Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methods for the formation of the ability to use linguistic
dictionaries in elementary school
F. SAFAROV
1
Pedagogical Institute of Bukhara state university
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 15 March 2022
Available online
25 April 2022
This article describes ways to develop students' ability to
copy from linguistic dictionaries.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
study dictionaries,
culture development
technology,
dictionary copying,
spelling dictionary,
annotated dictionary,
alphabetical order,
dictionary assignments.
Boshlang‘ich sinflarda lingvistik o‘quv lug‘atlaridan
foydalanish ko‘nikmasini shakllantirish usullari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
o‘quv lug‘atlari,
madaniyatni o‘stirish
texnologiyasi,
lug‘atdan foydalanish
ko‘nikmalari,
imlo lug‘ati,
izohli lug‘at,
alifbo tartibi,
lug‘at bilan ishlashga doir
topshiriqlar.
Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida lingvistik lug‘at
-
lardan foydalanish
ko‘nikmasini shakl¬lantirish usullari bayon
qilingan.
1
Associate Professor Pedagogical Institute of Bukhara state university.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
128
Методы формирования умения пользоваться учебными
лингвистическими словарями в начальных классах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
учебные словари,
технология развития
культуры,
словарный запас,
орфографический словарь,
глоссарий,
алфавитный порядок,
словарные задания.
В статье описаны способы развития умения учащихся
начальных классов пользоваться учебными лингвистическими
словарями.
Boshlang‘ich ta’limning asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarda umumiy o‘quv
ko‘nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat. Umumiy o‘quv ko‘nikmalari orasida
turli lug‘at va ma’lumotnomalardan foydalanish ko‘nikmasi muhim o‘rin tutadi. Ayni
paytda kishida lingvistik qiyinchiliklarini anglash va ularni lug‘at yordamida hal qilishga
intilish ehtiyoji, odatining mavjudligi insonning shaxsiy xususiyati, uning madaniyatlilik
belgilaridan biridir. Shunday qilib,
lug‘atlarni o‘quvchiga ta’lim berishgina emas, balki
tarbiya berish vositasi ham deb hisoblash mumkin.
Hozirgi kunda yurtimizda vazifasiga ko‘ra turlicha bo‘lgan ko‘plab lug‘atlar nashr
qilingan va nashr qilinmoqda. Masalan, yuqori sinf o‘quvchisi nafaqat
imlo lug‘atidan,
balki izohli, so‘z yasalishi, o‘zlashma so‘zlar, eskirgan so‘zlar, sinonim, antonim, omonim
va hokazo lug‘atlardan [1;
3; 5; 10;
12] foydalanishi mumkin. Biroq o‘quvchi o‘zidan bilib
lug‘atga murojaat qiladimi?!
Bizning kuzatishimizga ko‘ra, ko‘pchilik o‘quvchi hatto unga zarur bo‘lgan lug‘atlar
yonida, kitob javonida turgan bo‘lsa ham, qo‘lida bo‘lgan boylikdan foydalanmaydi.
Bunday hodisaning sabablaridan biri quyidagi hammaga ma’lum jumlada mujas
-
samlashgan: hamma narsa bolalikdan boshl
anadi. Bolada ta’limning dastlabki bosqich
-
larida lug‘atlarga murojaat qilish ehtiyoji uyg‘otilmasa, unda yordamchi vositalarda
mo‘ljal olish va kerakli ma’lumotni tez topib olish ko‘nikmasi shakllantirilmasa, uning
mavjud lug‘atlar boyligidan to‘laqonli f
oydalanuvchi shaxsga aylanishi gumon. Mana
shuning uchun lug‘atlar bilan ishlashni boshlang‘ich sinflardan boshlash lozimligi
allaqachon ayon bo‘lgan.
Bugungi kunda boshlang‘ich sinf o‘quvchisining qo‘lida turli lug‘atlar bor (Biroq
yurtimizda boshlan
g‘ich sinf o‘quvchilari uchun zarur bo‘lgan ma’nodosh, zid ma’noli,
uyadosh so‘zlar, iboralar lug‘ati kabilar hali chiqarilmagan). Yaqin kunlarda ona tili
darsining lug‘at bilan ishlash qismi har bir sinfda doimiy ish bo‘lishi, turli xildagi lug‘atlar
bilan is
hlash esa zaruratga aylanishi lozim. Lug‘at bilan ishlash har bir darsga kiritilishi
lozim: so‘z ma’nosini tushuntirish, so‘zni to‘g‘ri yozish, to‘g‘ri talaffuz qilish, uning
tuzilishi (yasalishi)ni izohlash. Barcha so‘zlar oldindan doskaga yozib qo‘yiladi
.
Bolalarning fikri lug‘atdagi to‘g‘ri variant bilan qiyoslanadi. Bu o‘rinda bolalarga uyga
vazifa ham beriladi: lug‘atdan so‘zning ma’nosi (izohli lug‘at), to‘g‘ri yozilishi (imlo
lug‘ati), to‘g‘ri talaffuzi (orfoepik lug‘at), har qanday iboraning ma’nosi
ni (frazeologik
lug‘at) va hokazoni aniqlash. Keyingi darsda topshiriq tekshirilib, yangi topshiriq beriladi.
