Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Organization of the educational process in primary school
based on modern, innovative technologies
G. SAIDOVA
1
,
N. AVLIYOKULOVA
2
Pedagogical Institute of Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
This article is devoted to general conclusions about modern
pedagogical technologies, methods and forms of organizing the
educational process in elementary school. In extracurricular
activities, the use of innovative technologies is provided.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
pedagogical technology,
pedagogical influence,
motivation,
cognition,
emotion,
behavior,
psychological features,
innovative technologies,
reading, pedagogical games,
pedagogical technologies.
Boshlan
g‘
ich sinflarda
o‘
quv jarayonini zamonaviy,
innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
pedagogik texnologiya,
pedagogik ta’sir ko‘
rsatish,
ra
g‘
batlantirmoq,
bilim,
hissiyot,
xulq-atvor,
psixologik xususiyatlar,
innovatsion texnologiyalar,
kitobxonlik,
pedagogik
o‘
yinlar,
Mazkur maqola boshlan
g‘
ich sinflarda zamonaviy pedagogik
texnologiyalar,
o‘
quv jarayonini tashkil etish usullari va shakl-
lari t
o‘g‘
risidagi umumiy xulosalarga ba
g‘
ishlangan. Sinfdan
tashqari
o‘
qish darslarida innovatsion texnologiyalarni q
o‘
llash
usullari bayon etilgan.
1
senior teacher, Pedagogical Institute of Bukhara State University, Bukhara, Uzbekistan
2
master, Pedagogical Institute of Bukhara State University, Bukhara, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
77
pedagogik texnologiyalar.
Организация учебного процесса в начальной школе на
базе современных, инновационных технологий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
педагогическая
технология,
педагогическое
воздействие,
мотивация,
познание,
эмоция,
поведение,
психологические
особенности,
инновационные
технологии,
чтение,
педагогические игры,
педагогические
технологии.
Данная статья посвящена общим выводам о современных
педагогических технологиях, методах и формах организации
образовательного процесса в начальной школе. Во
внеурочной деятельности предусмотрено использование
инновационных технологий.
Boshlan
g‘
ich sinf
o‘
qituvchilarining har bir darsni tashkil etish uchun turli didaktik
o‘
yinlardan foydalanishlari yaxshi samara beradi. Chunki 6-7 yoshli bolalar hayotida
maktab davri ancha murakkab davr bo‘lib, bolalar oldida jiddiy sinov turadi. Bola yangi
hayot
–
maktab hayotig
a kirib boradi. Endi u yangi jamoaning a’zosi ekanligini his
etishga, intizomga bo‘ysunishga, yangi rejimga moslashishga majbur bo‘ladi. Bola yosh
bo‘lishiga qaramay, endi uning maktabda o‘qish, uy vazifalarini bajarish, murakkab
materiallarni o‘rganish kabi zarur yumushlari ko‘p. Muhimi, o‘yindan maktabga, kundalik
majburiy va davomli mehnatga o‘tish bola hayotida tub burilishdir.
Hatto, maktabgacha
tarbiya muassasalaridan kelgan bolalar uchun ham bu oson kechmaydi. Uydan maktabga
kelgan bolalarga esa yana ham qiyin. Ayniqsa, sinfda 40
–45 daqiqali darsda o‘tirish,
tinglash va topshiriqlarni bajarish, uzoq aqliy mehnat bolani tez toliqtiradi. Bola
maktabdan, o‘qishdan sovib ketishi mumkin. Shuning uchun ham o‘qituvchilar bola
-
larning maktabdagi hayotini qiziqarli tashkil etishga intilishlari, motiv hosil qilish va uni
rivojlantirishga harakat qilishlari lozim. Motiv o‘z
-
o‘zidan hosil bo‘lmaydi. Uni bolalar
yoshiga va psixologik xususiyatlariga mos didaktik o‘yinlar va mustaqil ishlar vositasida
hosil qilish m
umkin. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim jarayonida pedagogik texnologiyalardan
foydalangan holda darslarni qiziqarli olib borish natijasida o‘quvchilarni darsga jalb etish
samarali bo‘ladi. Shunday darslarda bolalar diqqati to‘liq jalb etiladi, xotirasi yaxshi
ishlaydi. Motivlar o‘quvchilaring bilimlarini chuqur egallashlariga yordam beradi.
