan nikoh
ittifoqiga nisbatan
o‘
rinlidir. Haqiqiy b
o‘
lmagan nikoh qonunni buzib tuzilgan nikoh
hisoblanib, uning natijasida bir qator huquqiy oqibatlar kelib chiqishi mumkin.
Amaldagi qonunlar nikohni haqiqiy emas deb topishning aniq huquqiy oqibatlarini
belgilaydi. Oila kodeksining 55-moddasiga binoan sud tomonidan haqiqiy emas deb
topilgan nikoh tuzilgan vaqtidan boshlab haqiqiy emas deb hisoblanadi.
Nikohni haqiqiy emas deb topish oqibati shaxsiy va mulkiy huquqlardan iborat
b
o‘
ladi. Insofli er (xotin) nikoh haqiqiy emas deb topilganda, nikoh tuzish davlat
r
o‘
yxatiga olingan vaqtda tanlagan familiyasini saqlab qolishga haqlidir. Nikohi haqiqiy
emas deb topilgan shaxslarning mulkiy huquqiy munosabatlari Fuqarolik kodeksi bilan
tartibga solinadi.
Shunday qilib, vujudga kelgan ba
’
zi bir mulkiy munosabatlar er yoki xotindan biri
insofli b
o‘
lganda u t
o‘
la bekor qilinmay, faqat
o‘
zining ikki taraflama majbur etuvchi
xarakterini y
o‘
qotadi. Ular insofli er yoki xotinning huquqi b
o‘
lib qolib, aybdorda esa
majburiyat b
o‘
lib qoladi. Oila kodeksi 56-moddasining 3-bandiga binoan nikohning
haqiqiy emas deb topilishi shunday nikohdan tu
g‘
ilgan yoki nikoh haqiqiy emas deb
topilgan kundan keyin uch yuz kun ichida tu
g‘
ilgan bolalarning huquqlariga ta
’
sir
etmaydi. Haqiqiy b
o‘
lmagan nikohning vujudga kelmagan nikohdan farqini bilmoq lozim.
Nikoh tuzish uchun belgilangan tartib buzilib, nikoh qayd etilsa, bunday nikoh vujudga
kelmagan nikoh hisoblanadi hamda uning vujudga kelmaganligi va haqiqiy emasligi sud
tomonidan belgilanadi. Ariza berilgandan s
o‘
ng bir oylik muddatga rioya qilmaslik,
nikohni rasmiylashtirish huquqi b
o‘
lmagan shaxs tomonidan nikohni rasmiylashtirish va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
140
boshqalar. U tuzilgan vaqtidan boshlab nikoh tuzuvchilarda hyech qanday huquq va
majburiyatlarni vujudga keltirmaydi.
Masalan, nikoh tuzuvchi er-xotindan bittasining ishtirokisiz, ariza bergandan s
o‘
ng
bir oylik muddatga rioya qilmaslik, nikohni rasmiylashtirishga huquqi b
o‘
lmagan shaxs
tomonidan nikohni qayd etish va boshqalar.
Xulosa qilib aytadigan b
o‘
lsak, nikohni haqiqiy emas deb topish bilan bo
g‘
liq
qoidalar zamonaviy oila, fuqarolik, fuqarolik-protsessual tamoyillari hamda rivojlana-
yotgan oila qonunchligiga moslashishni talab etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘
zbekiston Respublikasining Oila kodeksi.
–
T.: Adolat, 2021.
2.
Oila huquqi. Darslik. Mualliflar jamoasi.
O‘
zbekiston Respublikasida xizmat
k
o‘
rsatgan yurist, prof. O.I. Oqyulovning umumiy tahriri ostida.
–
T.: TDYU nashriyoti,
2017.
–
B. 182.
3.
Muallijlar jamoasi
O‘
zbekiston Respublikasining Oila kodeksiga sharhlar.
–
T.,
Adolat, 2000.
4.
Otax
o‘
jayev F.M. Nikoh va uning huquqiy tartihga solinishi. T.,
O‘
zbekiston, 1995.
10 Otax
o‘
jayev FM Nikohning tugatilishi // J. Qonun himoyasida. 1998.
–
Nsl2.
5.
Otax
o‘
jayev F.M. Oila huquqi.
–
T., TDYl, 2005.
6.
Topildiyev B.R. Oila huquqi.
O‘
quv uslubiy q
o‘
Uanma.
–
T., 2009.
7.
Yuldasheva Sh.R., Shoraxmetova V.Sh., Topildiyev B.R. Oila htiquqidan
o‘
quv-
uslubiy q
o‘
llanma.
–
T., TDYI. 2011.