Shunday qilib, o‘qvchilarda lug‘at bilian ishlash ko‘nikmasi, so‘ng malakasi ham
shakllanadi. Har bir darsda o‘quvchilarga lug‘at bilan ishlash uc
hun individual topshiriq
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
129
bajarish: o‘tilgan mavzu bo‘yicha lug‘at diktanti tuzib kelishni, keyingi darsda esa
o‘qituvchi rolini bajarishni tavsiya qilish mumkin. Bunday ish turi bolalarda, shubhasiz,
qiziqish uyg‘otadi.
Buning hammasi o‘qituvchining kichik
yoshli o‘quvchilarda lingvistik lug‘atlardan
foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirishga metodik jihatdan tayyorgarlik ko‘rishini
taqozo qiladi. Bu tizim uchun, av
valo, lug‘atdan foydalanish murakkab ko‘nikmasining
tarkibiy ishlari (operatsiyalari) bo‘lmish ko‘nikmalar sirasini belgilab olish lozim.
Lug‘atdan foydalanishga doir elementar ko‘nikmalar quyidagilar:
1.
Darsliklarga yordamchi lug‘atlardan foydalanish.
2.
Kirish maqolasi matnini diqqat bilan o‘qib chiqish.
3.
Lug‘atning nomlanishiga qarab
tavsiflanadigan til birligini aniqlash.
4.
Alifboli so‘z ko‘rsatkichi bilan ishlash.
5.
Lug‘at tuzilishi rejasini tuzish va yodda saqlash.
6.
Lug‘at maqolasi tuzilishi rejasini tuzish va yodda saqlash.
7.
Shartli belgilar, ramzlar, shartli qisqartmalar bilan ishlash.
8.
Lug‘atlar bilan ishlashda o‘qish
-
qarab chiqish va o‘qish
-izlashdan foydalanish.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi quyidagilarni bilishi (aniqlashi) kerak:
1.
Lug‘atning nomini.
2.
Lug‘atning muallifi, muharririni.
3.
Nashriyoti va nashr qilingan yilini.
4.
Lug‘atning
turini.
5.
Lug‘atning vazifasini.
6.
Lug‘atda so‘zlarning joylashish tartibini: alifbo, uyali, mavzuviy tartibda joylash
-
tirilganini.
Ishni yengillashtirish uchun har bir lug‘atga unda qabul qilingan shartli belgi,
qisqartmalar yozilgan xatcho‘p
-eslatma qilib qo
‘yish tavsiya qilinadi.
O‘qituvchilar tajribasini o‘rganish natijasida ona tili darslarida lug‘at ishi yetakchi
o‘rin egallamog‘i lozim, degan xulosaga kelish mumkin. Bu ishning samaradorligi
o‘qituvchining kasbiy mahoratiga bog‘liq. Yangi texnologiyalarda
n foydalanish bolaning
darsga qiziqishini oshiradi. Lug‘at bilan ishlash esa ona tilini o‘rgatishdagi yangi
texnologiyalardan biri madaniyatni o‘stirish texnologiyasidir. O‘quvchilarda lug‘atning
barcha turidan foydalanish ko‘nikmasini shakllantirish lozim
. Bu, shubhasiz, ularning
madaniy va nutqiy saviyasini oshiradi.
Boshlang‘ich sinf ona tili darslarida imlo lug‘atidan foydalanish.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini imloga o‘rgatishda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
uchun uchun tuzilgan “Imlo va talaffuz lug‘ati” [8] hamda Sh.
Rahmatullayev va
A.
Hojiyevning “Imlo lug‘ati”[7]dan foydalanish mumkin.
Imlo lug‘ati bilan ishlash natijasida o‘quvchilarda mustaqil ravishda lug‘atdan
foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish kerak. Mustaqil ishlashga o‘rgatish murakka
b,
ziddiyatli jarayon. Shunga qaramay, o‘quvchilarni mustaqil ishlashga o‘rgatishning
quyidagi bosqichlarini ajratish mumkin:
O‘quvchilar o‘qituvchi yordamida tayyor namunaga qarab ish ko‘radi (taqlid qilish
bosqichi).
1.
O‘quvchi ishning bir qismini
mustaqil bajaradi (qisman mustaqil ishlash bosqichi).
2.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi muayyan ishni ish takrorlangan vaziyatlarda
mustaqil bajaradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
130
Birinchi sinfda lug‘at bilan ishlashda quyidagi maqsadlar qo‘yiladi:
1.
O‘quv
-biluv motivatsiyasi asoslarini yaratish.
2.
Maxsus kitob ‒ lug‘atga qiziqish uyg‘otish.
Bu maqsadlardan kelib quyidagi vazifalarni amalga oshirish ko‘zda tutiladi:
1.
O‘quvchilar lug‘atda so‘zlar birinchi harfiga ko‘ra alifbo tamoyili asosida
joylashishini bilishi kerak.
2.
O‘quvchilar lug‘atdan so‘zni birinchi harfiga qarab topa olishi kerak.
Birinchi sinfda lug‘at bilan ishlash taqlid qilish bosqichida o‘qituvchi yordamida
tayyor namunaga qarab, qisman mustaqil ishlash bosqichida lug‘at sahifasini ko‘rsa
tish
orqali amalga oshiriladi.
Birinchi sinfda imlo lug‘ati bilan ishlashni qachon boshlash kerak? Rus tili o‘qitish
metodikasi bo‘yicha mutaxassis olima L.N.
Kalininaning fikricha, lug‘at bilan ishlash
ko‘nikmasini o‘quvchining maktabdagi birinchi qadamlaridan, savod o‘rgatish darsl
ari-
dan boshlash lozim.