Shuning uchun ham boshlan
g‘ich sinf o‘qituvchilari ta’lim jarayonini qiziqarli motivlar
asosida tashkil etishga e’tibor qaratishlari zarur.
“
Pedagogik texnologiya
”
tushunc
hasining vujudga kelishi, ta’limning ilk tashkiliy
va metodik shakllarining vujudga kelishi bilan bog‘liq. Individual ta’lim o‘quv
-tarbiya
jarayonining eng qadimiy tashkiliy shakli bo‘lib, u dastavval qadimgi Yunonistonda paydo
bo‘lgan edi. O‘
qituvchi bir
o‘
quvchi bilan ishlab, ta
’
limni bevosita tashkil etgan,
boshqargan, nazorat etgan.
O‘qituvchi matnlarni o‘qib bergan yoki bolalariga o‘qitib
so‘zlatgan. Qoida va ta’riflarni yodlash, jismoniy mashqlarni bajarish musiqa asboblarida
u yoki bu kuyni ijro etis
h yo‘llari bilan bolalar hayot, san’at, notiqlik, jismoniy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
78
madaniyatga oid bilimlarni o‘zlashtirgan. Keyinchalik individual ta’lim o‘rnini guruhlar
asosida o‘qitish egallagan. O‘rta asrlarga kelib qoidalarni yodlash, bir xil tipdagi
mashqlarni bajarish, og
‘
zaki savol-javob, yuqori po
g‘onalarda esa ma’ruza, munozara
ta’limning yetakchi usullariga aylana boshlagan.
Bu holat asta-sekin sinf-dars sistemasini
keltirib chiqarib, yangi texnogiyalarni kelib chiqishiga zamin hozirlagan.
1. Pedagogik ta
’
sir ko
‘
rsatish. Pedagogika o
‘
z metodlarini yo
‘
q joydan yaratmaydi.
U hayotdan kishilar xulq-atvorining real omillarini, bolalar hayotini pedagogik jihatdan
maqsadga muvofiq tarzda tashkil etish vazifalariga javob beradiganlarini tanlab oladi,
ulardan tarbiyaviy ishda pedagogik ta
‘
sir ko
‘
rsatish usullari sifatida foydalanadi.
Pedagogik ta
‘
sir ko
‘
rsatish metodikasi bolalarning ijtimoiy-foydali faoliyatini pedagogik
jihatdan maqsadga muvofiq tarzda tashkil etishga xizmat qiladigan vositalar tizimidan
iboratdir. Bu vazifalar tarbiyalanuvchi shaxsiga qaratilgan bo
‘
lib, bolalarning xulq-
atvorini rag
‘
batlantiradi, qiyin va murakkab vazifalarni quvonch, ijodiy zavq-shavq
manbaiga, har bir o
‘
quvchining shaxsiy muddaosiga aylantiradi.
2. Pedagogik
ta’sir ko‘rsatishning asosiy usullari. Pedagogik ta’sir ko‘
rsatishning
asosiy usullari
–
ishontirish, talab, istiqbol, ra
g‘
batlantirish va jazolash, jamoatchilik
fikridir. O‘zaro hamkorlikda ta‘sir ko‘rsatishning natijasi ishontirishdir. U haqiqiy va
soxta
turlarga bo‘linadi.
Ishonch 3 tarkibiy qismdan iborat: 1. Bilim; 2. Hissiyot; 3. Xulq-atvor.
