Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Ways to develop independent reading skills in primary
school students
N. ADIZOVA
1
, Sh. NUSRATOVA
2
Pedagogical Institute of Bukhara state university
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 15 March 2022
Available online
25 April 2022
In this article, the system of reading in the classroom and
outside the classroom, based on the advanced methods of world
education, motivates students to read, develops their thinking
abilities, teaches them to work with books, read aloud. that the
promotion of regular reading is one of the key issues in the
process of education and upbringing of the younger generation.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
independent reading,
classroom reading,
extracurricular reading,
knowledge,
skills,
competencies,
education,
learning process,
interactive method,
pedagogical technology,
work of art,
text.
Boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarning mustaqil
o‘
qish
k
o‘
nikmalarini shakllantirish usullari
1
Associate Professor Pedagogical Institute of Bukhara state university
2
Master of the 1st degree Pedagogical Institute of Bukhara state university.
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mustaqil
o‘
qish,
sinfda
o‘
qish,
sinfdan tashqari
o‘
qish,
bilim,
k
o‘
nikma,
malaka,
ta’lim,
ta’lim jarayoni,
Ushbu maqolada Sinfda va sinfdan tashqari
o‘
qishning jahon
ta’limidagi ilg‘
or usullar asosida yaratilgan tizimi
o‘
quvchilarni
o‘
qishga qiziqtirish, ularning fikrlash qobiliyatini
o‘
stirish, kitob
bilan ishlash usullarini
o‘
rgatish, o
g‘
zaki nutqini
o‘
stirish,
muntazam ravishda kitob
o‘
qib borishga ra
g‘
bat uy
g‘
otish
–
ma’naviy mada
niyatini yuksaltira borish kelajak avlodni
o‘
qitish
va tarbiyalash jarayonidagi asosiy masalalardan hisoblanishi
haqida fikr mulohazalar keltirilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
113
Способы развития навыков самостоятельного чтения у
учащихся начальных классов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
самостоятельное чтение,
аудиторное чтение,
внеаудиторное чтение,
знания,
умения,
компетенции,
образование,
процесс обучения,
интерактивный метод,
педагогическая
технология,
художественное
произведение,
текст.
В данной статье система чтения на уроках и вне уроков,
основанная на передовых методах мирового образования,
мотивирует
учащихся
к
чтению,
развивает
их
мыслительные способности, учит работать с книгами,
читать вслух что пропаганда регулярного чтения является
одним из ключевых вопросов в процессе обучения и
воспитания подрастающего поколения.
Yosh avlod shaxsida komil insonga xos fazilatlarni shakllantirishda boshlan
g‘
ich
ta’limda sinfdan tashqari o‘
qish darslarining mazmunini va tashkil etish shakllarini
zamon talablari darajasiga k
o‘tarish, hozirgi “tez sur’atlar bilan o‘
zgarib borayotgan,
insoniyat hozirga qadar boshidan kechirgan davrlardan tubdan farq qiladigan
o‘
ta
shiddatli va murakkab bir zamonda” yashayotgan, axborotlar oqimining ko‘pligi ta’sirida
anchayin dunyoqarashi keng kichik yoshdagi bolalar ehtiyojini hisobga olib, ularga
yondashish zarur. Yuksak texnologiyalar davrida, “hozirgi paytda yer
yuzining qaysi
chekkasida qanday bir voqea yuz bermasin, odamzot bu haqda dunyoning boshqa
chekkasida zudlik bilan xabar topishi hech kimga sir emas”ligidan kelib chiqib,
kompyuter, televideniyalarning keng ommalashuvi sinfdan tashqari
o‘
qish darslarini
t
ashkil etishga katta mas’uliyat bilan yondashishni talab etadi. Har qanday holatda ham
bolaga kitob
o‘
qishni, kitobni tanlab
o‘
qishni, unga t
o‘g‘
ri munosabat bildira olishni
o‘
rgatish sinfdan tashqari
o‘
qish darslarining vazifasidir.
S.
Yaminovning “O‘
quvchilarni mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda
ssеnariyli o‘qitish usulidan foydalanish” mavzusidagi ilmiy
-
tadqiqotida adabiy ta’lim
jarayoniga il
g‘or pеdagogik tеxnologiyalarni qo‘llash asosida, ya’ni ta’limning noan’anaviy
shakllaridan foydalanish asosida
o‘quvchilarni faolligini oshirish hamda ssеnariyli
o‘
qitish y
o‘llari va usullari yoritib bеrilgan. Biroq Boshlang‘ich ta’limda sinfdan tashqari
o‘qish darslarini pеdagogik tеxnologiyalar asosida tashkil
etish b
o‘yicha maxsus kеng
k
o‘
lamli ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmagan.
