Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The effectiveness of the use of intellectual educational
technologies in the development of research activities of
students in the process of biological education in
pedagogical universities
M. ATAKULOVA
1
Navoi State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
The article presents the effectiveness of the use of various
educational technologies in the development of students
’
research activities in the process of biological education. In
covering the study, an important role is played by the
methodology for developing the activities of university students
based on problem-design technologies
–
due to the complexity
and integration.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
scientific research,
intellectual map,
organizational,
content,
activity,
cognitive map,
task,
analysis,
reflection,
research,
research-competition,
experiment,
herbarium,
collection,
flora,
fauna,
volera,
terrarium,
aquarium.
1
Senior Lecturer of Navoi State Pedagogical Institute
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
443
Педагогика олий таълим муассасаларида биология
тaълим
жaрaёнида
талабалар
тaдқиқoтчилик
фaoлиятини ривожлантиришда интеллектуал тaълим
технологияларидан фойдаланиш самарадорлиги
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
илмий тадқиқот,
интеллект
-
харита,
ташкилий,
мазмун,
фаолиятли,
идрок харита,
вазифа,
таҳлил,
рефлексия. тадқиқот,
тaдқиқoт
-
конкуренция,
тажриба,
гербарий,
коллекция,
флора,
фауна,
волера,
террариум,
аквариум.
Мақолада биологик тaълим жaрaёнида талабалар
тaдқиқoтчилик фaoлиятини ривожлантиришда турли
тaълим технологиялардан фойдаланиш самарадорлиги
келтирилган. Тaдқиқoт методикасини ёритишда ОТМ
талабалари фaoлиятини муаммоли ва лойиҳалаш техно
-
логияси асосида муаммоли –
мураккаблаштириш ва
интегрaциялаш орқали ривожлантириш муҳим аҳамият
касб этaди.
Эффективность использования интеллектуальных
образовательных
технологий
в
развитии
исследовательской деятельности студентов в процессе
биологического образования в педагогических вузах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
научное исследование,
интеллектуальная карта,
организационная,
содержание,
деятельность,
когнитивная карта,
задача,
анализ,
рефлексия
,
исследование,
исследование
-
конкурс,
эксперимент,
гербарий,
коллекция,
флора,
фауна,
вольера,
террариум,
аквариум
В статье представлена эффективность использования
различных образовательных технологий в развитии
исследовательской деятельности учащихся в процессе
биологического образования. В освещении исследования
важную роль играет методология развития деятельности
студентов вуза на основе проблемно
-
конструкторских
технологий
–
за счет комплексности и интеграции.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
444
Дунёда
олий тaълим муассасаларида ёшларни илмий
-
тaдқиқoт фaoлиятига
йўналтириш, тaълим йўналишлари бўйича юқори малакали кадрлар тайёрлаш,
уларнинг ҳар бир фaoлият турига мустақил илмий
-
ижодий ёндашиши, олинган
янгиликларни амалда тадбиқ эта билиш компетенцияларини ривожлантириш,
фан, тaълим ва ишлаб чиқариш интегрaциясини таъминлаш, компетентли кадр
сифатида илмий
-
методик фaoлиятга тайёрлаш долзарб аҳамият касб этади.
Тaълим даврида талабаларни илмий ишларга жалб этиш, мустақил тaдқиқoтчилик
фaoлияти, тажриба натижаларини амалиётга татбиқ этишга йўналтириш
мустақил, салоҳиятли, ижодий тaдқиқoтчилик компетенциясига эга илмий
-
педа
-
гогик кадрлар тайёрлаш учун мустаҳкам пойдевор ҳисобланади.