Kichik yoshli maktab o‘quvchilarida biluv faoliyati shkllari, usullariga qiziqish
kuchliligini hisobga olib lug‘at bilan ishlashda turli qiziqarli usullar, ta’limiy o‘yinlar,
musobaqa elementlaridan foydalanish lozim.
Lug‘atni darsga olib kirish o‘zbek tili alifbosini o‘zlashtirishga doir katta tayyor
-
garlik ishi bilan boshlanadi. Bu vazifani bajarishga qaratilgan o‘yinlarga misol keltiramiz.
“Nima nimadan keyin?”
o‘yini.
Bu o‘yinda bolalar hayvonlar rasmi tushirilgan kartochkalarni
alifbo tartibida
joylashtiradi. Masalan, birinchi o‘ringa ayiq rasmini (a harfiga), ikkinchi o‘ringa bo‘ri
rasmini (b harfiga), uchinchi o‘ringa delfin rasmini (d harfiga) va hokazo tarzda qo‘yib
chiqishadi.
O‘yinning maqsadi: alifboni mustahkamlash, undan
amaliy foydalanishni o‘rgatish.
“Kutubxonachining yordamchilari”
o‘yini.
Jihozlar: kitob dastalari, harflar yozilgan kartochkalar.
O‘yinning borishi: O‘qituvchi shunday deydi: “Bolalar, biz siz bilan yangi kutub
-
xonadamiz. Kutubxonachiga kitoblarni to‘g‘r
i va tez terib chiqishga yordam berishimiz
kerak. Birinchi tokchada familiyasi A dan K gacha, ikkinchi tokchada L dan U gacha,
uchinchi tokchada X dan Ch gacha bo‘lgan harflar bilan boshlanuvchi mualliflarning
kitobi turadi. O‘quvchilar dastalardan kitoblarni ajratib, tokchalarga qo‘yib chiqadi.
Bunday o‘yinlarni har bir darsda o‘tkazish mumkin. Lug‘at bilan tanishtirish uchun
esa maxsus dars ajratish kerak.
Imlo lug‘atidan lug‘at
-
ma’lumotnoma sifatida foydalanishni namoyish qiluvchi
topshiriqlarga misol keltiramiz.
1-sinf. 1-
topshiriq. Lug‘atdagi dastlabgi 10 ta so‘zni o‘qing, ular qaysi harf bilan
boshlanadi? Oxirgi 10 ta so‘z qaysi harf bilan boshlanadi?
2-topshiriq.
Maktab, oftob, ozod, umid
so‘zlarining oxirida qaysi harf yozilish
ini
lug‘atdan aniqlang.
Imlo lug‘atidan lug‘at
-darslik sifatida foydalanish.
3-
topshiriq. Lug‘atdan tutuq belgisi qatnashgan 5 ta so‘z topib yozing.
4-
topshiriq. (“Joy nomlarining bosh harf bilan yozilishi” mavzusini o‘rganishda)
Lug‘atdagi ilovadan foydalanib, O‘zbekistonning 5 ta asosiy shahri va 5 ta asosiy daryosi
-
ning nomini yozing.
Ikkinchi, uchinchi sinfda lug‘at bilan ishlash maqsadi murakkablashadi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
131
Bolalarda lug‘atga murojaat qilish ehtiyojini tarbiyalsh.
Vazifalar:
1.
O‘quvchilar
so‘zlarning faqat birinchi harfiga qarab emas, keyingi harfiga ham
qarab joylashtirilishi tamoyilini bilishi kerak.
2.
O‘quvchilar lug‘atdan so‘zni birinchi, ikkinchi harfiga qarab topa olishi kerak.
3.
Orfogrammalarni tekshirishda mustaqil ishlash va o‘z
-
o‘zini tekshirish qobili
-
yatini rivojlantirish lozim. Ish qisman mustaqil ishlash va o‘z
-
o‘zini tekshirish bosqichida
olib boriladi.
2-
sinfda imlo lug‘ati bilan ishlashga doir quyidagi topshiriqlardan foydalanish
mumkin:
1-
topshiriq. (“Ona tili” darsligi[6]dagi “Unli tovushlar va harflar” mavzusida beril
-
gan 20-
mashqqa qo‘shimcha. Mashqda “Tushirib qoldirilgan a va o harflarini nuqtalar
o‘rniga qo‘yib, so‘zlarni o‘qing” degan topshiriq berilgan. Mashqda quyidagi so‘zlar
berilgan:
S...bzi, b...dring, kar..
.m, q...vun, k...rt...shka, t...rvuz, sh...lg‘...m, h...nd...lak, l...vl...gi,
q...v...q)
. Yozgan so‘zlaringizni lug‘atdan tekshiring.
2-
topshiriq. Nuqtalar o‘rniga i yoki u harfini qo‘yib, so‘zlarni yozing:
bur...n, qur...q,
qo‘r...q, sov...q, qul..pnay, mush..k, kum...sh, qum...rsqa, qorong‘..., kulg...
Yozgan so‘zlari
-
ngizni lug‘atdan tekshiring.
3-topshiriq. Bolalar k(o\a)nsert, k(o\a)mbayn, k(o\a)lbasa, k(o\a)missiya
so‘zlarida a yoki o harfi yozilishini lug‘atdan tekshirdi. Sobir ka
- bilan boshlanadigan
barcha so‘zni o‘qib chiqdi va bu so‘zlar lug‘atda yo‘q dedi. Nodir bir necha sahifani
ag‘darib, to‘rtala so‘zni ham topdi. Nima uchun Sobir bu so‘zlarni topolmadi?