U tushunish
–
kechinma
–
qabul qilish orqali amalga oshadi. Ishontirish shakllari
quyidagilar: ma‘ruza, bahs, munozara, suhbat, hikoya qilish, dalillash, ko‘rsa
tish
(namoyish qilish), shaxsiy namuna. Pedagogik talab
–
ta‘lim
-
tarbiya jarayonida ko‘p
qo‘llaniladigan usullardan biri bo‘lib, u tarbiyachi va tarbiyalanuvchi orasidagi shaxsiy
munosabatlarda namoyon bo‘ladi. Pedagogik ta‘sir ko‘rsatish usuli bo‘lgan tal
ab bilan
jamoani tashkil etish metodi sifatidagi yagona pedagogik talablarni farqlay bilish lozim.
Agar yagona pedagogik talablar bolalarning ijtimoiy foydali faoliyatini rag‘batlantirish
mazmunini, jamoani jipslashtirishda pedagoglar bilan bolalarning harakatlari birligiga
erishish yo‘llarini ta‘minlasa, talab esa xulq
-atvor va faoliyat normalarini, bolalarning
xatti-
harakatlari hamda ishlarida amalga oshirish usullaridan iboratdir. Istiqbol ta‘sir
ko‘rsatishning juda ta‘sirchan usuli bo‘lib, u bolalarning
xatti-harakatlarini ular oldiga
maroqli, qiziqarli maqsadlar qo‘yish yo‘li bilan ta‘minlaydi, bu maqsadlar ularning
shaxsiy intilishlari, qiziqish va muddaolariga aylanadi.
Bu usul maktab o‘quvchilarida
shaxsning eng muhum fazilatlaridan biri bo‘lgan maqs
adga intiluvchanlikni shakl-
lantirishga yordam beradi. Ra
g‘
batlantirish va jazolash
tarbiyaning eng an‘anaviy usuli
bo‘lib, tarbiyalanuvchilar xulq
-
atvoriga tuzatish kiritishni, ya‘ni foydali xatti
-harakatlarni
qo‘shimcha rag‘
batlantirishni va tarbiyalanuvchilarning nomaqbul xatti-harakatlarini
to‘xtatishni ta‘minlaydi, bunda ularning huquq, burchlarini kengaytirish yoki cheklash,
ularga axloqiy ta‘sir ko‘rsatish yo‘lidan foydalaniladi. Rag‘
batlantirish va jazolash metodi
o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lganligi sababli uni qo‘llashda juda ehtiyot bo‘lish lozim.
Jamoatchilik fikri
ta‘sir ko‘rsatishning qudratli usuli bo‘lib, tarbiyalanuvchilarning
ijtimoiy foydali faoliyatini har tomonlama va muntazam ra
g‘
batlantirib borishni
ta‘minlaydi, jamoaning tarbiyaviy vazifalarini ancha to‘liq amalga oshiradi. Pedagogik
ta‘sir ko‘rsatish usullaridan samarali foydalanishning zarur sharti pedagogikaning
tarbiyalanuvchilarga bo‘lgan munosabatlarining chinakam insonparvarligidir.
3.
Pedagogik ta‘sirning ta‘lim
-
tarbiyadagi o‘rni. Respublikamiz istiqlolga erishgan
hozirgi davrda shaxsga chuqur, asosli va umumiy talablar qo‘iladi, lekin ikkinchi
tomondan, shaxsga katta hurmat ko‘rsatiladi. Bu shaxsga bo‘lgan talablarni va unga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
79
bo‘lgan izzat
-hurmatni birga qo
‘shish –
ikki xil zarur shart bo‘lib, pedagogning bolalarga
bo‘lgan munosabatlarining chinakam insonparvarligidir.