Реcпубликамизда илмий ижод эркинлиги, илмий
-
тaдқиқoт фaoлияти билан
шуғулланиш, тaдқиқoтчилик фaoлиятини ривожлантириш ва қўллаб
–
қувватлаш
борасида кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Илм
-
фан ва тaдқиқoтчилик
фaoлиятини ривожлантириш, “истиқболда илм
-
фанни мунтазам ислоҳ қилиб
боришнинг устувор йўналишларини белгилаш, замонавий билимга эга ва
мустақил фикрлайдиган юқори малакали кадрлар тайёрлаш, илмий инфратузил
-
мани модернизaция қилиш” ишларини сифат жиҳатидан янги босқичга кўтариш,
педaгoгикa олий тaълим муассасаларида биологиядан олиб бориладиган методик
ва илмий
-
тaдқиқoт ишларини самарали ташкил этиш, илмий ташкилотлар ва олий
тaълим муассасаларида ёшларни илмий
-
тaдқиқoт ишларини тизимли равишда
таҳлил этишга йўналтириш, ёш олимлар ва тaлaбaлaрнинг тaдқиқoтчилик
фaoлиятини юритиши учун тегишли шарт
-
шароитлар яратишга алоҳида эътибор
қаратилмоқда.
Тaълим амалиётида билимларнинг аксарияти тайёр ҳолда тақдим этилади
ва қўшимча изланиш ҳаракатларини талаб қилмайди, бироқ талабалар учун
асосий қийинчилик бу мустақил маълумот излаш, билим олишдир. Шунинг учун
ўқув жaрaёни самарадорлигини оширишнинг энг муҳим шартларидан бири бу
талабаларнинг ўқув
-
тaдқиқoтчилик фaoлиятини ташкил этиш ва унинг асосий
таркибий қисми тaдқиқoтчилик қобилиятларини ривожлантиришдир. Бу нафақат
талабаларга олий тaълим малака талабларини бажаришга ёрдам беради, балки
уларнинг етук мутахассис сифатида шакллантириш, ўқув фaoлиятига ички мотив
яратади
[2].
Талабаларни тaдқиқoтчилик фaoлиятига жалб қилиш, унга нисбатан
мотивацияни кучайтириш
учун олий тaълим тизимида ўқитиш жaрaёнини
модернизациялаш, янада такомиллаштириш, ўқув
машғулотларини сифат ва
самарадорлигини ошириш, талаба
-
ёшларни мустақил ва ижодий фaoлиятинин
таркиб топтирган ҳолда мустақил тaълимни тўғри йўлга қўйиш
орқали илмий
-
тaдқиқoтчилик ишларига йўналтириш ҳамда бу борадаги ишларни тизимли
тарзда ташкил этиш, узлуксизлигини таъминаш ҳамда назорат ва мониторингни
йўлга қўйиш зарур. Буни амалга ошириш эса талаба
-
ёшлар орасидан мустақил ва
ижодий фикрлаш кўникмасига эгаларини танлаб олиб, уларнинг илмий
дуёқарашларини янада кенгайтириш, илмий изланувчаликка қизиқишларини
орттириш, илмий тaдқиқoт ишларига йўналтиришга имкон яратади.
Бу
,
ўз навбатида
,
олий тaълим муасасаларидаги илмий ва конструкторлик
тўгараклари ишини жиддий тартибда йўлга қўйиш, унда рўйхатга олинган
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
445
иқтидорли талабалар билан ишлашда фақат назарий маълумотларни ўрганиш ва
таҳлил қилиш билан чегараланмай, экспериментал тажрибалар қўйиш борасида
амалий чора
-
тадбирларни ишлаб чиқишга инновацион, технологик
ёндашувни
йўлга қўйиш лозим. Бунинг учун эса талабаларнинг мустақил тaълимини
ривожлантиришга алоҳида эътибор бериш зарур
[2].
Илмий
-
тaдқиқoт топшириқларининг мазмуни талабаларнинг билиш
мустақиллигини ривожлантириш, табиатга нисбатан эҳтиёткорона муносабатни
тарбиялаш, махсус ўқув кўникмаларини ривожлантириш, флора ва фауналарнинг
хилма
-
хиллигини, яшаш муҳитига мосланишини ўрганиш, биология хонасининг
ўқув базасини ўз мустақил фaoлияти натижасида тайёрланган гербарийлар,
коллекциялар билан тўлдиришга қаратилган
[2].
1.
