Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Social functions of communication
Dildora TURAYEVA
1
Samarkand State Medical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
This article discusses the role of communication in human
life, the types and functions of communication. No effective
mechanism for organizing, managing, and regulating social
relations between people has been devised. It is said that people
have many communication goals, including gaining knowledge
about the world, conveying it, and forming it in the process of
exchanging ideas.
Communication is inherent in any living being, but only at
the human level is the process of communication consciously
associated with verbal and nonverbal actions. Three important
interrelated communicative, interactive and perceptual aspects
of communication are highlighted.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
communication,
language,
need,
mind,
speech,
perception,
need,
behavior,
information,
person,
communication,
communication,
function
Muloqotning ijtimoiy funksiyalari
ANNOTATSIYA
Калит
сўзлар:
muloqot,
til,
ehtiyoj,
ong,
nutq,
idrok,
ehtiyoj,
muomala,
aхborot,
shaхs,
kommunikatsiya, aloqa,
funksiya.
Mazkur maqolada muloqotning inson hayotidagi
o‘
rni ,
muloqotning turlari va funksiyalari yoritilgan.
Kishilаr
o‘rtаsi
-
dаgi
ijtimoiy
munosаbаtlаrni
tаshkillаshtirish,
boshqаrish
vа
tаrtibgа
solishning
muloqotdаn
sаmаrаliroq
mexаnizmini
o‘ylаb
topgаni
y
o‘
q. Kishilarda muloqot maqsadlari juda k
o‘
pligi,
jumladan, dunyo haqidagi bilimlarga ega b
o‘
lishi, uni yetkazishi
va fikr almashinish jarayonida shakllanishi yoritilgan.
Muloqot har qanday tirik mavjudotga xosdir, lekin faqat
inson darajasida muloqot jarayoni o
g‘
zaki va o
g‘
zaki b
o‘
lmagan
harakatlar bilan bo
g‘
langan ongli b
o‘
ladi. Muloqotning
o‘
zaro
bir-biriga bo
g‘
liq b
o‘
gan 3 ta muhim kommunikativ, interaktiv
va pertseptiv jihatlari yoritib berilgan.
1
SamDu doctoral student. Teacher of Samarkand State Medical University, E-mail: umidaxonnur@mail.ru,
Tel.: (+998) 91-542-68-08.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
314
Социальные
функции
общения
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
общение,
язык,
потребность,
разум,
речь,
восприятие,
потребность,
поведение,
информация,
человек,
общение,
о
бщение,
функция
.
В
данной
статье
рассматривается
роль
общения
в
жизни
человека,
виды
и
функции
общения.
Он
не
придумал
более
эффективного
механизма
организации,
управления
и
регулирования
социальных
отношений
между
людьми,
чем
общение.
Говорят,
что
у
людей
много
коммуникативных
целей,
в
том
числе
получение
знаний
о
мире,
их
передача
и
формирование
в
процессе
обмена
идеями.
Общение
присуще
любому
живому
существу,
но
только
на
человеческом
уровне
процесс
общения
сознательно
связан
с
вербальными
и
невербальными
действиями.
Выделены
три
важных
взаимосвязанных
коммуникативных,
интерактивных
и
перцептивных
аспекта
общения.
Muloqot barcha tirik jonzotlarga xosdir, lekin odam darajasida u eng takomil-
lashgan shakllarga ega b
o‘
ladi, nutq vositasida anglanadi. Muloqot insonning ijtimoiy,
ongli mavjudot sifatidagi, ong tashuvchi sifatidagi ehtiyojidir. Muloqot quyidagi nuqtai
nazarlarga ajratiladi: mazmun, maqsad va vositalar.
Muloqot har qanday tirik mavjudotga xosdir. Faqatgina inson darajasida muloqot
jarayoni o
g‘
zaki va o
g‘
zaki b
o‘
lmagan harakatlar bilan bo
g‘
langan ongli b
o‘
ladi.
Hayvonlarda muloqot maqsadi boshqa tirik jonzotni ma’lum harakatga chorlashdir.
Hayvonlar turli tovushlar,harakatlar orqali sheriklarini xavfdan ogohlantiradi. Insonning
shaxs sifatida rivojlanishi va shakllanishida muloqotning
o‘
rni beqiyosdir. Ijtimoiy
muloqotda ruhiyat taraqqiy etadi .Ruhiy jihatdan kamol topgan insonlar bilan muloqotga
kirishish orqali, ilm olishga b
o‘
lgan keng imkoniyatlar evaziga inson
o‘
zining barcha
yuksak qobiliyat va sifatlarini egallab borib, shaxsga aylanadi. Rus faylasufi R.S. Nemov
inson muloqoti taraqqiyoti ontogenezi va uning asosiy bosqichlarini k
o‘
rib chiqqan.
