Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
A philosophical analysis of the impact of environmental
problems on the health of a harmonious generation
S. KISTAUBAYEV
1
Jizzakh state pedagogical institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 15 March 2022
Available online
25 April 2022
This article provides a philosophical analysis of the negative
impact of environmental degradation on human health. It has
been shown that the deterioration of the environment is
primarily caused by the human factor.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Anthropogenic,
ecological crisis,
industrial civilization,
social environment,
ecotism,
international ecology,
health organization,
power of nature,
standardization,
specialization,
environmental
sustainability,
disasters,
agrarian revolutions.
Ekologik muammolarni barkamol avlod salomatligiga
ta’sirining falsafiy tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
antropogen,
ekologik inqiroz,
industrial sivilizatsiya,
ijtimoiy muhit,
ekotizm,
Ushbu maqolada atrof-muhit ekologik yomonlashuvining
inson salomatligiga salbiy ta’siri masalalari falsafiy tahlil qilin
-
gan. Ekologiyaning buzilishiga, eng avvalo, inson omili sabab
ekanligi k
o‘
rsatilgan.
1
doctor of philosophy (Ph.D.), associate professor, Jizzakh state pedagogical institute, Jizzakh, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
14
xalqaro ekologiya,
salomatlik tashkiloti,
tabiat kuchi,
standartlashtirish,
ixtisoslashtirish,
ekologik barqarorlik,
ofatlar,
agrar inqilob.
Философский анализ влияния экологических проблем
на здоровье гармонично развитого поколения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
антропогенный,
экологический кризис,
индустриальная
цивилизация,
социальная среда,
экосистема,
международная экология,
организация
здравоохранения,
сила природы,
стандартизация,
специализация,
экологическая
устойчивость,
катастрофы,
аграрная революция
.
В статье дается философский анализ негативного
воздействия деградации окружающей среды на здоровье
человека. Показано, что ухудшение состояния окружающей
среды в первую очередь вызвано человеческим фактором.
Dunyo miqyosida global ekologik muommolarni yuzaga kelish hamda keskin-
lashuvi
o‘
z mohiyatiga k
o‘
ra insonlaring tabiatga ta
’
siri tufayli sodir b
o‘
layotgani hech
kimga sir emas. Zero,
O‘
zbekiston Prezidenti Sh. Mirziyoyevning 2016-yildagi ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishning asosiy yakunlari va 2017-yilga mo
‘
ljallangan iqtisodiy dastur-
ning eng muhim ustuvor yo
‘
nalishlariga bag
‘
ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengay-
tirilgan majlisdagi ma
’
ruzasida tasdiqlanganidek
,“
Pala-partish takliflarni berish va
shoshmashosharlik bilan qarorlar qabul qilish kerak emas. Yaqinda shu sabablarga ko
‘
ra
Orolbo
‘
yi muommolarini hal etish bo
‘
yicha kompleks dasturni qaytarishga majbur
bo
‘
ldim. Bu kabi xatoliklar takrorlanmasligi shart
”.
Yuqoridagi fikrlardan shu narsa
ma
’
lum bo
‘
ladiki, ekologiya borasidagi vazifalar nafaqat O
‘
zbekistonda, shu jumladan,
boshqa mamlakatlarda ham ahvol achinarli ekanligidan dalolat beradi.O
‘
z navbatida, turli
mazmun-mohiyatiga ega bo
‘
lgan tabiiy, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, mafkuraviy, inson
salomatligiga oid muammolar ko
‘
plab xalqlar, millatlar mintaqalarda yashayotgan aholi
hayotiga dahshatli ofat sifatida ham tahdid solmoqda. Bunday ofatlardan har yili yuz
minglab kishilar qurbon bo‘lmoqdalar. Bunday ekologik inqirozli holatning yuzaga
kelishida inson-yuksak aql-
zakovat egasi bo‘la turib asosy rol o‘ynamoqda. 2000
-yilda
BMT da
189 davlat rahbarlarining ishtirokidagi o‘tkazilgan ming yillik Sammitda XXI asr
boshida insoniyat taraqqiyoti oldida turgan eng muhim vazifalar belgilab olindi va u
sakkizta asosiy yo‘nalishlarga ajratildi. Sakkiz yo‘nalishda bajarilishi belgilab olingan
vazifalarning to‘rttasi bevosita ekologik muommolarga daxldordir. Ular: 1) bolalar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
15
o‘limini kamaytirish; 2) onalar salomatligini yaxshilash; 3) OITS va boshqa o‘ta xavfli
kasalliklarga qarshi kurash; 4) ekologik barqarorlikni ta’minlab borishidan iborat.
