Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Family relationship as a sphere forming a specific system
of communication
Dilfuza NOSIROVA
1
Law College of Andijan region
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
This article examines and analyzes the systems of family
values, showing how they change with the development of
society. During the years of independence, Uzbekistan has done
a lot to strengthen the institution of the family. First of all, a
legal framework has been created to improve family and
marriage relations, the family has become a priority of society, a
number of legal acts have been adopted to protect it, as well as
family schools.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
family,
society,
time,
law,
person,
person,
process.
Oilaviy munosabatlar muloqotning
o‘
ziga xos tizimini
shakllantiruvchi soha sifatida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
oila,
jamiyat,
zamon,
qonun,
shaxs,
shaxs,
jarayon.
Ushbu maqolada oilaviy qadriyatlar tizimini
o‘
rganadi va
tahlil qiladi, ularning jamiyat rivojlanishi bilan
o‘
zgarishini
k
o‘
rsatadi. Shuningdek, mustaqillik yillarida
O‘
zbekistonda oila
institutini amalda mustahkamlash borasida talay ijobiy ishlar
amalga oshirildi. Eng avvalo, oila va nikoh munosabatlarini
takomillashtirishning qonuniy bazasi yaratilib, oila jamiyatning
ustuvor y
o‘
nalishiga aylantirildi va uni muhofaza qilishga
qaratilgan qator qonunlar va qonunosti hujjatlarni ham qabul
qilinganligini, shu bilan bir qatorda, oila maktablariga ham
davlatimiz tomonidan katta etibor qaratilmoqda.
1
English teacher At the Law College of Andijan region.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
172
Семейные
отношения
как
сфера,
образующая
конкретную систему общения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
семья,
общество,
время,
закон,
человек,
личность,
процесс.
В данной статье рассматриваются и анализируются
системы семейных ценностей, показывая, как они
меняются с развитием общества. За годы независимости
Узбекистан многое сделал для укрепления института
семьи. Прежде всего, создана правовая
база для
совершенствования семейно
-
брачных отношений, семья
стала приоритетом общества, принят ряд нормативно
-
правовых актов в ее защиту, а также семейные школы.
K
o‘
p asrlar davomida oila har qanday sivilizatsiyalashgan jamiyat ijtimoiy
tuzilishining zaruriy tarkibiy qismi b
o‘
lib kelgan. Jamiyat oiladan boshlanadi, shaxsning
shakllanishi unda sodir b
o‘
ladi. Oila
–
qarindoshlik munosabatlariga asoslangan ijtimoiy
guruh b
o‘lib, uning a’zolari birgalikda yashash, farzandlarni dunyoga keltiri
sh va
tarbiyalash orqali birlashadi. Oila insonning tashqi dunyo bilan aloqasidagi eng muhim
b
o‘g‘
in b
o‘
lib, jamiyatda shaxsning ijtimoiylashuviga hissa q
o‘
shadi. Oila uzoq vaqtdan
beri ijtimoiy tartib asos b
o‘
lgan poydevor hisoblanganiga qaramay, u hali ham
o‘
rganilmagan institutlardan biri b
o‘
lib qolmoqda.
A.G.
Xarchev oilani “Er
-xotinlar, ota-onalar va bolalar
o‘
rtasidagi munosabatlarning
tarixan
o‘ziga xos tizimi, a’zolari nikoh yoki qarindoshlik, umumiy hayot va o‘
zaro
ma’naviy javobgarlik bilan bog‘
liq b
o‘
lgan, ijtimoiy va jamiyatning aholining jismoniy va
ma’naviy takror ishlab chiqarishga bo‘
lgan ehtiyoji tufayli yuzaga keladigan kichik
ijtimoiy guruh”, sifatida ta’riflaydi [4]. A.I.