4-
topshiriq. Lug‘at diktanti. (“Aytilishda tushib qoladigan undoshlar” mavzusiga)
Baland,
go‘sht, qand, payvand, g‘isht, tirband, dasht, farzand, taft, band.
Yozgan so‘zlari
-
ngizni lug‘atdan tekshiring.
5-
topshiriq. (“So‘z ichida ketma
-
ket kelgan bir xil undoshlar” mavzusiga) Nuqtalar
o‘rniga zarur o‘rinda harf qo‘yib yozing. Yozgan so‘zlaringizni lug‘atdan tekshi
ring:
Laq...a, chaq...a, baq...a, mal...a, tol...a, kos...a, has...a, mar...a, qar...i, pash...a, tesh...a.
6-
topshiriq. Lug‘at diktanti (“Tutuq belgisi” mavzusiga). “Zarur o‘rinda tutuq
belgisini qo‘yib yozing. Yozgan so‘zlaringizni lug‘atdan tekshiring”. O‘qituvchi quyidagi
so‘zlarni aytib turib yozdiradi:
A’lo, a’zo, ta’m, sa’va, qal’a, ta’na, ta’rif, ta’sir, ta’til, mash’al,
ma’no, ma’qul, me’yor, jur’at, in’om, ba’zi.
7-
topshiriq. (“Tutuq belgisi” mavzusiga). Imlo lug‘
atidan m harfi bilan bosh-
lanuvchi tutuq belgisi qatnashgan 5 ta so‘z topib ko‘chiring.
3-
sinfda imlo lug‘ati bilan ishlashga doir quyidagi topshiriqlardan foydalanish
mumkin:
1-
topshiriq. Lug‘atdan
yalpiz
so‘zini toping. Undan oldin qaysi so‘z kelgan? Und
an
keyin-chi? Nima uchun?
Tajriba shuni ko‘rsatadiki, nostandart, muammoli topshiriqlar hatto passiv o‘quv
-
chilarda ham darsga qiziqish uyg‘otadi.
2-
topshiriq. “Qiyin so‘zlar do‘koni” o‘yini (“Ot” mavzusiga [2]). O‘quvchilar “sotuv
-
chilar” va “xaridorlar”ga bo‘linadi. Birinchi guruh lug‘atdan muayyan mav
-
zu (“Sabzavot”,
“Meva” va hokazo)ga oid so‘zlarni tanlaydi va ulardagi ayrim harflarni tushirib yozadi.
Ikkinchi guruhdagi bolalar so‘zlarni oladi va lug‘atdan foydalanib tushirib qoldirilgan
ha
rflarni qo‘yib yozadi. Masalan, sabzavotlar:
k...rt...shka, p...midor, tur..., sa...zi, q...voq.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
132
3-
topshiriq (“Ot” mavzusiga). Imlo lug‘atdidagi t harfi bo‘limidan nima so‘ro
-
g‘iga
javob bo‘luvchi 10 ta so‘z topib yozing. O‘quvchilar misol uchun quyidagi so‘zlarni yozib
oladi:
tabiat, tanbur, tandir, tariq, taroq, tarozi, taxta, tanga, ta’til, televizor.
Bu topshiriqni
bajarish orqali o‘quvchilar lug‘atdan kerakli so‘zni topish
-
ni va so‘zlarga so‘roq berishni
o‘rganadi hamda shu so‘zlarning qanday yozilishi
ni bilib oladi.
4-
topshiriq. (“Sifat yasovchi qo‘shimchalar”mavzusiga).
Sovi, quri
so‘zlariga
-q
qo‘shimchasini qo‘shib sifat yasang va yozing. Yozgan so‘zlaringizni lug‘atdan tekshiring.
So‘zlarning o‘za
gida qanday to
vush o‘zgarishi yuz berdi?
5-topshi
riq. (“Fe’l yasovchi qo‘shimchalar”mavzusiga). Quyidagi so‘zlarga
-illa
yoki
-ulla
qo‘shimchasini qo‘shib fe’l hosil qiling:
taq, g‘uv, shuv, tiq, shiq, shov, lov, biq, qur, lik,
viz.
Yozgan so‘zlaringizni lug‘atdan tekshiring.
3-
sinfda imlo lug‘atidan te
kshrish diktantini yozishda ham foydalanish mumkin.
O‘qituvchi diktantnni yozdirgach, shunday topshiriq beradi: “Diktantdagi xato yozgan
bo‘lishingiz mumkin bo‘lgan so‘zlarni imlo lug‘atidan tekshirib, xatongizni tuzating”.
Bunday topshiriq o‘quvchini imloviy sezgirlik va o‘z
-
o‘zini tekshirishga o‘rgatadi.
4-
sinfda imlo lug‘ati bilan ishlashning maqsadi quyidagilardan iborat:
1.
Lug‘atdan foydalanishni ona tili darslaridagi har kungi ishlar tizimiga, insho,
bayon ustida ishlash tizimiga kiritish.
2.
O‘z
-
o‘z
ini tekshirish malakasini shakllantirish
4-
sinfda imlo lug‘ati bilan ishlashga doir quyidagi topshiriqlardan foydalanish mumkin:
1-
topshiriq. (“Otlarning egalik qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi” mavzusiga [4]).
Quyidagi so‘zlarga egalik qo‘shimchasini qo‘shib, tovush o‘zgarishi yuz bergan
-
bermaganligiga qarab ikki guruhga bo‘lib yozing:
bilak, tilak, xulq, ishtirok, buloq, axloq,
erk, tok, farq, xalq, huquq, yutuq.