Bundan ko‘rinib turibdiki, barcha muammolar inson salomatligiga borib taqalmoqda.
So
g‘lomlik tushunchasini ta’riflaganda, ko‘pincha, uning me’yorlari haqidagi masala kelib
chiqadi. Tabiiyki, bu yerda me’yor tushunchasining o‘zi munozaralidir. Me’yor (norma
)
bu inson organizmi, uning alohida organlari muvozanati, tashqi muhit funksiyalarini
shartli ifodalash uchun ishlatiladi. I.I. Brexmanning yozishicha, organizm hech qachon
muhit bilan muvozanatga kira olmaydi, aks holda uning taraqqiyoti yuz bermaydi.
Ayni paytda dunyoning har bir hududi ekotizm doirasida bir-biri bilan uzviy
bo
g‘
langandir.
“Ekologiya muammosi yer yuzining hamma burchaklarida ham dolzarb,
faqat uning keskinlik darajasi dunyoning turli mamlakatlarida va mintaqalarida
turlichadir. Markaziy
Osiyo mintaqasida ekologik falokatning g‘oyat xavfli zonalardan biri
vujudga kelganligini ochiq aytish mumkin. Vaziyatning murakkabligi shundaki, u bir
necha o‘n yilliklar mobaynida ushbu muammoni inkor etish natijasidagina emas, balki
mintaqada inson hayoti faoliyatining deyarli barcha sohalari ekologik xavf ostida
qolganligi natijasida kelib chiqqandir.
Tabiatga qo‘pol va takabburlarcha munosabatda
bo‘lishga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi.
Biz bu borada ochiq tajribaga egamiz. Bunday muno-
sabatni tabiat kechirmayd
i. Inson tabiatning xo‘jayini degan soxta sotsialistik mafkuraviy
da’vo, ayniqsa, Markaziy Osiyo mintaqasida ko‘plab odamlar, bir qancha xalqlar va
millatlarning hayoti uchun fojiaga aylandi. Ularning qirilib ketishi, genofondning yo‘q
bo‘lib ketishi yoqasiga keltirib qo‘ydi”.
Agar jarayon shu zaylda davom etsa kelajakda
insonlar salomatligi qanday b
o‘
lishini hech kim bilmaydi. Olimlarning kuzatishicha,
hozirda odamlarda k
o‘
p uchrayotgan, davosi hanuzgacha topilmagan sirli
o‘
nta kasallik
turlari ham muayyan
ma’noda ekologik inqiroz sababli yuzaga kelgan. Bularga OITS
(Spid) altsgeymer (xotiraning y
o‘
qolishi), parranda gripi, allogrifogiya(inson tanasida
ayrim minerallarning kamayib ketishi), autoimmune xastaligi, quturish, kreytsfeld
(peevidokliroz) kasalligi, surunkali charchoq kasalligi, terida hashorat
o‘
rmalab yurganga
o‘
xshash kasallik va surunkali shamollash kasalligi. Bularning barchasi inson va
insoniyatning tabiatga oqilona munosabatda b
o‘
la olmasligi tufayli yuzaga kelganligi
isbot talab qilmaydigan haqiqatdir.
Ilmiy-
falsafiy adabiyotlarda “antropogen o‘zgargan muhit”degan tushuncha bor.
Uning ma’nosi “Antropogen
-
(yunoncha antrpogen”
-kishi,inson,genos
o‘
zgarish)
o‘
zgargan
muhit kishilarning x
o‘jalik faoliyati jarayonida ma’lum bir hudud yoki
tegralarda tubdan
o‘
zgargan atrof tabiiy muhitdir. Bunday muhitning yuzaga kelishi ishlab chiqarishning
o‘
sishi,xususiy mulkning k
o‘
payishiga
o‘
chlik,ilmiy-texnik kashfiyotlardan manfaat,
boylik, mulk orttirishda foydalanishni avj olishi bilan bo
g‘
liqdir.Bugun global ekologik
muammolarni
o‘
rgangan deyarli barcha olimlar yon-atrofni ifloslantirish natijasida inson
salomatligiga,genofondiga salbiy ta’sir etuvchi omillar yuzaga kelganini qayd etadilar.