Antonov va V.M. Medkovlar oila
–
bu umumiy
faoliyat bilan birlashtirilgan va aholining k
o‘
payishini, oilaviy avlodlar davomiyligini,
bolalarni ijtimoiylashtirishni va ularni q
o‘
llab-quvvatlashni amalga oshiradigan, nikoh
ittifoqi va oilaviy munosabatlarga asoslangan a’zolarining mavjudligi kichik ijtimoiy
guruh y
oki odamlar jamoasi deb ta’riflaydi [1].
F.M. Tursunov oila va uning qadriyatlarini samarali
o‘
rganish uchun bizning
tadqiqotimiz uchun samarali b
o‘
ladigan yangi oila paradigmasini ishlab chiqish zarur deb
hisoblaydi. Uning mohiyatini u quyidagicha izohlay
di: “Bu yerda, birinchi navbatda,
skeptiklarning oila paradigmasi oilaning ijtimoiy munosabatlardagi
o‘
zini
o‘
zi
ta’minlovchi va hukmron rolidan iboratligi haqidagi g‘
oyalarini rad etish zarur. Aksincha,
jamiyatning roli oilaviy munosabatlarda mavjud b
o‘
lgan altruizm va sadoqat bilan
boyitib, ularni ijtimoiy
o‘zaro ta’sirning yangi darajalarida yangi qobiliyatga jalb qilish
uchun qayta ishlanishi kerak” [3]. Oila paradigmasi
–
jamiyat va shaxs, fuqarolik jamiyati
va davlat haqidagi fundamental
g‘
oyalar t
o‘
plamini
o‘
z ichiga olgan ijtimoiy olamning
fundamental rasmini aks ettiradi, ya’ni ma’lum bir tarixiy davrning eng muhim
tushunchalari, nazariyalari va oqimlarining asosini tashkil etuvchi majmua. Oila
paradigmasi ma’lum bir tarixiy davrda shaxslar amal qil
adigan qadriyatlar tizimini ham
aks ettiradi.
Oila instituti doimo o‘zgarib turadi, bu jamiyatning o‘zi rivojlanishi, ijtimoiy
ehtiyojlarning o‘zgarishi bilan belgilanadi. Biroq barcha bu o‘zgarishlar bilan jamiyat
o‘zining tarixiy rivojlanishining har qanday bosqichida aholining ko‘payishiga muhtoj,
shuning uchun uni ushbu takror ishlab chiqarishni tashkil etish shakli sifatida oila
qiziqtiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
173
Oila rivojlanishining turli bosqichlarida o‘ziga xos qadriyatlar, me’yorlarning o‘ziga
xos xususiyatlariga ijtimoiy-iqtisodiy, mafkuraviy, aniq tarixiy, etnik, diniy omillar
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar oilaga bevosita emas, balki madaniy
qadriyatlar orqali ta’sir qiladi. M.S.
Nishonov shunday yozadi: “Vaqt o‘
tishi bilan
o‘
zgarib
turadigan
me’yorlar va an’analar ham oilaviy hayot siklining u yoki bu bosqichiga qarab
farqlanadi. Mamlakatimizning turli hududlarida nikoh-oila munosabatlari sohasidagi
qadriyatlar va normalarning sezilarli darajada farqlanishi, shuningdek, ularni buzganlik
uchun norasmiy sanksiyalar kuzatilmoqda.
Bu ko‘p jihatdan ko‘plab manbalar, jumladan,
diniy xurofotlar bilan oziqlangan an’ana va urf
-odatlar bilan bo
g‘liq” [2].
Qadriyatlar odamlarning xulq-
atvorini, odamlarga xos bo‘lgan me’yor va qoidalarni
belgilaydi. Jamiy
at rivojlanishining har bir bosqichida qadriyatlarning o‘ziga xos
ierarxiyasi shakllanadi, bu qiymat yo‘nalishlarida ifodalanadi. Qadriyat yo‘nalishlari
–
bu
o‘zini tutish va ehtiyojlarni qondirishning ma’lum usullarini ongli ravishda afzal ko‘rish
yoki rad etish.