Bu topshiriqni bajarish uchun Sh. Rahmatullayev va A. Hojiyev tomonidan tuzilgan
imlo lug‘atining “O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari” berilgan qismiga murojaat qilish
kerak bo‘ladi. Bunda “Asos va qo‘shimchalar imlosi” bo‘limidagi 34
-bandda shunday deb
yozilgan: “k, q undoshi bilan tugan ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarga, shuningdek
,
bek, yo‘q
kabi
ayrim bir bo‘g‘inli so‘zlarga egalik qo‘shimchasi qo‘shil
ganda k undoshi g undoshiga
aylanadi va shunday yoziladi:
tilak
–
tilaging, bek
–
begi.
Lekin ko‘p bo‘g‘inli o‘zlashma
so‘zlarga bir bo‘g‘inli ko‘pchilik so‘zlarga egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda k, q tovushi
aslicha aytiladi va yoziladi:
erk ‒ erki, huquq –
huquqim
”.
O‘quvchilar qoida asosida so‘zlarni quyidagicha yozadi:
bilagi, tilagi, bulog‘i,
yutug‘i; xulqi, ishtiroki, axloqi, erki, toki, farqi, xalqi, huquqi
.
Bunday holda imlo
lug‘ati o‘quv qo‘llanma vazifasini bajaradi.
2-
topshiriq. (“Sifat yasovchi qo‘shimchalar”mavzusiga). Imlo lug‘atidan ser
-, be-
qo‘shimchalari bilan yasalgan 5 tadan sifat topib yozing, so‘zlarning o‘zagi va
qo‘shimchasini belgilang.
Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish darslarida izohli lug‘atdan foydalanish.
Boshlang‘ich sinflarda foydalaniladigan asosiy lug‘atlardan biri izohli lug‘atdir.
Izohli lug‘at bilan ishlashning asosiy vazifasi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining so‘z
boyligini oshrishdir. Ma’lumk
i, 6-
7 yoshli bolaning so‘z boyligi katta emas. Ular, odatda,
ko‘p so‘zlarning faqat bitta, o‘z ma’nosini biladi. Ularning nutqida aniq ma’noli (narsa
-
buyumni bildiruvchi) so‘zlar ko‘pchilikni tashkil qiladi, mavhum ma’noli so‘zlar esa
(masalan,
do‘stlik,
tinchlik, baxt
) ancha kam. Izohli lug‘at bilan ishlashda lug‘at ishining
quyidagi umumiy metodik tamoyillariga rioya qilish kerak:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
133
1.
O‘quvchilar lug‘atini boyitish, ya’ni yangi so‘zlarni, shuningdek, bolalar lug‘a
tida
bo‘lgan ayrim so‘zlarning yangi ma’nolarini o‘zlashtirish. Ona tilining lug‘at boyligini bilib
olish uchun o‘quvchi o‘z lug‘atiga har kuni 8 ‒10 ta yangi so‘zni, shu jumladan, ona tili
darslarida 4 ‒ 6 so‘zni qo‘shishi, ya’ni shu so‘zlar ma’nosini o‘zlashtirishi lozim.
2.
O‘quvchilar lug‘atiga aniqlik kiritish. Bu o‘z ichiga quyidagilarni oladi: 1) o‘quv
-
chi puxta o‘zlashtirmagan so‘zlarning ma’nosini to‘liq o‘zlashtirtirish, ya’ni shu so‘zlarni
matnga kiritish, ma’nosi yaqin so‘zlarga qiyoslash, antonim tanlash yo‘llari bilan
ularning
ma’nosiga aniqlik kiritish; 2) so‘zning kinoyali ma’nosini, ko‘p ma’noli so‘zlarni o‘zlash
-
tirish; 3) so‘zlarning sinonimlarini, sinonim so‘zlarning ma’no qirralarini o‘zlashtirish;
4) ayrim frazeologik birliklarning ma’nosini o‘zlashtirish.
3.
Lug‘atni faollashtirish, ya’ni o‘quvchilar ma’nosini tushunadigan, ammo o‘z
nutqiy faoliyatida ishlat
maydigan nofaol lug‘atidagi so‘zlarni faol lug‘atiga o‘tkazish.
Buning uchun shu so‘zlar ishtirokida so‘z birikmasi va gaplar tuziladi, ular o‘qigan
larni
qayta hikoyalash, suhbat, bayon va inshoda ishlatiladi.
4.
Adabiy tilda ishlatilmaydigan so‘zlarni o‘quvchilar faol lug‘atidan nofaol lug‘a
tiga
o‘tkazish. Bunday so‘zlarga bolalarning nutq muhiti ta’sirida o‘zlashib qolgan adabiy til
me’yoriga kirmaydigan, ayrim adabiy asar va so‘zlashuv tilida qo‘llanadigan sodda so‘z va
iboralar, sheva va ijtimoiy guruhga oid so‘zlar kiradi.
Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish darslarida F. Safarov va S. Safarov tomonidan
tuzilgan “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun
izohli lug‘at”dan [9] foydalanish maqsadga
muvofiq. Bu lug‘atda boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish kitobi darsliklaridagi o‘quvchilar
uchun tushunarsiz bo‘lgan 2000 dan ortiq so‘z o‘quv
chiga mos tarzda izohlab berilgan.
