Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Specific pedagogical aspects of working with students with
special needs
Marxabo QILICHOVA
1
Jizzakh State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
The article discusses the unique pedagogical aspects of
working with students with learning disabilities. The teaching
profession is very complex and multifaceted. The article also
provides detailed information about the responsibilities and
duties of a teacher in working with students with special needs.
The scientific developments of local and foreign scientists are
analyzed in order to reveal the essence of the information in the
article.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
deviation,
teacher,
upbringing,
responsibility,
lesson,
psychological approach.
Tarbiyasi qiyin o
‘
quvchilar bilan ishlashning o
‘
ziga xos
pedagogik jihatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
deviantlik,
o‘qituvchi,
tarbiya,
ma’suliyat,
dars,
psixologik yondoshuv.
Maqolada tarbiyasi qiyin o‘quvchilar bilan ishlashning o‘ziga
xos pedagogik jihatlari haqida so‘z boradi. O‘qituvchi kasbi
o‘tamurakkab va ko‘p qirrali shaxsdir. Maqolada aynan
tarbiyasi qiyin bo‘lgan o‘quvchilar bilan ishlashda o‘qituvchi
shaxsiga yuklatilgan mas’uliyat va vazifalar haqida ham
atroflicha ma’lumot berib o‘tilgan. Maqoladagi ma’lumotlar
ning
mohiyatini ochib berish maqsadida mahalliy va xorijiy
olimlarning ilmiy ishlanmalari tahlil qilingan.
1
Lecturer at the Department of
“
Methods of preschool education
”
Jizzakh State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
261
Специфические педагогические аспекты работы с
учащимися со сложным воспитанием
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
девиация,
учитель,
воспитание,
ответственность,
урок,
психологический подход.
В статье рассматриваются уникальные педагогические
аспекты работы со студентами с ограниченными
возможностями обучения. Педагогическая профессия
очень сложна и многогранна. Также в статье представлена
подробная
информация
об
ответственности
и
обязанностях учителя в работе с учащимися с особыми
потребностями. Анализируются научные разработки
отечественных и зарубежных ученых с целью раскрытия
сути сведений, содержащихся в статье.
Tarbiya biz uchun yo hayot
–
yo mamot, yo najot.
Abdulla Avloniy.
KIRISH
Hozirgi kunning eng dolzarb masalalaridan biri bu yoshlarimiz va ularning
tarbiyasidir. Avvalombor, tarbiya, albatta, oiladan boshlanadi, lekin oilaviy muhit bilan
birgalikda bola ha
yotida tarbiya beruvchi muhit maktabgacha ta’lim muassasasi va
maktab muhitining ahamiyati kattadir. Maktabgacha ta’lim muassasalaridagi davr bolada
“erkalik” davri bo‘lgani uchun bu jarayonda bolaning tarbiyasi qanchalik to‘g‘ri yo‘lda
ekanligini ajratish
qiyindir. Lekin maktab muhitidagi bola o‘zining tarbiyasini to‘laqonli
namoyon qiladigan va qay darajada ekanligini ko‘rsata oladi.
O‘qituvchi jamoasi har qancha urinishidan qat’i nazar, ta’lim jarayonida tarbiyasi
qiyin o‘quvchilar ham uchrab turadi. Hozirgi davrda bunday o‘quvchilar bilan yakkama
-
yakka ishlash usuli yaratilgan, fe’l
-atvordagi nuqsonlarning xatti-
harakati nosog‘lom
-
ligining oldini olish va tuzatish yo‘llari ilmiy asosda ishlab chiqilgan. Bu mavzuda olib
borilgan pedagogik-psixologlar ta
dqiqotlarining ko’rsatishicha, tarbiyasi qiyin, injiq, xulqi
salbiy bolalarning kelib chiqishining ijtimoiy sabablaridan tashqari, pedagogik va
psixologik sabablari ham mavjud.
O‘quvchilarda salbiy xatti
-harakatlar paydo
bo‘lishining sabablari turlichadir.