Boshlan
g‘ich ta’limda sinfdan tashqari o‘
qish darslarini tashkil etish b
o‘
yicha ilmiy-
tadqiqot ishlari olib borilgan. Matbuotda bir qancha m
еtodist va o‘qituvchilarning
maqolalari e’lon qilingan. Jumladan, profе
ssor Q. Abdullay
е
va, K. Qosimova, O. Safarov,
S. Matchonov, B.
Ma’qulova, T.
Adashboy
е
v, X.
G‘ulomovalarning o‘quv qo‘llanmalari,
intеraktiv mеtod,
pеdagogik tеxnologiya,
badiiy asar,
matn.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
114
m
еtodik qo‘llanmalari va maqolalari nashr etilgan. Ularda kitob tanlash tamoyillari,
sinfdan tashqari o‘qish darslari mavzular
i, yozuvchi va shoirlar bilan tashkil etiladigan
uchrashuvlar, sinfdan tashqari o‘qish darslarida yozuvchi va shoirlarning asarlarini
o‘rganish, sinfdan tashqari o‘qish darslarida krossvordlar, ta’limiy o‘yinlardan foyda
-
lanish masalasi ko‘rib chiqilgan. Sinfdan tashqari o‘qish darslarini tashkil etish bo‘yicha
B.Ma’qulova tadqiqot ishi olib borgan. Uning ishida ham O‘quvchilar sinfdan tashqa
rio‘qish darslarini tashkil etish borasida salmoqli fikrlar bayon qilingan, lе
kin hozirgi
davr talabi bu ishlarni takomillashtirishni taqozo etadi.
Sinfdan tashqari o‘qish darslarida badiiy asarlarni o‘rganish jarayoniga intе
rfaol
usullarni tadbiq etish orqali matn mazmunini o‘zlashtirishni, badiiy tilini tahlil qilish,
badiiy vositalarni o‘rganish, asar mazmunini qayta
hikoyalashga o‘rgatish orqali
o‘quvchilarning nutqini o‘stirish va fikrini uslubiy jihatdan to‘g‘
ri va emotsional jihatdan
ta’sirchan ifodalashga o‘rgatish, “Inson, uning har tomonlama uyg‘
un kamol topishi va
farovonligi, shaxs manfaatlarini ro‘yobga chiqarishning sharoitlarini va ta’sirchan
m
е
xanizmlarini yaratish, eskirgan tafakkur va ijtimoiy xulq-atvorning andozalarini
o‘zgartirish rе
spublikada amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi va
harakatlantiruvchi kuchidir.
Boshlan
g‘ich ta’limda sinfdan tashqari o‘qish darslari samaradorligini ta’minlovchi
int
е
rfaol m
еtodlardan foydalanish, o‘qitishning noan’anaviy usullarini qo‘llash juda
muhimdir. Jumladan, sinfdan tashqari o‘qish darslarida uyushtiriladigan o‘yinlar ko‘ngil
-
ochar mash
g‘
ulot
bo‘lmasdan, ta’limiy xaraktеrga ega bo‘lishi, o‘rganilayotgan asar
mavzuni ni o‘zlashtirishga, asar yuzasidan ta’limiy va tarbiyaviy xulosa chiqarishga
qaratilishi lozim. Int
еrfaol usullardan o‘rinli, O‘quvchilarning qobiliyatlarini hisobga
olgan qolda foy
dalanish lozim. Rixsixon Ubayxo‘jaеva “Ilg‘
orp
е
dagogik t
е
xnologiyaning
juda ko‘p usullari mavjud bo‘lib, boshlang‘
ich sinf ona tili darslarida ular s
е
minar darslar,
konf
е
r
еntsiya darslari, ”Aqliy hujum”, “Kichik guruhlarda ishlash”, “Sinkvеyn”, “BBB”(
Bila
r edim, bilishni xohlayman, bilib oldim), “Dеbatlar”, “Tanqidiy tafakkur” va boshqa
-
larni ko‘rsatadi. Bu usullardan o‘quvchining yoshi, psixologik xususiyati, bilim darajasiga
qarab foydalanilmas, qilingan ishlar ishlar samara b
е
rmaydi.
Noan’anaviy shaklda
tashkil etilayotgan sinfdan tashqari o‘qish darslari o‘quvchi
-
larning jamoa bo‘lib kichik guruhlarda faoliyat ko‘rsatishi ko‘nikmalarini shakllantiradi,
mustaqil fikr yuritish, fikrini erkin ifodalash, boshqalar fikrini tinglash, mulohaza
yuritish, ularda
n eng muhimlarini ajrata olish, o‘z fikrini ilgari surish, uni dalillash,
fikrlarni umumlashtirish va xulosalashga o‘rgatadi. Interfaol metodlar o‘quvchilarda
o‘quv materialini o‘rganishga qiziqish uyg‘
otish bilan birga, unda ehtiyojni ham yuzaga
keltiradi
. Ta’lim samaradorligini oshirishning omili sifatida e’tirof etilayotgan interfaol
metodlarni boshlan
g‘ich sinflarda sinfdan tashqari o‘qish darslariga ham tadbiq etish
orqali o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi ko‘tariladi.