Nemovning fikriga k
o‘ra, “inson bolasi o‘
zida odamlar bilan emotsional muloqotga
kirishishga b
o‘
lgan layoqatni uch oyligida seza boshlaydi. G
o‘
dak bir yoshga yetganda
uning ekspressiyasi shunchalik boyib ketadiki, muloqotning verbal tilini tezda
o‘zlashtirib olish, tovushli nutqdan foydalanish imkonini beradi”
[4. 118].
Odamda muloqot maqsadlari juda k
o‘
pdir. Dunyo haqidagi bilimlarga ega b
o‘
lish
va yetkazish, ta’lim va tarbiya, odamlarning hamkorlik faoliyatlaridagi turli harakat
-
larning muvofiqlashuvi, shaxsiy va ish b
o‘
yicha
o‘
zaro munosabatlarning oydinlash-
tirilishi,
o‘
rnatilishi va boshqalar ham kiradi. Agar hayvonlarda muloqot maqsadlari ular
uchun dolzarb b
o‘
lgan biologik ehtiyojlarni qondirishdan iborat b
o‘
lsa, odamlarda ular
k
o‘
plab turli: ijtimoiy, madaniy, bilish, ijodiy, estetik, aqliy
o‘
sish, axloqiy rivojlanish kabi
ehtiyojlarni qondirish vositasi b
o‘
lib hisoblanadi.
Muloqotning juda murakkab jarayon ekanligi haqida B.F. Parigin shunday yozadi:
”Muloqot
shunchalik k
o‘
p qirrali jarayonki,unga bir vaqtning
o‘
zida quyidagilar kiradi:
a) individlarning
o‘zaro ta’sir jarayoni;
b) bir shaxsning boshqa shaxsga munosabati;
d)
bir kishining boshqalarga ta’sir ko‘
rsatishi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
315
e) bir-birlariga hamdardlik bildirish imkoniyati va shaxslarning bir-birlarini
tushunishi”
[3. 54].
Muloqotning
o‘
zaro bir-biriga bo
g‘
liq b
o‘
gan 3 ta muhim jihati mavjud: kommuni-
kativ, interaktiv va perseptiv [1. 72].
1. Muloqotning kommunikativ jihati bu muloqat jarayonida individlarning
o‘
zaro
ma’lumot
almashinishidir. Muloqotning kommunikativ jihati bu uning substansional, eng
asosiy jihati b
o‘
lib hisoblanadi. Bunda nutq vositasida kishilar
o‘
zaro aloqaga kirishishadi
va bu jamiyatning ijtimoiy mohiyatini tashkil etuvchi qonuniyat ham hisoblanadi.
2. Mul
о
q
о
tning interaktiv jihati bu individlarning mul
о
qat jaray
о
nida nafaqat bilim
va
g‘о
yalar balki harakatlar b
о‘
yicha ham
о‘
zar
о
ta’sirini tashkil etishdan ibоrat. Ya’ni
mul
о
q
о
tning interaktiv jihati kishilar
о‘
rtasidagi mul
о
q
о
tning faqat nutq
о
rqali emas,
balki turli xatti-harakatlar
о
rqali ham amalga
оshirilishini nazarda tutadi. Masalan, ta’lim
jaray
о
ni, bunda jaray
о
n faqat s
о‘
zlashish
о
rqali amalga
о
shirish bilan cheklanib
q
о
lmasdan, turli
о‘
yinlar, harakatlar bilan ham inf
о
rmatsiya almashilinadi. Yanada
aniqlik kiritadigan b
о‘
lsak, mul
о
q
о
t shaxslarar
о
birgalikdagi harakat, ya’ni о
damlarning
hamk
о
rlikdagi fa
о
liyati jaray
о
nida tarkib t
о
padigan al
о
qalari va
о‘
zar
о
bir-birlariga
ta’sirining yig‘
indisi sifatida yuzaga chiqadi. Muloqotning har uchala tomonini yaxlit qilib
qaraganda
o‘
zaro hamkorlik faoliyatini tashkil qilishning usullari va unda ishtirok
etuvchilarning munosabatlari yaqqol namoyon b
o‘
ladi.
Muloqot, odatda, beshta: shaxslararo, kognitiv, kommunikativ-axborotli, emotiv va
konativ tomonlarining birgaligida namoyon b
o‘
ladi [5. 36]. Muloqotning shaxslararo
tomonini oladigan b
o‘
lsak, bunda insonning bevosita atrof-muhiti: boshqa odamlar va
o‘
z
hayotida b
o‘g‘
liq b
o‘
ladigan umumiyliklar bilan
o‘zaro ta’sirini aks ettiradi.
