Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The formation of tolerance in children in the family and its
significance
Mukhabbat MIRAZIMOVA
1
Jizzakh State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
The article reveals the formation of tolerance in the process
of raising children in the family and its importance in the
further formation of the child as a person. The research works
of foreign and domestic scientists were used as a theoretical
source when covering the topic of the article. In order to
describe the basic concepts in more detail, the scientific and
comparative literature on the topic was presented in the article.
The conclusions from the article can be used in the process of
teaching students at pedagogical institutes.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
tolerance,
family,
upbringing,
childhood,
pedagogy,
spiritual environment.
Oilada bolalarda tolerantlikni shakllantirish va uning
ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlat
:
tolerantlik,
oila,
tarbiya,
farzand,
pedagogika,
ma’naviy muhit.
Maqolada oilada bolalarni tarbiyalash jarayonida toleran-
tlikni shakllantirish va buni bolani kelgusida shaxs sifatida
shakllantirishdagi ahamiyati ochib berilgan. Maqola mavzusini
yoritishda xorijlik va mahalliy olimlarning ilmiy-tadqiqot
ishlaridan nazariy manba sifatida foydalanildi. Maqoladagi
asosiy tushunchalarni batafsil ta’riflash maqsadida mavzu
doirasidagi adabiyotlar ilmiy va qiyosiy tahli qilindi. Maqoladan
olingan xulosalarni pedagogika institutlarida talabalarni o‘qitish
jarayonida foydalanish mumkin.
1
Teacher of the department “Methods of preschool education” Jizzakh State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
189
Формирование толерантности у детей в семье и ее
значение
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
толерантность,
семья,
воспитание,
детство,
педагогика,
духовная среда.
В статье раскрывается формирование толерантности в
процессе воспитания детей в семье и ее значение в
дальнейшем формировании ребенка как личности. В
качестве теоретического источника при освещении темы
статьи
использованы
исследовательские
работы
зарубежных и отечественных ученых. С целью более
подробного описания основных понятий в статье была
представлена научная и сравнительная литература по
теме. Выводы из статьи могут быть использованы в
процессе обучения студентов в педагогических институтах.
KIRISH
Oila jamiyat tayanchidir. Oila bolalarga tarbiya berish va ularni jamiyatga yetuk
shaxs sifatida tarbiyalab yetkazib berish uchun jamiyatning asosiy bo‘g‘ini sifatida
qaraladi. Tarbiyaning har bir elementi bolaning yetuk shaxs sifatida shakllanishida
muhimdir. Bolalarda tolerantlikni shakllantirish esa u
ning ma’naviy qiyofasini ochib
berish tarbiyaning muhim elementlaridan biridir. Jamiyatni taraqqiyotga yetaklash ilmli
va ma’rifatli, umuminsoniy qadriyatlarni to‘g‘ri anglagan, tolerant madaniyatli insonlarga
bog‘liq. Ayniqsa, yoshlarni ilm
-
ma’rifatli qil
ish, ularni umuminsoniy va milliy qadriyatlar
ruhida tarbiyalash, ularda tolerantlilik xulqini shakllantirish uchun zamonaviy va
noan’anaviy usullarini hayotga tatbiq qilish bugungi kunning muhim vazifalaridan biri
hisoblanadi.
Tolerantlik muammosi XX asrning 50-yillarida ikkinchi jahon urushi tugagach,
butun insoniyat fanatizm, nafratning oqibatlarini va fojialarini boshdan kechirgach
dolzarb bo‘lib qoldi. Bu davr uchun eng ko‘p muhokama qilingan mavzulardan biri diniy
tolerantlik bo‘lib, u turli xil dinlar o‘rtasidagi uyg‘unlik masalalariga qaratilgan edi.
Tolerantlik so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, “bag‘rikenglik va tantilik” kabi ma’nolarni
bildiradi. Tolerantlik va uni bolalarimizga singdirish bu hozirgi zamonning dolzarb
muammosidir. Chunki xozirgi kunda dunyoda doimiy siyosiy va diniy nizolar,
insonlarning bir birlariga munosabatlariga ham ta’sir qilmoqda. Dunyoning turli
nuqtalarida bo‘layotgan voqealardan bizga ma’lumki, din, millat, xalq va boshqa ijtimoiy
guruhlar o‘rtasidagi munosabatlarda ni
zolarning kelib chiqishi bazi hollarda yirik
urushlarga va diniy mojarolarga aylanaib ketishiga sabab bo‘lmoqda.