1-
sinfda izohli lug‘at bilan ishlashning vazifasi o‘quvchida lug‘atdan kerakli so‘zni
topish va lug‘at maqolasining tuzilishini tushunish (asosan, bir ma’noli so‘zlarda) ko‘nik
-
masini shakllantirishdan iborat. Lug‘at maqolasini topish va sahifa raqamini aytish
musobaqa, o‘yin shaklida a
malga oshiriladi.
Bolalarning lug‘at maqolasini o‘zlashtirish jarayoni alohida ahamiyatga ega. Masalan,
yalpiz
so‘zini o‘rganishda quyidagi savol va topshiriqlardan foydalanish mumkin:
1.
Lug‘atda
yalpiz
so‘zi qanday izohlangan?
2. Izohdan keyin
berilgan gaplarni o‘qing. Bu gaplardagi
yalpiz
so‘zining ma’nosi
izohga to‘g‘ri keladimi?
3.
Yalpiz hidi
gupurdi gapining ma’nosini izohlang.
4.
Yalpiz so‘zini
hid, barg, termoq, xushbo‘y
so‘zlari bilan bog‘lang (yalpiz hidi,
yalpiz bargi, yalpiz
termoq, xushbo‘y yalpiz).
2-
sinfda izohli lug‘at bilan ishlashning vazifasi o‘quvchida lug‘at maqolasining
tuzilishi tushunish, ko‘p ma’noli va shakldosh so‘zlarni ajrata olish ko‘nikmalarini shakl
-
lantirishdan iborat.
Shuni qayd qilish kerakki, izohli lug
‘at bilan ishlashni ham so‘z darajasida, ham so‘z
birikmasi, gap va matn darajasida tashkil qilish lozim.
Misol uchun, so‘z darajasida ishlaganda so‘z ma’nosini aniqlashtirishga qara
-tilgan
topshiriqlarni berish mumkin.
1-
topshiriq. Lug‘atdan
randa, ufurmoq, hashamatli
so‘zlarini topib, lug‘at maqola
-
siga qarab har birining ma’nosini izohlang.
Izohlai lug‘at bilan ishlashda o‘quvchilarni so‘z ma’nosini izohlashning turli usul
-
lariga o‘rgatish mumkin. Izohli lug‘atda so‘z ma’nosi quyidagi usullarda izohlana
di:
1)
jins ma’nosini bildruvchi so‘z va tur belgilarini bildiruvchi so‘zlar orqali;
2)
ma’nodosh so‘z keltirish orqali.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
134
Ko‘pchilik so‘zning ma’nosi jins ma’nosini bildruvchi so‘z va tur belgilarini
bildiruvchi so‘zlar orqali izohlanadi. Masalan, beqasam so‘zi lug‘atda shunday izohlanadi:
Ipakdan to‘qiladigan yo‘l
-
yo‘l gulli pishiq gazlama
[9,
19]. Bu izohdagi gazlama so‘zi
beqasamning qaysi jinsga kirishini,
ipakdan to‘qiladigan
yo‘l
-
yo‘l gulli pishiq
so‘zlari bu
gazlamaning o‘ziga xos belgilarini anglatad
i. Shuning uchun topshiriqlar izohdagi jins
ma’nosini bildiruvchi yoki asosiy, umumlashtiruvchi va tur belgisini bildiruvchi yoki
ikkinchi darajali so‘zlarni aniqlashga qaratilishi lozim. Buning uchun quyidagi topshi
-
riqdan foydalanish mumkin:
2-topshiriq.
So‘zning izohini o‘qing. Izohdagi asosiy va ikkinchi darajali so‘zlarni
topib, tagiga chizing.
Shundan so‘ng mustaqil ravishda so‘z ma’nosini izohlashga o‘rgatishga o‘tish
mumkin. Buning uchun quyidagi topshiriqlardan foydalanish mumkin.
3-
topshiriq. (O‘quvchilarga ayrim so‘zlar yozdiriladi.) So‘zlarni izohlang. Izohingiz
-
dagi asosiy so‘z va ikkinchi darajali belgilarni ayting. Izohingizni lug‘atdan tekshiring.
4-
topshiriq. Lug‘atdan so‘zlarning izohini o‘qing. Namunaga qarab berilgan
so‘zlarning izohini y
ozing.
a)
Obod ‒ ko‘rkam binolar, chiroyli ko‘chalar, bog
-
u rog‘lar bilan go‘zallashgan.
(Sarishta ‒ ...)
b)
Sumalak ‒ undirib yanchilgan bug‘doy va undan tayyorlanadigan holvaytar
-
simon ovqat. (Lag‘mon ‒ ...).
d)
Do‘l ‒ yumaloq muz holida yog‘adigan yog‘in. (Jala ‒ …).
5-
topshiriq. So‘zning ma’nosini ma’nodosh so‘z orqali izohlang. Yozganingizni
lug‘atdan tekshiring. Masalan, armug‘on [9, 11], baxil [9, 16], betinim [9, 19]. Bunda
ma’nodoshi bo‘lgan har qanday so‘zni aytish mumkin.
Lug‘at bilan gap darjasida ishlaganda ko‘p ma’noli so‘zlar ishtirok etgan gaplarni
tanlash kerak.
6-topshiriq. Quyida berilgan gaplarni
mol
so‘zi ma’nolarining lug‘atda berilgan
tartibiga ko‘ra yozing.
Mol (lug‘at)
1. Yirik shoxli uy hayvoni. Qoramol.
2. Bisotdagi buyum, boylik.
3. Sotiladigan narsa, buyum, tovar.
Gaplar:
1. Yigit moli yo‘lida. (Maqol)
2. Bu do‘konda oziq
-ovqat mollari sotiladi.