Muloqotning kognitiv tomonida suhbatdoshning kim, qanday inson ekanligi,
umuman olganda,bu inson haqida boshqa k
o‘
pgina savollarga javob olish olish imkonini
beradi.
Muloqotning kommunikativ-axborotli tomoni tasavvurlari,
g‘
oyalar, hissiyotlari,
qiziqishlari, orzu-istaklari turlicha b
o‘
lgan odamlar
o‘
rtasidagi axborot almashinuvdan
iboratdir.
Muloqotning emotiv tomonini oladigan b
o‘
lsak, suhbatdoshning shaxsiy
aloqalaridagi his- tuy
g‘
ular, kayfiyatning vazifa bajarishlari bilan bo
g‘
liq.
Muloqotning kongnitiv (xulq-atvor tomondan) tomonida sheriklar qarashlaridagi
ichki va tashqi qarama-qarshiliklarni muvofiqlashtirishga xizmat qiladi.
Muloqotni turli vazifalarini ajratib k
o‘
rsatish mumkin.
Instrumental
–
bu muloqotning harakatni bajarishi uchun muhim axborotni
yetkazishdan iborat b
o‘
lgan asosiy ishchi vazifadir. Bu vazifaga yaqinroq b
o‘
lgan, lekin
unga unchalik
o‘
xshash b
o‘
lmagan vazifa, birlashtirish
–
sindikativ vazifa deyiladi.
Sindikativ vazifa bilan
o‘
zini ifodalash vazifasi bir-biriga yaqindir.
O‘
zini ifodalash
o‘
z
mohiyatiga k
o‘
ra, hamfikrlikka, aloqaga qaratilgandir. Muloqotning translyatsion
–
faoliyatning aniq usullari, baholash mezonlari va dasturlarni yetkazish vazifasi muhim
ahamiyatga ega. Bu vazifa ta’lim olish asosida yotadi: muloqot orqali shaxsning ta’lim
olishi amalga oshadi.
Odamlar o‘rtasidagi muloqotning eng muhim turlari verbal va noverbal muloqotdir
[6. 84].
Noverbal muloqotda mimika, imo-ishoralar, pantomimika, sensor yoki tana orqali
aloqalar yordamida amalga oshiriladi.
Verbal
muloqot
faqat insongagina xos b
o‘
lib, zarur sharti shundan iboratki,u tilni
o‘
zlashtirishni belgilab beradi. Nutq muloqot vositasi sifatida bir vaqtning
o‘
zida ham
axborot manbai sifatida, ham suhbatdosh bilan
o‘zaro ta’sirlashuv vositasi sifatida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
316
namoyon bo
‘
ladi.Verbal muloqotda asosiy
o‘
rinni s
o‘
zning q
o‘
llanilish aniqligi, uning
ifodalanishi ,tovushlar, s
o‘
zlar talaffuzi, ohang ifodasi va mohiyati egallaydi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, odam kommunikatsiyasining har kungi aktida so‘zlar –
7%, tovush va ifodalar
–
38%, nutqiy bo‘lmagan o‘zaro ta’sir –
53%ni tashkil etar ekan.
Shuni alohida ta’kidlash joizki,odamlarning amaliy faoliyatida muloqotining bir
nechta turlari mavjud:
a)
“
niqoblar aloqasi
”
–
sherikning shaxs xususiyatlarini tushunishi va hisobga
olishga intilishi mavjud b
o‘
lmagan rasmiy muloqotdir.Bunda haqiqiy his-tuy
g‘
ular,xohish
va istaklar, munosabatlarni yashirish imkonini beruvchi rasmiy iboralar, xushmuo-
malalik, dimo
g‘
dorlik niqoblari, yuz, imo-ishora ifodalarining t
o‘
plami q
o‘
llaniladi.
b) Rasmiy-rolli muloqot
–
bu sheriklarning ijtimoiy rollari darajasidagi muloqotdir.
(boshliq
–
q
o‘
l ostidagi xodim, sotuvchi
–
xaridor). Rasmiy-
rolli muloqotda ma’lum
qoidalar va xohishlar asosida ish yuritiladi. Muloqot mazmuni va vositalari ularga
b
o‘
ysundirilgan.