Rivojlangan mamlakatlarda inson salomatligiga salbiy ta’si
r etuvchi omillarni kamay-
tirish uchun ba’zi ishlar amalga oshirilmoqda. Masalan, AQSH, Yaponiya, Germaniya,
Fransiya kabi qator rivojlangan davlatlarda chiqindi moddalarni, odatda, qayta ishlab,
ularda turli-tuman foydali mahsulot va materiallar oladigan zavod va fabrikalar faoliyat
k
o‘
rsatmoqda Masalan, Yaponiyada shunday chiqindilardan 80% qo
g‘
oz, 64% shisha,
100% metal ajratib olinmoqda. Ayrim mamlakatlarda ba’zi tur chiqindilardan “biologik
gaz” ishlab chiqarilib, energetik manba sifatida foydalaniladi
. S
o‘
zsiz,
O‘
zbekistonda ham
qattiq chiqindi moddalarda ana shunday maqsadlarda foydalanish, ularning atrof-muhit
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
16
va inson salomatligiga salbiy ta’sirini kamaytirish vaqti keldi. Afsuski,
“Respublikada hali
-
hanuz maishiy chiqindilarni sanoat usulida qayta
ishlash masalasi hal qilinmagan”.
Binobarin, chiqindilardan ikkilamchi mahsulotlar olishga erishish qator iqtisodiy
samaralar beradi.
O‘
zbekistonda kasalliklar ma
’
lum darajada chiqindilarning sifat tarkibi
va sanoat turlariga bo
g‘
liqdir. Chunonchi, rangli metallurgiya korxonalari chiqindilari
ta
’
sirida yurak qon-tomir sestemasi kasalliklari bilan o
g‘
rish k
o‘
proq uchraydi. Qora
metallurgiya sanoati korxonalari chiqindilari va energetika qurilmalari, avvalo, nafas
organlari sistemasiga ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Kimyo va neft kimyosi sanoat korxonalari
joylashgan rayonlarda allergik kasalliklar keng tarqalgan.
O‘zbekistondagi ekologik
muammolardan biri suv resurslarining ifloslanishi hollaridir. Ichimlik suvini asrash
muammosi tobora keskin tus olmoqda. Bu muammo
–
dvlatlararo (
O‘
zbekiston,
Tojikiston, Qir
g‘
iziston, Turkmaniston, Qozo
g‘
iston) munosabatlarida ham namoyon
b
o‘lmoqda. Ma’lumki, suvning ifloslanishi –
inson salomatligi bilan bo
g‘
liq turli muam-
molarni, xususan, yuqumli kasalliklarning k
o‘
payishiga olib keladi.Ijtimoiy falsafiy fikr
tarixida barkamollikni inson salomatligi bilan bo
g‘
lab tushuntiradigan k
o‘
plab
g‘
oyalar
yuzaga kelganligi ma’lum. Qadimgi yunon hakimi va faylasufi Alkmeon “Tabiat tog‘risida”
degan asarida “sog‘liq” tushunchasiga birinchi ta’rif bergan. Uningcha, inson tanasi
mikrokosmos, uning so
g‘
lomligi esa qarama-qarshi tomonga y
o‘
naltirilgan kuchlar
garmoniyasidan iborat, so
g‘
liq, issiqlik-sovuqlik, namlik-quruqlik, achchiq-shirinlik kabi
ziddiyatli kuchlarning oddiy “teng demokratik huquqidir”.
Bulardan birontasining
“mutlaq hukmronligi” boshqasining halok bolishiga olib keladi va kasalliklarni keltirib
chiqaradi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti nizomiga ko‘ra, sog‘lomlik nafaqat kasallik va
jismoniy yetishmovchiliklarning yo‘qligi, shu bilan birga, to‘la ma’noda ijtimoiy va
ma’naviy qulaylik hamdir. Sog‘lomlikni falsafiy ma’noda tushunish uning hodisa
mohiyatidan kelib chiqishiga asoslanadi, kasallik va tasodif sifatida baholanadi. Hozirgi
zamon tibbiyoti esa uni qonuniy va zaruriy mohiyat emas, balki tasodif
–
kasallikka ustun
yondashish asosida izohlaydi. Insonning sog‘lomligi nafaqat tibbiy
-biologik, balki,
avvalambor, ijtimoiy kategoriyadir, oxir-oqibatda u mavjud ijtimoiy munosabatlarning
tabiiy xarakteri, ijtimoiy omillar va shart-sharoitlar belgilanadi. Falsafiy va tibbiy
adabiyotlarda sog‘lomlikni belgilashda bir necha xil yondashuvlar mavjudligini ta’kid
-
lashimiz mumkin.