Tolerantlik bilan to‘yingan jamiyatda yosh avlodni tolerantlik ruhida tarbiyalash
zaruriyatini keltirib chiqaradi. Shu munosabat bilan shaxsning ijtimoiylashuvi sodir
b
o‘lgan oilaga alohida e’tibor berish kerak. Aynan oilada o‘ziga ishonch, o‘z qadr
-
qimmatini anglash, boshqa odamga hurmat qo‘yiladi, undan bag‘rikenglik ruhini aks
ettiruvchi altruizm, mansublik va birdamlik rivojlanadi. Tolerantlikni hissini bolada
yaratish oilaning pedagogik ahamiyatini yana bir karra ko‘taradi. Boshqa insonlarga
muomalada bo‘lish va muloqot qilishni ilk bor go‘dak aynan oilada o‘rgana boshlaydi,
ularga ilk bor oila muhitida duch keladi. Bola ilk bor oila sharoitida boshqa insonlar bilan
muloqot va muomala jarayoniga kirishadi. Ana shunda bolada to‘g‘ri, ijtimoiy sharoitga
mutanosib hamda davr talablariga javob bergan tolerantlik tafakkuri shakllantirilsa,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
190
tolerantlik tafakkuri bolaning ijtimoiy hayotdagi yetuk shaxs sifatida yashashi, jamiyat
hayotida uning o‘z o‘rnini to‘g‘ri va mukammal darajada egallashi uchun mustahkam
poydevor bo‘la oladi. Tolerantlik bugungi kunda dunyoning barcha davlatlarida eng
muhim va dolzarb b
o‘
lgan pedagogik muammolaridan biriga aylanar ekan, tolerantlik
o‘
zining juda ham katta va murakkab tushuncha ekanligini ham namoyon etib borayotir.
Bugungi kunda tolerantlik va uni shakllantirish jarayonlari
o‘
z mazmuniga tolerant-
likning mohiyati, uning tarixiy shakllanish omillari, uning mazmunidan tashqari bir necha
o‘
n y
o‘
nalishlarga ega b
o‘
lgan mazmunini ham qamrab oladi. Agar tolerantlikning
bugungi kundagi dolzarb b
o‘
lgan mavzularini tahlil qilsak, tolerantlikning umumiy
tushunchalaridan tashqari tolerantlik tarkibidagi agressiya, altruizm, antisemi-tizm,
ksenofobiya, radikalizm, diskriminasiya, empatiya, z
o‘
ravonlik kabi salbiy axloqiy
tushunchalarini ham oiladan boshlab tushuntirish, ularning bugungi jamiyatlar taraq-
qiyotiga b
o‘lgan salbiy ta’siri masalalarini muhokama etish lozim bo‘ladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI
Tolerantlik va bolalarni tolerantlik hissi bilan tarbiyalash mavzusi doirasida ilmiy-
tadqiqot ishlarini olib borgan qator mualliflarni misol sifatida to‘xtalib o‘tish mumkin.
N.L. Okoneshnikova, J. Dyumezil, Ch.S. Pirs, G. Olport, F. de Sossyur, Ts. Todorov, U. Eko,
K. Levi-Stross, P. Riker va boshqa shu kabi jahon ilm-fanining mashhur olimlarini misol
sifatida keltirish mumkin.
1958-yil ispan mafkurachisi G.Olport bu mavzuga quyidagicha fikr bildiradi:
“Tolerantli
k ijtimoiy munosabat sifatida, shubhasiz, bolalik davrida, ota-onalarning
tarbiya munosabatlarida, mukofotlar va jazolar siyosatida, oila muhitida ildiz otadi”
.
Bundan tashqari, oilaviy hayot bolaga shaxslararo munosabatlar sohasida katta
tajriba beradi va kelajakda bolaning boshqa odamlar bilan munosabatlarida prognoz
qilinadigan qadriyatlarni shakllantiradi. Tolerantlik muammosini o‘rganadigan mahalliy
pedagoglar A.G. Asmolov va G.V.