2. Oddiy muloqotda boshqa odamga zarur yoki xalal beruvchi obyekt sifatida baho
beradilar: agar zarur b
o‘
lsa, aloqaga faollik bilan kirishadilar, agar xalal beradigan b
o‘
lsa,
itarib yuboradilar, yoki tahdidli q
o‘
pol iboralarni q
o‘
llaydilar.
d) Boshqariladigan muloqot turida suhbatdoshning shaxs xususiyatlaridan kelib
chiqqan holda turli usullarni ( xushomad, q
o‘
rqitish, aldov va boshqalar) q
o‘
llagan holda
undan foyda olishga qaratiladi.
e) Dunyoviy muloqot
–
bu turning mohiyati biror mavzuga oid b
o‘
lmasligidan
iborat, ya’ni odamlar o‘
z fikrlarini emas, balki bunday vaziyatlar uchun umumiy b
o‘
lgan
fikrlarni bildiradilar.
Muloqot turlaridan tashqari, uning ba’zi bir shakllarini ham aytib o‘
tish mumkin,
bular: rasmiy-ish yuzasidan, mutaxassislik, xususiy, ommaviy, pedagogik muloqot,
autokommunikatsiya (
o‘
zi bilan muloqot)lardir.
V.N. Panomarev muloqotni
“
odamlarning
o‘zaro ta’siri, uning mazmuni o‘
zaro bilim
va birgalikdagi faoliyat jarayoni uchun qulay b
o‘
lgan turli munosab
atlar orqali ma’lumot
almashish
”
deb ta’riflaydi. V.N.
Panomarev aloqada t
o‘
rtta nuqtani ajratib k
o‘
rsatadi: mos
ravishda aloqa,
o‘zaro ta’sir, bilish, munosabatlar va aloqani o‘
rganishning t
o‘
rtta
yondashuvi: kommunikativ, axborot, kognitiv va tartibga solish.[6.85]
Muloqotning funksiyalari: axborot, tartibga solish, affektiv.
Muloqot funksiyalari
–
bu muloqotning insonning ijtimoiy hayoti jarayonida
bajaradigan rollari va vazifalaridir.
Axborot
–
shaxslar
o‘
rtasida axborot almashishdan iborat b
o‘
lib, uning tarkibiy
elementlar quyidagilardir: kommunikator (axborot uzatuvchi), xabar mazmuni, qabul
qiluvchi (xabarni qabul qiluvchi). Axborot uzatishning samaradorligi uni tushunishda, uni
qabul qilish yoki rad etishda,
o‘
zlashtirishda namoyon b
o‘
ladi.
–
tartibga solish va kommunikativ funksiya- bu funksiyada,
keng ma’noda,
odamlarning bir-biriga nisbatan xatti-harakatlarini nazorat qilinadi. Muloqot tufayli
shaxs nafaqat
o‘
z xatti-harakatlarini, balki boshqa odamlarning xatti-harakatlarini ham
tartibga soladi.
–
affektiv-kommunikativ funksiyada
aloqa ta’sirida odamning holatini o‘
zgarti-
rishni
o‘
z ichiga oladi.
Muloqotning
o‘
rni insonni muayyan faoliyatga ruhlantirishda ham namoyon
b
o‘
ladi. Odamlar guruhidan uzoqlashgan, ular nazaridan qolgan odamning q
o‘
li ishga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
317
ham bormaydi, borsa ham jamiyatga emas, balki faqat
o‘
zigagina manfaat keltiradigan
ishlarga undaydi. Demak, muloqot kishilarning ijtimoiylashuvi va ijtimoiy munosabat-
larda
o‘
z
o‘
rnini topishi,
o‘
z oldiga q
o‘
yga
n ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy, psixologik
maqsadlarga erishuvida eng muhim vosita va mexanizm sifatida mavjud ekan va
muloqotning funksional alternativ variantlari hali insoniyat tomonidan
o‘
ylab
topilmagan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
А
.
В
.
Петровский. “Умумий
психология”, 1992 йил
.
2.
А.А.
Бодалев. Мосcква. Изд.
МГУ. 2010.
–
С.
261.
3.
Парыгин
Б.Д. Анатомия общения / Б.Д.
Парыгин. –
СПб: изд. Михайлова,
1999.
–
С.
301.
4.
Б.Д.
Немов. Психологические проблемы общения. Москва. Аст 2015
.
5.
А.Н.
Леонтев. «Проблемы развития психики».
6.
В.Н.
Паномарев.
Гносеологические
воззрения
М.В.
Ломоносова
//
М.В.
Ломоносов о традициях социально
-
гуманитарного знания России. —
Образование и культура. –
Университетская книга Москва, 2011. –
С. 183–
196.
7.
Ғозиев
Е.Г. Умумий психология. Тошкент.