Sinfdan tashqari o‘qish darslarini tashkil etishda “Aqliy hujum”, “Klaster”, “Kichik
guruhlarda ishlash”, “6x6x6”, “Lahzada aql charxi”, “Qarorlar mojarosi” (qaror qabul
qilish texnalogiyasi) kabi interfaol usullardan va ta’limiy o‘yinlaridan foydalanish
o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, fikrini jamoa bilan maslahatlashishga o‘rgatdi,
muammolarni hal qilishda ishtirok etish maylini yuzaga keltirdi.
Sinfdan tashqari o‘qish darslarida o‘rganiladigan turli mavzulardagi asarlarni
o‘rganishda muammoli vaziyatlar yaratish o‘quvchilarda o‘quv faoliyatini aktivlashtirdi.
4-
sinfda “Fasllar ko‘rki” mavzuni o‘rganishda interfaol usul “Klaster” dan
foydalaniladi.O‘quvchilar o‘qigan asarlari: Rauf Tolibning “Gullar va shamol” ertagi
Abduraxmon Akbarning “Osmonning ko‘zi”, N.
Ostonovning “Bahor”,
T. Adashboevning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
115
“Navro‘z”, “Boychechak”, Z. Diyorning “Binafsha” she’ri asosida “Bahor” mavzusida
klaster hosil qiladilar. Bu quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi.
O‘quvchilar “Klaster” da yozgan so‘zlarini o‘qigan asarlari yoki yodlagan she’r
-
laridan misollar keltirib izohlaydilar.
Sinfdan tashqari o‘qish darslarini tashkil etishda o‘qituvchi va o‘quvchilar
faoliyatini o‘rganish, o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirish darajasini test sinovlari va
yozma ishlari orqali aniqlash, o‘qituvchi faoliyatini anketa so‘rovlari yordamida tahlil
qilish asosida sinfdan tashqari o‘qish darslarida hosil qilinadigan ko‘nikma va malaka
-
larni o‘quvchilar an’anaviy shaklda tashkil etilayotgan dars mashg‘ulotlarida o‘zlashtira
olmaydi. Bundan tashqari, boshlan
g‘ich sinf sinfdan tashqari o‘qish dasturida o‘tmishni
o‘rganish, Vatan va tabiat mavzulari, shoir va yozuvchilar ijodini o‘rganish sinfdan sinfga
o‘tgan sari murakkablashib boradi. Uning o‘rganishdagi qiyinchiliklar o‘z
-
o‘zidan
samarali metodik yondashuvni taqazo etadi.
Sinfdan tashqari o‘qish darslarida badiiy matnning lisoniy tahliliga ham e’tiborni
kuchaytirish lozim. O‘qish dasturining o‘quvchilar bilimiga qo‘yiladigan talablarida
ularning ayrim tasvir vositalari va badiiy til elementlarini bilishlari zarurligi qayd etilgan
bo‘lsa, o‘quvchilarning ko‘nikma va malakalariga bog‘liq talablarida “tilning ifoda
vositalarini o‘rinli qo‘llay olish va ularning uslubiy imkoniyatlaridan foydalana
olish”lariga e’tibor qaratilgan. Jumladan, o‘qish dasturida va dar
sliklarida badiiy asar tili
tahliliga quyidagi talablar qo‘yilgan:
–
O‘qish mashg‘ulotlarini o‘tkazish jarayonida o‘quvchilarda nutq faoliyatining
asosiy ko‘rinishi bo‘lgan ko‘nikmalari, matn va kitob ustida ishlash, o‘quvchilarning
bo
g‘lanishli nutqini o‘
stirish, nutq madaniyatini rivojlantirish nazarda tutiladi.
–
Olti-etti yoshli bolalarning nutqini takomillashtirish uchun uning nutqidagi
kamchiliklarni o‘qish darslaridagina emas, balki barcha predmetlar yuzasidan o‘tkazi
-
ladigan darslarda hamda darsdan va maktabdan tashqari uyushtiriladigan mash
g‘
ulotlar
jarayonida ham tuzatib borishga alohida ahamiyat berilishi zarur.
–
Matn ustida ishlash murakkablashib boradi, bolalar o‘qituvchi rahbarligida
asarning asosiy mazmunini aniqlaydilar, qahramonlarning xatti-harakatini ifodalovchi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
116
so‘z va iboralarni topishga, voqea
-
hodisalarni so‘z bilan tasvirlashga o‘rganadilar. Ularda
so‘z boyligiga talab ortadi.