3. Nodir mollarga o‘t terib keldi.
7-topshiriq.
O‘lja
so‘zi ishtirokida uning lug‘atda berilgan ma’nolari tartibiga ko‘ra
gaplar tuzing.
O‘lja (lug‘at)
1. Dushman ustidan g‘alaba qilish tufayli qo‘lga kiritilgan narsa.
2. Ovda qo‘lga tushiriladigan, tutib yoki otib olinadigan narsa.
3‒4
-
sinflarda o‘quvchilarni lug‘at bilan mustaqil ishlashga o‘rgatuvchi topshi
riq-
lardan foydalanish lozim. Shunday topshiriqlarga misollar:
1-topshiriq. (3-
sinf “O‘qish kitobi” darsligi[11]dagi “Mehrjon sayli” matniga)
Matnni o‘qing. O‘zingiz uchun tushunarsiz so‘zlarni yozib oling. Shu so‘zlarning izohini
lug‘atdan topib, daftaringizga ko‘chiring.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
135
Matn quyidagicha:
Mehrjon bilan Navro‘z o‘zbeklarning eng go‘zal, eng tarovatli bayram sayillaridan
hisoblanadi. Chunki ular xalqchil, hayotiy an’analardir.
Navro‘z bahor kirishi, qishning ayozli kunlaridan uzil
-kesil qutulib, yangi kun, yangi-
cha hayotning boshlanishini nishonlash bayramidir.
Mehrjon esa hosil ko‘tarib, qishga tayyorgarlik ko‘rishdir, to‘kin
-sochinlikka shukro-
nalik, hayotga muhabbat ramzidir.
Xalq kuzgi bayram sayilining nomini “Mehrjon” deb bilib qo‘ygan. U dehqon yil bo‘yi
qilgan mehnatining lazzatini totib ko‘rayotgan paytda –
25-
sentabrga o‘tar kechasi
nishonlanadi.
Abu Rayhon Beruniy so‘zi bilan aytganda, Quyosh va Oy falakning ikki ko‘zi bo‘lgani
-
dek, Navro‘z bilan Mehrjon ham zaminning ikki ko‘zidir.
O‘quvchilar matndagi taxminan quyidagi so‘zlarni yozib olib, izohli lug‘at orqali
ma’nosini bilib oladi:
tarovatli, sayil, xalqchil, hayotiy, an’ana, uzil
-kesil, shukronalik, falak,
zamin
.
Bunday topshiriqlarni bajarish orqali o‘quvchida izohli lug‘at bilan
mustaqil
ishlash ko‘nikmasi shakllanadi.
Izohli lug‘atdan faqat so‘z ma’nosini aniqlash emas, o‘quvchi lug‘atini faollashtirish
maqsadida ham foydalanish mumkin. Bunda o‘quvchilarga ma’nosi izohlangan so‘z
ishtirokida so‘z birikmasi va gap tuzdiriladi.
2-topshiriq. (3-
sinf “Ona tili” darsligidagi 40
-mashqqa)
Ma’naviyat, ma’rifat,
da’vogar, ta’sirchan, ma’murchilik, mas’uliyat, ta’minot, e’tiqod, ma’yuslanmoq
so‘zlari
-
ning ma’nosini lug‘atdan foydalanib izohlang. Shu so‘zlardan foydalanib gap tuzing.
Mashqda
berilgan mazkur so‘zlar ma’nosini 3
-
sinf o‘quvchisi bilmaydi. Bu so‘zlar
ustida lug‘at ishi o‘tkazilmasa, ular hatto o‘quvchining nofaol lug‘atiga ham kirmay qoladi.
3-topshiriq. 3-
sinf “Ona tili” darsligidagi 42
-
mashqqa. Lug‘atdan foydalanib
Qur’
on,
qo‘rg‘on, mo‘jiza, da’vat, so‘na, mas’ul, me’mor, qit’a, so‘gal, sa’va, to‘ng‘iz
so‘zlarining
ma’nosini izohlang.
Shu so‘zlar ishtirokida so‘z birikmasi tuzing. Foydalanish uchun so‘zlar:
mustah-
kam, tabiat, hushyorlik, shaxs, o‘qimoq, bino, olti, g‘adir
-budur, mitti, ovlamoq
.
Xulosa sifatida quyidagilarni aytish mumkin:
Kuzatishlarimiz ko‘rsatadiki, hozirgi kunda boshlang‘ich va yuqori sinflardagi ona
tili va adabiyot darslarida lug‘atlardan foydalanish darajasi juda past. Bunday hodisaning
sabablaridan biri o‘quvchilarda bolalikdan lug‘atdan foydalanish ehtiyoji va ko‘nikmasi
shakllantirilmaganligidir. Shuning uchun lug‘atlar bilan ishlashni boshlang‘ich sinfdan
boshlash lozim.