Soldatovalarning ta’kidlashicha, dunyoning xilma
-
xilligiga, ijtimoiy, madaniy, etnik va mafkuraviy farqlarga ijobiy munosabat darajasini aks
ettiruvchi shaxsning munosabatlari, qadriyatlari va yo‘nalishlari tizimi orqali
quyidagilarni aniqlash mumkin tolerantlik darajasi, pedagogik-psixologik barqaror va
axloqiy jihatdan yetuk shaxs qarama-
qarshilik va zo‘ravonlikni istisno qiladigan ijobiy
-
ijtimoiy, madaniyatlararo va shaxslararo munosabatlarni rivojlantirishga qaror qiladi
[4. B. 15].
Tolerantlik tushunchasi mahalliy olimlarimiz tomonidan ham keng o‘rganilgan.
Bir guruh o‘zbek olimlari tomonidan nashr etilgan “Tinchlik va bag‘rikenglik
atamalari izohli lug‘ati” kitobida esa –
tolerantlik
–
(lotincha “tolerantia” –
“sabrtoqat”)
jamiyatdagi turfa madaniyatlilik, plyuralizm, turli-tumanlik va xilma-xilliklarning
mavjudligini tan
olish, qabul qilish, to‘g‘ri tushunish va hurmat qilishga qaratilgan ijobiy
munosabat, deya ta’riflanadi hamda ushbu tushunchaning o‘zbek tilida bag‘rikenglik,
sabrlilik, qanoatlilik, toqatlilik, bardoshlilik, chidamlilik kabi bir qator sinonimlarga
egalig
i alohida e’tirof etiladi [5.
B. 13]. Ijtimoiy va madaniy xilma-xillikka nisbatan
individual hamda ijtimoiy munosabat, shuningdek, o‘zga fikr, e’tiqod va yurish
-turish
uslubiga nisbatan sabr-toqatlilik shakli sifatida tolerantlikka madaniyatlilik, siyosiy
etuklikning asosiy alomati deb qarashimiz mumkin [6. B. 7].
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 18
-
moddasida: “O‘zbekiston
Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega bo‘lib, jinsi, irqi,
millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar,
qonun oldida tengdirlar.
Imtiyozlar faqat qonun bilan belgilanib qo‘yiladi hamda ijtimoiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
191
adolat prinsiplariga mos bo‘lishi shart” [1
. B. 8
–
9]
–
deb e’tirof e
tilishi tolerantlikni
tarannum etuvchi g‘oyalar asosida yurtimizda ham bunday tadbirlar ko‘lamini oshirish
hamda hayotga tatbiq qilish kabi dolzarb vazifalarni amalga oshirishda huquqiy asos
bo‘lib xizmat qilmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi. Oiladagi yuqorida darajadagi ijobiy tolerant munosa-
batlar o‘z
-
o‘zidan shakllanib qolmaydi, uni sog‘lom, adekvat, pedagogik bilimlar asosida
shakllantirish oilaviy tolerantlik va bola tolerantligini tarbiyalashning birdan bir to‘g‘ri
yo‘li hisoblanadi. Shu bois oiladagi o‘smir yoshli bolalar tolerantligini shakllantirishda
bola tolerantligining pedagogik mazmuni, uning samarali va shakl va metodlari
masalasini ilmiy o‘rganish muhim ahamiyat kasb eta boshlaydi. Oilada ota
-ona
tomonidan farzandlarga tolerantlikni shakllantirishning pedagogik mazmuni. Biz
yuqorida tolerantlik
–
inson individualligiga xos bo‘lgan insonparvarlik, mehr va muruv
-
vat, o‘zgalarni hurmatlash va e’zozlash, kechirimli bo‘lish, birovlarga zarar yetkazmaslik,
ya’ni umumiy jihatdan olib qaraganda, tinchli
k va totuvlik tamoyiliga asoslangan qadriyat
va fazilatlarning ochiq namoyon qila olish qobiliyati ekanligini ko‘rib chiqdik.