Boshlang‘ich ta‘lim. Konsepsiyasida boshlang‘ich ta‘limning maqsad va vazifalari
aniq belgilab berilgan. Chunonchi, bolalarning ongi va tafa
kkurida mavjud bo‘lgan
yashirin imkoniyatlarni aniqlash va rivojlantirish kichik maktab yoshidagi bolalarda
ta‘limning dastlabki davridan boshlab yangi imkoniyatlarni, o‘quv materialini
muvaffaqiyatli o‘zlashtirishgagina emas, balki hayotiy muammolarni yec
hishga ham
tayyorlaydi, o‘quvchilarda o‘rganish va ta‘lim jarayoniga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Shu
bois, boshlang‘ich ta‘lim sinfdan tashqari o‘qish darslarida –
SWOT
–
tahlil metodi,
–
FSMU texnologiyasi,
–
Charxpalak,
–
Svetafor,
–
Qor parchalari
–
Tushunchalar tahlili kabi
innovatsion texnologiyalardan foydalanish o‘quvchilarda mantiqiy fikrlashni o‘stiradi.
Sinfdan tashqari o‘qish darslarida suhbat o‘qilgan kitobni muhokama qilishda ham, yangi
kitob tavsiya qilishda ham qo‘llanadi; suhbat elementlari o‘qilgan asardan asosiy
mazmunni ajratish uchun, voqealar izchilligini, bo‘lgan vaqti va o‘rnini, bog‘lanishini
belgilashga yordam beradi. Suhbat uchun savol tuzishda o‘quvchilarning mustaqilligi,
hayotdan, o‘qilgan boshqa kitoblardan qo‘shimcha javob be
rishi hisobga olinadi.
Sinfdan tashqari
o‘
qish darslarida qiziqarli mashqlarga alohida
o‘
rin beriladi.
Bunday darslarda adabiy viktorina (bir mavzu ustida savol-javob
o‘
yini), eng yaxshi
insholar, illyustratsiyalar, topishmoq topish, konkurslar
o‘
tkazish, topishmoqlar albomini
tuzish, tayyorgarliksiz jamoaviy yoki individual ravishda ertak t
o‘
qib aytish,
o‘
quvchilar
hayoti haqida, yozuvchilarning chuqur ma‘noli gap (hikmatli so‘
z)lari va maqollar,
latifalar aytish mumkin. Ba‘zan o‘
qituvchilar bunday darslarda innovatsion texno-
logiyalaridan “Hazil minuti”, “5 sekund o‘ylash uchun”, “Topishmoqlarni top”,
“Bilimdonlar klubi” kabi qiziqarli mashg‘
ulotlarni doimo
o‘
tkazib turadilar.
Xulosa qilib aytadigan b
o‘
lsak, innovatsion texnologiyalarni dars jarayonida
q
o‘llash ta‘limning an‘anaviy tizimidan farqli ravishda innovatsion texnologiyalar asosida
o‘
qish darslarining har bir jarayonida
o‘
quvchining faolligiga asoslangan, mustaqil
faoliyati,
o‘zlashtirish qobiliyatini hisobga olgan holda, ta‘lim jarayoniga to‘
liq jalb etilishi
yotadi.
Innovatsion pedagogik texnologiyalarga asoslangan darsning an‘anaviy darsdan
farqi shuki, bu darsda
o‘
quvchiga erkinlik muhitini yaratib berishida k
o‘
rinadi. Bu
imkoniyat
o‘
quvchiga hech qanday tazyiq
o‘
tkazmasdan, uning shaxsiyatiga tegmasdan
savollar berish orqali d
o‘
stona munosabatdagi
o‘
quv muhitini yaratishidadir.
O‘
qitishning
turli texnologiyalari pedagogik
o‘
yinlar, qiziqarli boshqotirmalar, rasmli k
o‘
rinishdagi
rebuslar
o‘
quvchilarda
o‘
qish darslariga qiziqishlarini orttirish k
o‘
nikmasini shakl-
lantiradi.
O‘quvchilarda zamonaviy ta‘limni tashkil etishda innovatsion pedagogik
texnologiya usullaridan foydalanishning mohiyati-mazmunini tushuntirish, ularda muay-
yan tasavvurlarni hosil qilishga erishish maqsadga muvofiqdir.