Aslida tarbiyasi og‘ir bolalar bilan pedagog muno
-
sabatga kirishdan oldin ushbu tarbiyani keltirib chiqargan sabablarni tahlil qila bilishi
kerak.
Bolalar tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar quyidagilar:
–
Kelib chiqish ya’ni, gen orqali turli xil odatlarni avloddan avlodga o‘tishi;
–
Oiladagi ijtimoiy muhit(oilada pedagogik-psixologik bilimlarning yetishmasligi,
oilaviy nizolar, ajralish, ota-onaning ichkilikka va shahvoniy hayotga berilishi) Ba'zan
oilaviy muhitning salbiyligi, yoki boshqa omillar sababli bolalarda tarbiya jarayoni
“qiyinlashib” boradi. Bunday tarbiyasi qiyin o‘quvchilar bilan ishlash pedagog shaxsiga
juda katta ma’suliyat yuklaydi.
–
Oiladan tashqaridagi ijtimoiy muhit(balog‘atga yetmagan tengqurlarining ta’siri,
madaniy-
ma’rifiy ishlab chiqarish jamoalari hamda jamoatchilik qurshovidagi kamchi
-
liklar)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
262
MAVZUGA DOIR ADABIYOTLARNING TAHLILI
Tarbiyasi qiyin bolalar bilan ishlash va bu boradagi pedagogik yondoshuvlar
borasida ko‘plab xorijlik va mahalliy
pedagog-psixologlar ilmiy-tadqiqot ishlarini olib
borishgan. Xorijlik pedagog-psixologlardan Yu.V. Vasilkovoy, M.A. Galaguzovoy,
A.V. Mudrik, M. Shakurovoy, E.B. Evladovoy, A.V. Zolotarevoy kabi olimlarni misol qilib
keltirsak bo‘ladi. Bundan tashqari “ta’lim muassasalarida tarbiya nazariyasi”
tushunchasini V. Karakovskiy, A. Kurakin, L.I. Novikova, N.L. Selivanova kabi olimlar
chuqur o‘rganishgan.
Bu mavzu borasidagi eng mashhur pedagog-psixologlardan biri bu A.S.Makarenko
nazariyasi alohida ahamiyat kasb
etadi. Makarenko fikricha, bola tarbiyasining og‘irligini
bilgan o‘qituvchi ota
-
ona va bola oila muhitini o‘rganish orqali ish olib borish zarurligini
alohida ta’kidlab o‘tadi. O‘qituvchi uchun bunday o‘quvchi bilan tanishuvning dastlabki
uchrashuvdagi 3-
4 daqiqa “tanishuv” jarayoni bo‘ladi. O‘quvchi o‘qituvchi obrazini ongida
o‘rganib chiqadi, bu vaqtda u o‘qituvchiga o‘zining xulqini to‘laqonli namoyon qila
oladimi? o‘qituvchining talablari qanchalik qa’tiy ekanligini tahlil qiladi. Ushbu tahlil
jarayoni
dagi xulosalarga qarab o‘zini o‘qituvchi oldida namoyon qiladi. Keyingi darslar
davomida o‘qituvchi haqidagi tasavvurlarning “yolg‘on” ekanligi namoyon bo‘lsa,
o‘quvchining xulosasi o‘zgarib, xatti
-
harakatlari ham o‘zgarib boradi.
Makarenko tarbiyasi qiyi
n bolalar bilan ishlashda eng ijobiy o‘qituvchi obrazi bu
“kerak vaqtda qattiqqo‘l, kerak vaqtda mehribon o‘qituvchi” deya taklif kiritadi. O‘zining
“Pedagogik talqinlar” asarida o‘qituvchi o‘ta qattiqqo‘l bo‘lishi va o‘qituvchiga va'da
qilgan jazosini ama
lga oshirishi o‘quvchi tomonidan salbiy xulq
-atvordan tiyib turishiga
olib kelishini aytib o‘tadi. Mehribon o‘qituvchi obrazi esa o‘quvchiga o‘z ruhiyatini kerakli
vaqtda unga ocha bilishi uchun qulay insonga aylanadi. Makarenko fikricha, doimiy
qattiqqo‘llik nafaqat o‘qituvchilarda balki ota
-onalar uchun ham ortiqcha fazilatdir. Sabab
bu holatda bolada ularga nisbatan faqatgina qo‘rquv hissi shakllanib, o‘zining nojo‘ya
xatti-harakatlarini aynan ular oldida emas, boshqa holatlarda namoyon qiladi.