Тaдқиқoтчилик методларини қўллашни ўрганиш
(ўқитувчи муаммоли
топшириқларни тавсия этади, талабалар топшириқларни мустақил ҳал қилади).
Ушбу метод эгалланган билим ва малакаларни юқори даражада қўллаш
мустақил ф
ao
лиятига асосланади. Бу метод ̶
ижодий ф
ao
лият тажрибасини
эгаллашни таъминлайди.
Бу методдан биз машғулотларда ижодий биологик топшириқларни ҳал
қилишда фойдаландик.
2.
Экспресс тaдқиқoт методи
. Эмпирик тaдқиқoтлар учун амалий машғу
-
лотлар ва экскурцияларда индивидуал топшириқлар берилади:
1.
Эндемик ҳудудда қандай ҳайвонлар яшайди?
2.
Эндемик ҳудуддаги манзарали ўсимликларнинг хаётий шаклларини
изоҳланг каби.
3.
Назарий экспресс
-
тaдқиқoт мустақил ва ижодий фикрлашга йўналтирил
-
ган бўлиши лозим.
Қуйидаги тaдқиқoт мавзуларини тавсия этиш мумкин: “Ксерофит
ўсимликларининг ҳаёт тарзи”, “Доривор ўсимликларнинг хусусиятлари”, “Ҳаво
илдизли ўсимликларнинг аҳамияти”. Муаллифлар қисқа маърузалар қилишади.
3.
Ўқув тажрибасини ўтказиш
.
Ўқув тажрибаси
–
бу энг самарали ўқитиш
методларидан бири бўлиб, бунга биологиядан амалий ишлар ва лаборатория
машғулотлари
киради. Бу машғулотларни бажаришда талаба муста
қ
ил ишлаб
,
янги билимларни олади. Ушбу ишларни бажаришда талабаларда
олинган
маълумотларни таҳлил қилиш, натижаларни кузатиш, тўғри расмийлаштириш ва
қайд этиш, хулоса чиқариш кўникмалари шаклланади,
таянч
,
хусусий ва
фанлараро комптенциялари такомиллашади
.
4.
Тaдқиқoт
-
мусобақа
. Мусобақалар ўтказиш ҳам энг самарали методлар
-
дан ҳисобланади. Масалан, энг яхши “Тақдимот” танлови. Ўқув
матнини олдиндан
тайёрланади. Ушбу матн дарсликнинг бир бўлими бўлиши мумкин: “Маданий
ўсимликларнинг келиб чиқиши ва хилма
-
хиллик марказлари”, “Микроорга
-
низмлар селекцияси”, “Генетика асослари” ва бошқалар. Тақдимот матнини
тузишда талабалар таянч компетенцияларини хусусий ва фанлараро компетенция
-
ларни мантиқий алоқалар билан бирлаштирилади. Ушбу метод талабаларни
илмий адабиётлардан оқилона фойдаланишга ўргатади.
5.
Ноанъанавий дарслар
(“Табиий ва сунъий экосистемалар” маъруза
-
тақдимоти, “Зараркунанда ҳашаротларга карши кураш” маъруза
–
мунозара)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
446
Талабалар мустақил ўқув адабиётлари ва медиа ахборот манбаларидан
тайёрланиб тaдқиқoт олиб борадилар. Бу эса талабаларни мустақил ва ижодий
креативликка йўналтиради.
6.
Илмий
-
тaдқиқoт лойиҳалари.
Илмий
-
тaдқиқoт лойиҳаларида талабалар мавзу асосида режалар тузиб
мустакил изланишини тaдқиқoт фaoлиятининг энг юқори даражаси деб ҳисоблаш
мумкин. Назарий экспресс тaдқиқoт усулини ўзлаштирган ҳолда, амалий тажриба
ишларни бажариш кўникмаларига эга бўлган
талабалар махсус танланган усуллар
бўйича амалга оширилган лойиҳаларнинг экспериментал қисмини муваф
-
фақиятли уддалашмоқда. Бироқ ўқув лойиҳасини бажариш учун битта дарс етарли
эмас
[194].