Innovatsion pedagogik texnologiyada kutilgan natijaga erishish uchun faqat
o‘
qituvchi emas,
o‘
quvchilarning shaxsiy ehtiyojlari, talablari va xislatlariga asoslangan
holda, k
o‘
zda tutilgan maqsad amalga oshirishi va natijali b
o‘
lishini rejalashni
o‘
qituvchi
o‘
z oldiga vazifa qilib q
o‘
yadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
R. Mavlonova, N.
Raxmonqulova. Boshlang‘ich ta‘limninig integratsiyalashgan
pedagogikasi. T., 2009-y.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
80
2.
Г.Э
.
Саидова Ситуация свободного выбора на уроках математики в
начальных классах Вестник науки и образования,2019. –
С.
35
–
37.
3.
Н.Б
.
Сайфуллаева, Г.Э
.
Саидова
Повышение эффективности занятий,
используя интерактивные методы в начальном образовании Научный журнал,
2019.
–
С
. 101
–
102.
4.
Г.Э
.
Саидова, С.Ф
.
Санокулова Эффективность использования технологии
дидактического игрового образования в начальных классах
. European research,
2020.
–
С.
118
–
120.
5.
Г.Э
.
Саидова Развитие логического мышления учащихся на уроках
математики в начальной школе
. International scientific review of the problems of
philisophy, psychology. 2019.
6.
R.Z. Samadovna, K.S. Narzullayevna, S.G. Ergashevna Technology for the
development of logical thinking in students in primary schoolJournal of Critical Reviews
7 (6), 485
–
491.
7.
Г.Э.
Саидова Использование современных педагогических технологий на
уроке математики Ученый XXI века 12, 47.
2018.
8.
S.G. Ergashevna, S.S. Furqatovna Modern Forms of Mathematics in Primary
Schools Middle European Scientific Bulletin 8. 2021.
9.
G.E. Saidova, N.B. Sayfullayeva Modern teaching technologies in teaching
mathematics in elementary grades European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences 7. 2019.
10.
S.G. Ergashovna Development of creative thinking in mathematics lessons in
primary grades Asian journal of multidimensional research 10 (5), 715
–
719. 2021.
11.
Nigora, Adizova, and Adizova Nodira.
“
Alisher Navoiyning tibbiy qarashlari
”
.
Conferences. 2021.
12.
Bakhtiyorovna, Adizova Nigora, and Adizova Nodira Bakhtiyorovna.
“
The role
of the fun genre in children's spiritual development
”
. Middle European Scientific Bulletin
4 (2020): 38-40.
13.
Rakhmonovich, Adizov Bakhtiyor, and Adizova Nodira Bakhtiyorovna.
“
Microtoponyms formed on Different bases in Bukhara District
”
. Middle European
Scientific Bulletin 10 (2021).
14.
Bakhtiyorovna, Nodira Adizova.
“
Place Names and Related Concepts Study
”
.
European Journal of Life Safety and Stability (2660-9630) 14 (2022): 153
–
157.
15.
Rakhmonovich, Adizov Bakhtiyor, and Nodira Adizova Bakhtiyorovna.
“
Linguistic classification of toponyms of Bukhara district
”
. Emergent: Journal of
Educational Discoveries and Lifelong Learning (EJEDL) 2.09 (2021): 1-7.
16.
Амонов
У.С. Научный подход А.
Фитрата к
пословицам //Современные
тенденции развития науки и технологий. –
2016.
–
С. 5.
17.
O.R. Avezov. Mental Status and Behavioral Reactions in Emergency and
Extreme Emergencies. American journal of social and humanitarian research 3 (No. 1),
546
–
550.
18.
Safarov F.S. Et al. The effect of a tissue biostimulator on embryonic and post-
embryonic development of lambs // Uchen. Zap-azerb. sel'.-khoz-Inst. Ser. zhivot.
–
1970.
–
№. 2. –
PP. 38
–
41.
19.
Hayitov H.A. Sharq mumtoz adabiyotida ohang talqini //
Мировая наука. –
2019.
–
№ 8. –
С. 3–
5.