Ushbu mavzuning yana bir yirik tadqiqotchilaridan biri, fransuz olimi Geir Nyborg
xulqi og‘ir bolalar bilan munosabatda pedagog uchun ham, ota
-
ona uchun ham “va’
dada
tura bilish” prinsipini mahkam ushlashni tavsiya qiladi. Masalan, pedagoglar dars
jarayonida noma
'qul xulq ko‘rsatgan o‘quvchiga keyingi safar takrorlansa jazo qo‘llashini
ta’kidlashadi. Lekin aksar hollarda ushbu va'daga amal qilinmaydi. Bunday hollarda bora
-
bora o‘quvchida o‘qituvchining prinsipi va so‘zlariga bo‘lgan ishonchi yo‘qolib, unda
o‘zining salbiy xulqlarini namoyish qilishga bo‘lgan moyillik kuchayib boradi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tarbiyasi qiyin bolalar bilan ishlashning pedagogik jihatlarining samaradorligini
yoki samarasizlarini ajartib olish uchun tadqiqotda qiyoslov metodi orqali aniqlash
qulayroqdir. Umuman olganda, pedagogik tadqiqotlarda qiyoslov va analiz, sintez kabi
metodlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Tarbiyasi qiyin bolalarda pedagogik
yondoshuvda munosabat, indivuduallik va rag‘batlantirish kabi elementlar muhim
ajralmas qismdir.
Mavzuning borasidagi tadqiqotlarni olib borishda Jizzax shahridagi umumta’lim
maktablardagi tajribali maktab o‘qituvchilari bilan hamkorlik olib borildi. Maktab
o‘qituvchilaridan 2 tasi o‘z sinfidagi tarbiyasi qiyin o‘quvchilar bilan ishlash
dagi 1 yillik
sinov tajribasi bilan bo‘lishishdi. Birinchi sinfga kelgan o‘quvchilar orasida 20 ta
o‘quvchidan 2 tasida tarbiyasi qiyin o‘quvchilar edi. 2 ta o‘quvchilarning oilaviy muhiti
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
263
o‘qituvchi tomonidan o‘rganilganda, oilaviy muhit 2 xil ekanligi an
iqlandi. Birinchi
o‘quvchining oilasi ota
-onasi bilan muloqotga kirishilganda, oila ijobiy va tinch oila
ekanligi, o‘quvchi oiladagi yolg‘iz farzand ekanligi va uning barcha xohishlari muntazam
ravishda bajarib kelinganligi aniqlandi. Oiladagi ijobiy holat
bo‘lsa ham, ota
-onaning bola
tarbiyasidagi yo‘l qo‘yiladigan eng ko‘p uchraydigan xatolardan biri bolani haddan
tashqari erkalash ham bolada tarbiyaning og‘ishiga olib keladi. O‘quvchida kuzatilgan eng
qiyin xulq-
atvorlardan biri qaysarlik, dars mashg‘ul
otlarida quloq solmaslik va
o‘qituvchining buyruqlariga bo‘ysunmaslik edi. Bu o‘quvchi uchun pedagog tomonidan
eng to‘g‘ri tutilgan yo‘l farzandning ota
-onasi bilan doimiy muloqot olib borildi. Bolada
xulqdagi o‘zgarishlarning ijobiy dinamikasi ota
-ona bil
an hamkorlikdagi faoliyatdan so‘ng
o‘rtacha 2
-
3 oyda ko‘zga tashlandi. 2 o‘quvchining oilaviy muhiti o‘rganilganda, oila
muhitida ota-
ona ijtimoiy rolining salbiyligi aniqlandi. Bu o‘quvchi bilan ishlash
jarayonida nafaqat pedagog balki, maktabdagi o‘quvch
ilarining ijtimoiy holati va xulq-
atvorini nazorat qiluvchi boshqa shaxslarning ham roli muhimdir. Bu o‘quvchiga pedagog
tomonidan ko‘proq o‘qish jarayoniga ko‘proq jalb qilish va muhimi rag‘batlantirish orqali
harakat qilindi. Afsuski, bunday o‘quvchilarning xulqini to‘laqonli ijobiy tomonga
o‘zgartirish qiyin masala. Lekin ushbu o‘quvchida o‘qish jarayoniga qiziqitirish uning
yutuqlarini.