Tolerantlikka amal qilish va uni ko‘rsata olish –
odamlarning qarashlari, fikrlari, tashqi
ko‘rinishlari, kiyinishi, manfaatlari,
madaniyati, irqi, millati, tili, urf va odatlari, axloqi,
o‘zini tutishi, qadriyatlari turlicha ekanligini tan olishdir. Shu bois ham tolerantlik faqat
bir odam shaxsiyatiga bog‘liq xususiyat bo‘lmay, balki ijtimoiy fazilat, barcha
odamlarning o‘zaro munosabatlarini tartibga soluvchi, ularni o‘zaro tinchlik va totuvlikda
yashashga o‘rgatuvchi, odamlar orasidagi ziddiyatlarni yumshatib, ularni murosa qilishga
undovchi fazilatlar majmuidan iboratdir.
Tolerantlikka o‘smir yoshdagi bolalarni o‘rgatish ularni mu
staqil fikrlashga,
boshqalar fikrini diqqat bilan tinglashga, o‘zgalar manfaatlarini ko‘ra bilishga, jamiyat va
odamlar o‘rtasidagi munosabatlarni tanqidiy nazar bilan baholashga, axloqiy va ma’naviy
talablarga qat’iy rioya qilishga o‘rgatadi. Chunki zamon
aviy madaniyatli inson na faqat
madaniylik borasidagi bilimlarni egallagan inson, balki o‘z hayotida ana shu bilimlarni
amaliy qo‘llay olgan inson, na faqat o‘zini hurmat qilgan inson, balki o‘zgalarga ham
hurmat bilan munosabat ko‘rsata oluvchi inson hisoblanadi. Tolerantlik o‘zgalarni ularni
qanday bo‘lsa, o‘shandayligicha, o‘zgarishlarsiz qabul qila olish, ular bilan muloqot qila
olish qobiliyati hamdir. Shu bois ham oilada o‘smir yoshdagi bolalarda tolerantlik
tafakkurini shakllantirish pedagogik jihatdan quyidagi tamoyillarning bajarilishini talab
etadi:
•
boshqa insonlarning fikrlari, qarashlari hamda madaniyatiga ochiqlik va anglash
bilan munosabat bildirish, dunyo va madaniyatlar rang-barangligini qabul qilish;
•
o‘zgalarga nisbatan zo‘ravonlik, tazyiq, bosim o‘tkazishlardan voz kechib
yashash, ziddiyat va konfliktlarda ularni tinch yo‘l bilan hal etishga o‘rganish;
•
o‘zgalarga hurmat va e’tibor bilan qarash, oila va jamiyatda hamkorlik,
hamjihatlik, totuvlik tamoyillari asosida hayot kechirishga o‘rganish
.
Tahlil va natijalar. Demak, tolerantlik na faqat ijtimoiy hodisa, balki pedagogik
hodisa hamdir. Odamlar o‘rtasidagi muomala masalasi o‘zbek oilalarining azaliy
qadriyatlaridan, milliy tarbiyaning asoslaridan hisoblanadi. Ammo muomalada har doim
ham inson
o‘zini tolerant tuta olmaydi. Insonga jahl, agressiya, yomon kayfiyat, yolg‘on,
hissiyotlarga berilib ketish, zo‘ravonlik, tazyiq o‘tkazishga moyillik kabi holatlar xalaqit
beradi. Demak, tolerantlikka o‘rganish bir tomondan o‘zini ochiq ko‘ngil, samimiy, do‘st
tuta bilish bo‘lsa, ikkinchi tomonda, o‘zini o‘z qalbidagi yomon kayfiyat, yomon hissiyot,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
192
agressiya va zo‘ravonlikdan asray bilish hamdir. Agar barcha insonlar o‘
zlarini tolerant
munosabatlarga o‘rgata olsalar, barcha jamiyatlarda insonlararo garm
oniya qurilgan
bo‘ladi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, ota-onalarga tolerantlik bilan tarbiyalash
kabi pedagogik jarayonda o‘z manfaatlari va o‘zgalar manfaatlariga nisbatan yangi,
zamonaviy, ya’ni tolerant munosabatni o‘z farza
ndalarida shakllantiradi. Bunda unga bir
tomondan, din va madaniyatimizga doirasidagi axloqiy normalarga oid milliy an’ana
yordam bersa, ikkinchi tomondan, rivojlangan ilm-fan dunyosining zamonaviy bilimlar
yordamga keladi. Tolerantlikni shakllantirish jarayonida oilaviy muhit, oilaviy muno-
sabatlar, oila a’zolarining xarakterlari, ularning o‘zaro bir
-birini anglash darajalari kabi
omillarning barchasi muhimlik kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘TXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi. 2014.