Shulardan biri sog‘lomlikni kasallikni yo‘qligi bilan bog‘lab tushun
-
tirishdir. Bunday yondashuv, asosan, tibbiy psixologiya va shaxs psixologiyasi
tadqiqotlariga xosdir.
Shunday qilib, sog‘lomlik adabiyotlarda insonning ichki dunyosini cho‘lg‘ab
oladigan yaxlit xususiyat sifatida ham, tashqi olam bilan munosabatlarning butun
borlig‘ini gavdalantiradi, o‘z ichiga jismoniy, psixologik, ijtimoiy va ma’naviy aspektlarni
qamrab oladigan hodisa tarzida ham tavsiflanadi. Shaxsning ijtimoiy salomatligi uning
shaxs sifatida va professional jihatdan o‘z
-
o‘zining anglashi, oilaviy va ijtimoiy qoniqishi,
hayotiy mo‘ljal
lari realligi, ularning sotsiomadaniy vaziyatlar (iqtisodiy, sotsial va
psixologik shart-
sharoitlar) ga muvofiqligiga ko‘p jihatdan bog‘liq bo‘ladi. Va nihoyat,
ma’naviy soglomlik insonning hayot mazmunini belgilaydi, tabiiyki, unga yuksak
axloq,yashashnin
g ma’nosi va to‘laqonligi haqidagi g‘oyalar, o‘z
-
o‘zi va atrof
-muhitga
ijodiy yondashish tamoyillari va e’tiqod ta’sir etib turadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mirziyoyev
Sh.M. Tanqidiy tahlil, qa’tiy tartib
-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016
-yilda ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantishing asosiy yakunlari 2017-
yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
17
muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar M
ahkamasining kengaytirilgan
majlisidagi ma’ruzi.
2017-yil 14-
yanvar Toshkent. O‘zbekiston. 2017, 22
-bet.
2.
Islom Karimov Xavfsizlik va barqaror tarqqiyot yo‘lida. T.6
-
T: O‘zbekiston, 1998, B. 114.
3.
Abdullaev O., Toshmatov
Z. O‘zbekiston ekologiyasi:
butun va ertaga. Toshkent,
“Fan”, 1992
.
–
B. 15.
4.
Философский энциклопедический словарь. М.: Советская энциклопедия,
1983,
–
С.
20.
5.
Internet ma
’
lumoti
«Правда РУ»
w.w.w.bort.purdue.edu.
6.
Усмонов
Э.М. Социально
-
философские проблемы интеграции экологической
политики государств Центральной Азии в совремынний условиях. Автореферат дисс.
Канд.филос. наук. Т.: 2006
.
7.
Доклад по целям развития тысячелетия. Т.: «Ўзбекистон»
, 2006.
–
С
. 37.
8.
Брехман
И.И. Валеология
-
наука о здоровье. –М.: Физкультура и спорт,
1990.
–
С.
61.
9.
Yunusov
K. Ekologik na’daniyatning yuksalishida nodavlat tashkilotlarning
ishtiroki. Milliy g‘oya
-ilmiy tadqiqotalarning nazariy-metodologik asosi nomli ilmiy
to‘plamning uchinchi kitobi.
Andijon davlat universiteti. Andijon-2010.
–
B. 155.
10.
Kistaubaev
S. Экологик дунёқараш шаклланишининг тарихий
-
ретроспектив
асослари // Архив Научных Публикаций JSPI. –
2020.
11.
Kistaubaev
S. Миллий ва умуминсоний қадриятларда экологик дунёқарашнинг
намоён бўлиш хусусиятлари // Архив Научных Публикаций JSPI. –
2020.
12.
Kistaubaev
S. Ёшлар маьнавиятини юксалтиришда экологик таълим
-
тарбиянинг ролини ошириш зарурияти // Архив Научных Публикаций JSPI. –
2020.
13.
Kistaubayev S.U. Zoroastrianism and the expression of the relationship between
nature and man in islam // Theoretical & Applied Science.
–
2020.
–
№. 4. –
С
. 624
–
626.
14.
Kistaubaev S.
Инсониятнинг
табиий
муҳитга
таъсири
ва
унга
замонавий
ёндашув
//
Архив
Научных
Публикаций
JSPI.
–
2020.