Sinfdan tashqari o‘quvchilar mustaqil o‘qigan asarlarni hisobga olib borishga katta
e’tibor qaratildi. 1–
2-sin
fda o‘quvchilar kundalik daftarlariga mustaqil o‘qigan asarlari
nomi va muallifini yozib bordilar. 3
–
4-
sinfda o‘quvchilar o‘qigan asarlarini hisobga olib
boruvchi, o‘z munosabatlarini qisqa qilib yozib qo‘yuvchi mazsus daftar tutdilar. Yil
oxirida ota-onalar yi
g‘
inida, maktab pedagoglari kengashida mustaqil kitobxonlik
darajasi yuksak o‘quvchilar rag‘
atlantirib borildi. Boshlan
g‘ich sinf o‘quvchilarining
kitobxonlik saviyasi tar
g‘ib qilinayotgan asarlar, yozuvchilar ijodi, o‘qilgan asar yuzasida
uyushtirilgan bahz-munozaralar sifatiga bo
g‘liq bo‘ldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOLAR RO‘YXATI
:
1.
Адизова Нигора Бахтиёровна. Оқсоқол Бува, Бола Ва Хон Образлари
Қизиқмачоқлар
Талқинида.
Journal of innovations in social sciencesjournal of
innovations in social sciences. 02 Issue: 01 | 2022.
2.
Adizova Nigora Bakhtiyorovna. The Arrival of Great, Child and Khan Images in
Interesting. European journal of life safety and stability (ejlss). Www.ejlss.indexedresearch.org
Volume 14, 2022.
3.
Nigora Adizova Baxtiyorovna. 3-4-
sinf ona tili darslarida qoʻllanadigan tayanch
kompetensiyalar. Journal of Advanced Research and Stability. Volume: 02 Issue: 01 | 2022.
4.
A.B. Rakhmonovich, AN.
Bakhtiyorovna. The main motives and tasks of children’s
folklore. Emergent: Journal of Educational Discoveries and Lifelong Learning (EJEDL).
5.
Нигора
Бахтиёровна
Адизова
,
Ҳилола
Худойбердиева
.
Қизиқмачоқларда
оқсоқол
ва
хон
образлари
. Scientific progress.
6.
Nigora Baxtiyorovna Adizova. Boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilari nutqini o
‘
stirishda
mustaqil ishlarning o
‘
rni va ahamiyati. Scientific progress
7.
N.B. Adizova, M.
Raimqulova. Use of alisher navoi’s spiritual and enlightenment
views in textbooks for grades 1-4.
Актуальные
вопросы
современной
науки
и
образования
, 121-123.
8.
N.A. Bakhtiyorovna, N.A.
Bakhtiyorovna. Anvar obidjon is a children’s poet.
Middle European Scientific Bulletin.
9.
A.N. Bakhtiyorovna, E. Dilsora. Visual Aids, Which Are Used In The Educational
Process In The Use Of Didactic Games. The American Journal of Social Science and
Education Innovations 3 (31), 540-545.
10.
A.N. Bakhtiyorovna, A.N. Bakhtiyorovna. T
he role of the fun genre in children’s
spiritual development. Middle European Scientific Bulletin 4, 38-40
11.
Adizova Nigora, Adizova Nodira. Alisher Navoiyning tibbiy qarashlari. Conferences.
12.
Amonov U.S., Saparova S.R. The mother tongue textbook of the primary school
in elbek's interpretation // ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research
Journal.
–
2021.
–
Т
. 11.
–
№. 6. –
С
. 403
–
407.
13.
O.R. Avezov. Ekstrennaya psixologicheskaya pomosh v ekstremalnix situatsiyax.
Vestnik integrativnoy psixologii 4 (No. 21), 34-37.
14.
Hayitov H. A. Literary influence and artistic image //
Экономика
и
социум
.
–
2019.
–
№. 8. –
С
. 11-14.
15.
Saidova M. Educate students by solving textual problems // European Journal
of Research and Reflection in Educational Sciences Vol.
–
2019.
–
Т
. 7.
–
№. 12.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
117
16.
Saidova M.J. Methods and Importance of Using Innovative Technologies in
Learning Concenter “Decimal” at Teaching Process of Math in Primary Schools //
www.auris-verlag.de.
–
2017.
17.
Saidova Mohinur Jonpulatovna, Ibrahimova Mohichehra Furkat Qizi. An
integrated approach to the use of pedagogical technologies in primary school
mathematics // Middle European Scientific Bulletin. Volume 8, January 2021, 174.
18.
Saidova G.E, Roziyeva Z.S. Methods for improving the system of assessing
pupils 'knowledge based on the qualitological approach. Academicia: An International
Multidisciplinary Research Journal https://saarj.com.2020. 321-326.
19.
Saidova G.E. The situation of free choice in mathematics lessons in primary
school // Bulletin of science and education.
–
2019.
–
No. 7-3 (61).