Bunday turdagi va yoshdagi og‘ishgan xulqli o‘quvchilar bilan ishlash va
ularni ijobiy o‘zgartirish pedagog uchun qiyi
n jarayon emas.
Lekin shunday yoshdagi o‘quvchilar borki, ularning xulq
-atvoridagi salbiylikni
yo‘qotish pedagog shaxsiga qiyinchilik olib keladi. Bu davr o‘tish davri ya’ni, o‘smirlik
davridir. Bu davrdagi qiyinchilik olib keladigan omillardan eng qiyini
og‘ishgan xulq
-
atvorni aniqlashning qiyinligidir. Ko‘p hollarda o‘smirlikda xulqi ijobiy o‘quvchilarda ham
bu davrda vaqtinchalik salbiy xulq-
atvor belgilari ham namoyon bo‘la boshlaydi. Aynan
shu davrda o‘quvchiga pedagogning to‘g‘ri yondashuvi kelgusida
o‘quvchida ushbu xulq
-
atvorni doimiy bo‘lib qolishining oldini oladi. Bunday davrda birgina pedagogning
faoliyati samarasi juda pastdir. Bunday o‘quvchilar bilan ishlashda maktab pedagoglari
jamoaviy ravishda harakat qilishi kerak. Bunday yondashuv borasida Qozon federal
universitetining mashhur pedagog-
psixologi Ramil Garifullin “O‘smirlardagi deviantlik va
uning yechimlari” nomli ilmiy maqolasida o‘quvchilardagi deviant xulq
-atvorning oldini
olishda “pedagoglar jamoasi”ning samarali qarshi “kurashi” sama
ralidir. Bunday holatda
maktabdagi barcha fan pedagoglari o‘quvchining xulq
-atvori borasida umumiy holatda
shug‘ullanishi kerak.
TAHLIL VA NATIJALAR
Tarbiyasi qiyin o‘quvchilar bilan ishlashda,
avvalombor, pedagoglarda sabr
tushunchasini
to‘laqonli shakllantirish kerak.
Yuqorida bir necha yillik malakaga ega
bo‘lgan o‘qituvchi o‘rnida yosh tajribasiz o‘qituvchining bo‘lishi o‘quvchi taqdirida salbiy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin. O‘qituvchining bunday sohadagi faoliyatida kerakli
kompetensiyalar quyidagilardir:
–
sabrlilik;
–
muloqot kompetensiyasi;
–
ishga kirishuvchanlik;
Yuqorida tahlil qilingan holat aslida umumta’lim maktablaridagi tarbiyasi qiyin
o‘quvchilar bilan ishlashdagi holatlardan eng kichik qismidir. Bunday holat o‘qituvchi
faoliy
atida har xil ko‘rinishda va har xil holatda takrorlanib kelishi mumkin. Har qanday
vaziyatda ham ota-onalar bilan muloqotga kirib ishlash orqali samarali natijaga erishish
mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
264
XULOSA VA TAVSIYALAR
Xulosa sifatida aytish mumkinki, tarbiyasi qiyin o‘qu
vchilar bilan ishlashda
o‘quvchining ijtimoiy
-iqtisodiy holatidan kelib chiqqan holda adolatli va samarali
yondashuv tanlash mumkin. Maktablarda bunday o‘quvchilar bilan ishlashda birgina sinf
rahbari yoki fan o‘qituvchisiga tayanilmay, jamoaviy tarzda fao
liyat olib borish foydadan
holi emas.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Бабанский
Ю.К. Проблемы повышения эффективности педагогических
исследований: Дидактический аспект. –
М., 1982
.