Ular harakatlar motivatsiyasiga, odamlarning dunyoqarashiga ta’sir qiladi.
Oila inson uchun eng muhim qadriyatlardan biri bo‘lib qoladi.
Qadriyatlar deganda shaxs,
guruh, jamiyatning muayyan ehtiyojlarini qondirish uchun ijtimoiy ob’ektning mulki
tushuniladi.
Oilaviy qadriyatlar qadriyatlar tizimida muhim rol o‘ynaydi. Oilaviy qadriyatlar bu
jamiyatda o‘stirilgan oila haqidagi g‘oyalar majmui bo‘lib, ular oilaviy maqsadlarni
tanlashga, hayotni tashkil etish va o‘zaro munosabatlarga ta’sir qiladi [
3].
Oila tomonidan umumiy qadriyatlar shaxsni o‘rab turgan ijtimoiy muhitning
obyektiv mavjud qadriyatlarini aks ettiradi.
Ushbu qadriyatlar oila a’zolari tomonidan tan
olinadi. Qadriyatlar insonning oiladagi xulq-
atvoriga ta’sir qiladi va oila oilaviy
qadriyatlarni amalga oshirishning bir usuli b
o‘
lib xizmat qiladi.
Oilaviy qadriyatlar
–
bu muhim, qadrli, barcha oila a’zolari tomonidan hurmat
qilinadigan, ularning manfaatlarining umumiy maydoni. Aksariyat odamlar uchun oilaviy
qadriyatlar taxminan bir xil: sevgi, ota-onalik, sadoqat, ishonch, ajdodlar bilan aloqa, uy.
“Oilaviy qadriyatlar
–
bu nikoh-ota-ona-qarindoshlik rishtalari bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan
yagona q
o‘
shma faoliyatga asoslangan odamlar jamoasiga tegishli obyektlar
ahamiyatining ijobiy va salbiy k
o‘
rsatkichlari b
o‘
lib, ushbu obyektlarning insoniyat
sohasiga hayoti, inson manfaatlari, ehtiyojlari, ijtimoiy munosabatlar jalb qilinishi bilan
bo
g‘
liq. Qadriyatlar bolaga erta yoshda singdiriladi. Ularning tizimi butun jamiyatning
mafkurasi va madaniyati bilan shakllansa-da, bolaning oilada oladigan bevosita tajribasi
katta ahamiyatga ega” [4].
Oilaviy qadriyatlarning tasnifi oilaning ta’rifi asosida ham amalga oshirilishi
mumkin. Oilaviy qadriyatlarni oila ichidagi muloqot elementlariga b
o‘
lish mumkin.
Oilaviy qadriyatlarning uchta guruhi mavjud:
1) nikoh bilan bog‘liq qadriyatlar;
2) qadriyatlar, bog‘lanishlar
3) qarindoshlik bilan bog‘liq qadriyatlar.
Nikohning xilma-xil qadriyatlari orasida nikoh qiymati, turmush
o‘
rtoqlarning teng
huquqliligi yoki ulardan birining hukmronligi qiymati, turli jinsiy rollarning qadriyatlari
kabi oilada, turmush
o‘
rtoqlar
o‘
rtasidagi shaxslararo muloqotning ahamiyati, turmush
o‘
rtoqlarning
o‘
zaro yordami va
o‘
zaro tushunishi asosiy qadriyatlarni ajratib k
o‘
rsatish
mumkin. Ota-onalikning asosiy qadriyatlariga bolalarning k
o‘
p yoki kam farzandli b
o‘
lish,
shuningdek, oilada bolalarni tarbiyalash va ijtimoiylashtirish qiymati kiradi. Qarindoshlik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
174
qadriyatlariga qarindoshlarga ega b
o‘
lish (masalan, aka-uka va opa-singillar),
qarindoshlar
o‘
rtasidagi
o‘zaro ta’sir va o‘
zaro yordam qiymati, katta yoki yadroviy
oilaning qiymati kiradi [3].