O‘qituvchilar tajribasini o‘rganish natijasida ona tili darslarida lug‘at ishi yetakchi
o‘rin egallamog‘i lozim degan xulosaga kelish mumkin. Bu ishning samaradorligi o‘qituv
-
chining kasbiy mahoratiga bog‘liq. Yangi texnologiyalardan foydala
-nish bolalarning
darsga qiziqishini oshiradi. Lug‘at bilan ishlash esa ona tilini o‘rgatishdagi yangi texnolo
-
giyalardan biri madaniyatni o‘stirish texnologiyasidir. O‘quvchilarda lug‘atning barcha
turidan foydalanish ko‘nikmasini shakllantirish lozim. Bu shubhasiz ularning madaniy va
nutqiy saviyasini oshiradi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchisida u yoki bu lug‘atga (muammoga bog‘liq ravishda)
murojaat qilish odat tusiga kirsa, lingvistik masalalarni o‘z oldiga qo‘yib, ularga ongli
ravishda javob topishga tayyor bo‘lgan va bu ishni qila oladigan madaniyatli odamni
tarbiyalashga asos yaratildi deb hisoblash mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
136
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Bobojonov Sh., Islomov
I. O‘zbek tilining so‘zlar darajalanishi o‘quv lug‘ati
(maktab o‘quvchilari uchun).
Toshkent:
“
Yangi asr avlodi
”, 2007 ‒
B. 51.
2.
Fuzailov S., Xudoyberganova M. Ona tili 3-sinf uchun darslik.
–
Toshkent.:
“O‘qituvchi”
, 2012.
–
B. 144.
3.
Hamrayeva
Y. O‘zbek tilining o‘zlashma so‘zlar o‘quv izohli lug‘ati. ‒ Toshkent:
“
Yangi asr avlodi
”
, 2007.
–
B. 104.
4.
Safarov Firuz Sulaymonovich, Istamova Shohida Maqsudovna. Types of lexical
meanings. Journal of Critical Reviews. Vol 7, Issue 6, 2020.
–
P
P. 481‒484.
5.
Safarov Firuz Sulaimonovich. The Representation of the Reportedspeech
Through. European journal of life safety and stability (EJLSS). ISSN 2660-9630. Volume
15, 2022.
–
PP. 21
–
26.
6.
Firuz Safarov, Nodira Xudoyberdiyeva, Nilufar Xolmurodova. O‘qish darslarida
o‘quvchilar nutqini o‘stirish imkoniyatlari.
Journal Pedagogs Vol. 2 No. 2 (2022). January.
P. 275
–
277.
7.
Firuz Sulaymonovich Safarov, Ibrohimova Marg‘iyona Isomiddin qizi
. 3-sinfda
“Sifat” so‘z turkumini o‘rgatishda so‘zlarning birikuvchanligi ustida ishlash.
Journal
Pedagogs Vol. 2 No. 2 (2022). January. PP. 266
–
274.
8.
Amonov U.S.
O‘qish darslarida maqol janridan foydalanish usullari va ahamiyati
:
DOI: 10.53885/edinres. 2021.53. 34.124. U.S.
Amonov, BuxDU filologiya fanlari bo ‘yicha
falsafa doktori (PhD) MQ Salohiddinova, BuxDU boshlang ‘ich ta’lim 2
-bosqich talabasi //
Научно
-
практическая
конференция
.
–
2022.
9.
O. R.Avezov. Ekstrennaya psixologicheskaya pomosh v ekstremalnix situatsiyax.
Vestnik integrativnoy psixologii 4 (No. 21), 34
–
37.
10.
Adizova Nigora, Adizova Nodira. Alisher Navoiyning tibbiy qarashlari. Conferences.
11.
Nigora Adizova Baxtiyorovna. 3-4-
sinf ona tili darslarida qoʻllanadigan tayanch
kompetensiyalar. Journal of Advanced Research and Stability. Volume: 02 Issue: 01 | 2022.
12.
Adizova Nigora Bakhtiyorovna. The Arrival of Great, Child and Khan Images in
Interesting. European journal of life safety and stability (ejlss). www.ejlss.indexedresearch.org
Volume 14, 2022.
13.
Rakhmonovich, Adizov Bakhtiyor, and Adizova Nodira Bakhtiyorovna.
“
Microtoponyms formed on Different bases in Bukhara District
”
. Middle European
Scientific Bulletin 10 (2021).
14.
Safarov F.S. et al. The effect of a tissue biostimulator on embryonic and post-
embryonic development of lambs // Uchen. Zap-azerb. sel'.-khoz-Inst. Ser. zhivot.
–
1970.
–
№. 2. –
С. 38–
41.
15.
Safarov F.S. et al. Effect of a tissue biostimulator on the embryonic and post-
embryonic development of lambs // Ucen. Zap. Azerbajdzan. sel'skohoz. Inst., Ser. vet.
–
1969.
–
№. 4. –
С. 69–
72.
16.
Сафаров, Феруз Сулаймонович. «Фонетический строй языка и
взаимообусловленность национальной музыки»
. Science and Education 3.3 (2022):
1072
–
1081.
17.
Hayitov H.A. Literary influence and artistic image //
Экономика
и
социум
.
–
2019.
–
№.
8.
–
С
. 11
–
14.
18.
Saidova M. Educate students by solving textual problems // European Journal
of Research and Reflection in Educational Sciences Vol.
–
2019.
–
Т
. 7.
–
№.
12.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
137
19.
Saidova M.J. Methods and Importance of Using Innovative Technologies in
Learning Concenter “Decimal” at Teaching Process of Math in Primary Schools //
www.auris-verlag.de.
–
2017.
20.
Saidova G.E, Roziyeva Z.S. Methods for improving the system of assessing
pupils 'knowledge based on the qualitological approach. Academicia: An International
Multidisciplinary Research Journal https://saarj.com.2020. 321-326.
21.
Saidova G.E. The situation of free choice in mathematics lessons in primary
school // Bulletin of science and education.
–
2019.
–
No. 7-3 (61).