2.
Управление современной школой: Пособие для директора школы / Под
ред. М.М.
Поташника. –
М., 1992. Юсуфбекова
Н.Р. Общие основы педагогических
инноваций: Опыт разработки теории инновационного процесса в образовании. –
М., 1991.
3.
Kilichova M.K. et al. Issues of formation of ecological knowledge and culture in
preschool educational institutions // Asian journal of multidimensional research.
–
2021.
–
Т
. 10.
–
№. 4. –
С
. 666
–
670.
4.
Hamraeva E. Nutq o
‘
stirish mashg
‘ulotlarida bolalarni ijodiy fikrlashga o‘rgatish
yollari //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 3.
–
№
Preschool education journal.
5.
Hamrayeva E. Bolaning rivojlanish sohalari kompetensiyalari // Academic
Research in Educational Sciences.
–
2021.
6.
Qilichova M.X.
Ta’lim
-tarbiya jarayoniga integratsion yondashuvning mazmuni
// Academic research in educational sciences.
–
2021.
–
Т
. 2.
–
№. 10. –
С
. 917
–
921.
7.
Qilichova M.
Maktabgacha ta’limda elementar matematik tushunchalarni
rivojlantirish muammolari //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 4.
–
№ Preschool education journal.
8.
Qilichova M.X.
Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning xorij davlatlardagi ilg‘
or tajribalari
// Academic research in educational sciences.
–
2021.
–
Т
. 2.
–
№. 11. –
С
. 739
–
746.
9.
Kilichova M.K. et al. Issues of formation of ecological knowledge and culture in
preschool educational institutions // Asian journal of multidimensional research.
–
2021.
–
Т
. 10.
–
№ 4. –
С
. 666
–
670.
10.
Xoliqov F., Marhabo
Q. Maktabgacha ta’lim yoshidagi tarbiyalanuvchilarni
tarbiyalashda ta’lim va tarbiyaning uyg’unligi ta’minlash //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 3.
–
№. Preschool education journal.
11.
Qilichova M.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyalanuvchilarida ekologik
bilim va madaniyatni shakllantirish masalalari //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 3.
–
№. Presch
ool education journal.
12.
Qilichova M. Maktabgacha ta
’
limda bola shaxsini shakllanishida ta
’
sir etuvchi
omillar.
–
2021.
13.
Qilichova
M.
Maktabgacha
ta’lim
yoshidagi
bolalarda
sabr–
qanoat
tushunchalarini shakllantirish //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 3.
–
№ Preschool education journal.
14.
Qilichova M.
Innovatsion texnologiyalardan foydalanishning ta’lim jarayonida
afzalliklari //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 3.
–
№ Preschool education
journal.
15.
Qilichova M. Bolaning jismoniy rivojlanishida rolli oyinlarning mazmuni //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 3.
–
№. Preschool education journal.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
265
16.
Qilichova M. Maktabgacha yoshdagi bolalarga huquqiy tarbiya berish //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2022.
–
Т
. 1.
–
№. Preschool education j
ournal.
17.
Qilichova M. (2022). Maktabgacha yoshdagi bolalarga huquqiy tarbiya
berishning o‘ziga xos xususiyatlari
.
Мактабгача
таълим
журнали
, 2(Preschool
education journal).
18.
Сярова
А., Низомиддинов
Д. Особенности русской мифологической науки
ХХ века //
Общество и инновации. –
2020.
–
Т. 1. –
№. 1/S. –
С. 246–
251.
19.
Berkinova
C.I. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagog tarbiyachining
nutqiy faolliyatini o’ziga xosligi //
Academic research in educational sciences.
–
2021.
–
Т
.
2.
–
№. 10. –
С
. 771-775.
20.
Hamrayeva E. Bolaning rivojlanish sohalari kompetensiyalari // Academic
Research in Educational Sciences.
–
2021.
21.
Toshtemirova D.
Oilaviy nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarini tashkil
etish tamoyillari //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2022.
–
Т
. 2.
–
№
. Preschool
education journal.