Bugungi shiddat bilan
o‘
zgarib borayotgan globallashuv davriga kelib ham
O‘
zbekiston
o‘
z istiqboli va kelajagini oilani rivojlantirish, u
ni eʼzozlashda, deb
bilayotgani yuqoridagi anʼanaviy qadriyatlarimizni yanada boyitgan holda zamonaviy,
namunali va farovon oilani barpo etish davlat siyosatining ustuvor y
o‘
nalishlaridan biriga
aylanganida ham yaqqol namoyon b
o‘
lmoqda. Oila paydo b
o‘
lishi va rivojlanishini ilmiy
o‘
rganish shuni k
o‘
rsatadiki, oilaning tashkil b
o‘
lishida asosiy omil
–
nikoh hisoblanadi.
O‘
z navbatida, umuminsoniy va milliy oilaviy qadriyatlarni tahlil qilish asosida
zamonaviy, namunali oila mezonlarini belgilash hamda “Oila
jamiyat va davlat
himoyasida” konstitutsiyaviy prinsipini keng targ‘
ib etish va jamiyatga singdirish
masalalariga kompleks yondashish faoliyatimizda ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Shu
bilan bir qatorda unutmasligimiz kerakki, nikoh bu insoniyat tarixining
maʼlum
bosqichida paydo b
o‘
lgan. Jamiyat taraqqiy etib borishi bilan uning shakli
o‘
zgarib,
o‘
zi
esa mustahkamlanib zamon tasirida shaklini
o‘
zgartirmoqda.
O‘zbekistonda oila va nikoh borasidagi o‘zgarishlar yil sayin ijobiy tus
olayotganligini tan olish zarur. Bugun yurtimizda demokratik huquqiy davlat barpo etish
va fuqarolik jamiyatini shakllantirish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga
oshirilmoqda.
Xo‘sh, bugungi jamiyatimizda oila, turmush, tarbiya, munosabat tushunchala
ri
qanchalik ahamiyat kesb etmoqda yoki ularning darajasi qanday bo‘lyapti degan savol
bor. Bunday fikr yuritishimning sababi, aslida, o‘zbekning qoniga singigan ushbu
tushuncha biroz unutilayotgandek, nazarimda. Shiddat bilan rivojlanayotgan texnologiya
a
srida kundan kunga, shiddat bilan maʼlumotlar bazamizga yangi xabarlarni oqib
kelayotganini guvohi bo‘lyapmiz.
Unda turli xildagi yovuzliklar, tajovuzlar, hattoki
qabihliklar ham avj olmoqda. Ha, adashmadingiz, ana shunday noxush holatlarni
ko‘ryapmiz aksariyat hollarda. Masalan, o‘z farzandini dunyoga keltirib, hojatxonaga
tashlab yuborilgani yoki bo‘lmasa yana biri dunyoga kelgan go‘dakni shafqatsizlarcha
daryoga tosh bilan bo
g‘lagan holda cho‘ktirib nobud qilinayotgani. А
xir, bu qanchalar
vahshiylik. Hattoki hayvonlar ham
o‘
z norasidasini yalab-yulqab uni oyoqqa tur
g‘
azadi.
Bunday holatning navbatdagisi undan-
da ayanchli, erkak o‘zning farzandini dunyoga
keltirgan ayolini shafqatsizlarcha kaltaklaydi. Kuchli zarblardan so‘ng hali tug‘
ruqdan
keyin chillasi
ham chiqmagan ayol bu zo‘ravonlikni ko‘tara olmay hayotdan ko‘z yumadi.
Xo‘sh, savol tug‘iladi? Sabab nima, nima uchun bunchalik tubanlik, bunchalar zo‘ravonlik
va shafqatsizlik. Bir yosh ayol bu dunyoni tark etdi.
Norasida go‘dak ona taftini his qilmay
y
etim bo‘lib qoldi.