–
bet 8-9. (Constitution of
the Republic of Uzbekistan. 2014.
–
pages 8-9).
2.
Бетти Э. Риэрдон. Толерантность дорога к миру.
–
М.: Изд
-
во «Бонфи»,
2001.
–
С.
304.
3.
Гинот Хаим Г. Воспитай счастливого ребенка. Развитие личности от 3 до
12
лет
/ Пер. с англ. А.Н.
Анваера. –
М.: ЗАО «Центрполиграф», 2004.
–
С.
185.
4.
Вульфов
В.З. Воспитание толерантности: сущность и средства //
Внешкольник. –
2002.
–
№6. –
С. 12–
16.
5.
Abdurazakova M. va boshq. Tinchlik va bag‘rikenglik atamalari izohli lug‘ati //
Mas’ul muharrir Q.A.
Jo‘raev. –
T.: JIDU, 2005.
–
bet 13. (Abdurazakova M. et al. Glossary
of Terms of Peace and Tolerance // Responsible Editor Q.A. Jo
‘
raev.
–
T.: JIDU, 2005.
–
page 13.)
6.
Karimova
E. O‘zbek tolerantligi. –
T.: Aloqachi, 2005.
–
bet 7. (Karimova E. Uzbek
tolerance.
–
T.: Aloqachi, 2005.
–
page 7.)
7.
Mirazimova M.N. (2021). Maktabgacha yoshdagi bolalarda gimnastika
mashg
‘
ulotlarini tashkil etish usullari. Academic research in educational sciences, 2(10),
786
–
790.
8.
Mirazimova M. (2021). Jismoniy tarbiya mashg
‘
ulotlarida badiiy gimnastika
elementlarini o
‘
rgatish metodikasi: Jismoniy tarbiya mashg
‘
ulotlarida badiiy gimnastika
elementlarini o
‘
rgatish metodikasi.
Мактабгача таълим журнали,
2(2). Retrieved from
https://presedu.jspi.uz/index.php/presedu/article/view/856.
9.
Umumrivojlantiruvchi gimnastikaning ilmiy-nazariy asoslari. M. Mirazimova /
Academic research in educational sciences volume 2 | ISSUE 1 | 2021 ISSN: 2181-1385
Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723.
10.
Mirazimova Muxabbat Normatovna. (2022). Increasing The Coverage of
Preschool Education for Children with Developmental Disabilities or Mental Disorders.
Journal of Pedagogical Inventions and Practices, 4, 85
–
87. Retrieved from
http://zienjournals.com/index.php/jpip/article/view/660.
11.
Muxabat. (2022).
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatlar jarayonida
rivojlantiruvchi muhitning ahamiyati. https://presedu.jspi.uz/index.php/presedu/
authorDashboard/submission/4727
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
193
12.
Muxabat. (2021).
Maktabgacha yoshdagi bolalarni maktabgacha ta’lim
tashkilotlariga qamrab olishning ahamiyati. https://presedu.jspi.uz/index.php/presedu/
authorDashboard/submission/4653
13.
Muxabat. (2021).
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida mashg‘
ulotlarni tashkil
etishda faollik markazlarinining mazmuni. https://presedu.jspi.uz/index.php/presedu/
authorDashboard/submission/3523.
14.
Muxabat. (2022). Bol
а
l
а
rd
а
sogʼlom turmush tа
rzini sh
а
kll
а
ntirish.
https://presedu.jspi.uz/index.php/presedu/article/view/5093.
15.
Muxabat. (2022).
maktabgacha taʼlimiga rivojlanishida jismoniy yoki ruhiy
buzilishlari bo‘lgan bolalarni qamrab olish. https://art.jspi.uz/index.php/presedu/
article/view/5091.