Ota esa jazo uchun qamaldi.
А
xir, nima uchun? Nega? Degan savollar
o‘
rtab yuboradi insonni. Shafqatsiz otaga qarata aytgim keladi: axir, shular sening oilang
edi-ku.
Shular seni eʼzozlar, issiq va sovug‘ingdan xabar olar. Keksaygandingda
oldingga
bir kosa ovqat olib keladigan
g‘amxo‘rlaring ediku.
Yuqoridagi kabi vaziyatlarni eshita turib, qayerga bu olam odamlari ketayoganini,
ularning fikrlash tushunchalari juda zaif bo‘lib ulgurganiga afsuslar aytaman.
Shu bois
ota-bobolarimiz oilaga
juda katta eʼtibor bilan qarashgan. Buyuk allomalarimiz Mahmud
Kosh
g‘
ariy,
А
hmad Yugnakiy, Kaykovusdan tortib Beruniy, Ibn Sino, Forobiy,
А
lisher
Navoiy, Mirzo Ulu
g‘
bek va boshqalargacha
o‘
z asarlarida oilaviy masalalar, xususan, oila
aʼzolari o‘
rtasidagi
o‘
zaro munosabatlar, bola tarbiyasida ota-ona, bobo-buvining
o‘
rni,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
175
komil va vatanparvar shaxsni yetishtirishda bu muhim ijtimoiy institutning roliga alohida
yondashib, ibratli hikoyatlar, rivoyatlar, farzandlarga maktublar, hikmatli s
o‘zlar, sheʼriy
satrlar orqali pand-nasihatlar, hayotiy xulosalar yozib qoldirganlar. Mahmudx
o‘
ja
Behbudiy,
А
bdurauf Fitrat,
А
bdulla
А
vloniy,
А
bdulla Qodiriy, Ch
o‘
lpon, Munavvarqori
Аbdurashidxonov kabi maʼrifatparvarlarimiz ham odob
-
axloqi go‘zal, jismonan va maʼnan
yetuk avl
odni tarbiyalashning yagona yo‘li –
barqaror oila qurish ekanini, oilani
mustahkamlamasdan davlat va jamiyat taraqqiyotiga erishib bo‘lmasligini taʼkidlashgan [2].
Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, boy ilmiy-madaniy merosimiz, qadimiy urf-odat
hamda anʼana
larimizdan ayonki, har qanday zamon va makonda ham oila biz uchun
muqaddas qadriyat sanalgan. Binobarin, tarbiyaviy, maʼnaviy
-
maʼrifiy, ruhiy
-axloqiy,
iqtisodiy-huquqiy munosabatlarga asoslangan ijtimoiy birlik hisoblanmish oila qanchalik
mustahkam b
o‘
lsa, jamiyat ham shunchalik barqaror taraqqiy etishini ajdodlarimiz juda
yaxshi anglashgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Antonov A.I., Medkovlar
V.M. Sociologija sem’i. M.: Izd
-vo MGU: Izd-vo
Mezhdunarodnogo universiteta biznesa i
upravlenija («Brat’ja Karich»). 2019.
2.
Nishonov
M.S. Oila va postindustrial tsivilizatsiya [Sem’ja i postindustrial’naja
civilizacija] // Voprosy filosofii. MGU. 2021.
–
No 12.
3.
Tursunov
F.M. Oila sotsiologiyasi [Sociologija sem’i]. M.: Nauka, 2019.
4.
Xarchev A.G.
Brak i sem’ja v stranax SNG (Rossiya, Belorusiya,Uzbekistan,
Kazakhstan).
M.: Mysl’, 2020.
5.
Shavaeva
О
.A. (2014). Semeynye tsennosti kak object sotsialno-filosofskogo
analiza. Politematicheskiy setevoy elektroniy nauchniy jurnal Kubanskogo
gosudarstvennogo agrarnogo universiteta, (96), 297
–
308.