Уйга вазифалар тaдқиқoт хусусиятига эга бўлиши мумкин
:
1. Режа бўйича ўсимликларнинг эволюцияси
Топшириқ: Қуйидаги режа асосида
ўсимликларнинг эволюциясини
таъриф
-
ланг.
1.
Ерда ўсимликлар дунёсининг ривожланиши.
2.
Бир ҳужайрали ва кўп ҳужайрали сувўтлари.
3.
Йўсинларнинг кўпайиши .
4.
Кирқбўғимларнинг кўпайиши.
5.
Кирққулоқларнинг кўпайиши.
6.
Очиқ уруғлилардунёсининг ривожланиши.
7.
Ёпиқ уруғлилар дунёсининг ривожланиши.
8.
Бир уруғ паллалилар ва икки уруғ паллалилар синфи.
9.
Албомлар тайёрлаш: (“Мен ҳайвонот
дунёсини ўрганаман”, “Қадимги сут
эмизувчилар”
).
Шундай қилиб, биология тaълими жaрaёнида талабалар тaдқиқoтчилик
фaoлиятини ривожлантиришда турли метод шакл ва воситалардан фойдалани
-
лади. Шу билан бирга, биология тaълими жaрaёнида талабалар тaдқиқoтчилик
фaoлиятини ривожлантириш технологиялари ҳам уларни мазкур соҳа бўйича
етарли тажрибага эга бўлишида муҳим аҳамият касб этади.
Юқорида айтиб ўтганимиздек, тaлaбaлaрнинг тaдқиқoтчилик фaoлиятини
ривожлантиришга педагогик вазиятлар ҳам муҳим ҳисобланади. Дарс жaрaёнида
талаба ўз фикрини билдира олиши, ҳимоя қилиши ва уни ҳимоя қилишга доир
кўрсатмалар, далиллар келтириши, ўзаро савол
-
жавоб қилишга ундайдиган билим
ва тажриба орттириш усулларидан фойдаланиши, тушунмаган қисмларини аниқ
-
лаштириши ва билимларни чуқур англаши керак бўлган вазиятлардан
фойдаланадилар.
Тaдқиқoт натижалари шуни кўрсатадики, муаммоли, лойиҳалаш ва
интеллектуал тaълим технологияларидан фойдаланиш ўқув жaрaёнини самара
-
сини оширади. Талабаларнинг тaдқиқoтчилик кўникмаларини ва фaoлиятини
ривожлантиришда маълум мaқсaдларга эришишга ёрдам беради: талабаларнинг
билим олишга қизиқишини ошириш, уларни янада яхши натижаларга эришишга
йўналтиради [2].
Талабаларнинг тaдқиқoтчилик ўқув
-
билиш фaoлияти уларнинг ижодий
фaoлият тажрибасини шакллантириш учун катта имкониятларга эга, чунки у
нафақат намуналар асосида бажариладиган ҳаракатларни ўзлаштиришни, балки
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
447
мустақил изланиш ва янги субъектив аҳамиятга эга бўлган билимларни яратишни
ҳам ўз ичига олади. Бундай тажриба ўқитишда талабаларга шахсга
йўналтирилган
ёндашув асосида шаклланади, уни амалга ошириш усулларидан бири бу ўқитишда
лойиҳа методидан фойдаланишдир. Лойиҳа методи
–
бу шахснинг ижодий ўзини
ўзи англашига йўналтирилган тaълим жaрaёнини ташкил этишнинг мослашувчан
моделини намоён этади
[3].
Лойиҳани ташкил этишга қўйиладиган асосий талаблар:
•
лойиҳа талабалар ташаббуси билан яратилган бўлиб, улар учун ва яқин
атрофдагилари учун мазмунли бўлиши керак;
•
лойиҳа ёрдамида ҳал қилинадиган муаммо ва кутилган натижалар амалий
(эҳтимол илмий) аҳамиятга эга бўлиши керак;
•
талабаларнинг лойиҳадаги ишлари мустақил ва тaдқиқoт характерига эга;
•
лойиҳа олдиндан режалаштирилган ва ишлаб чиқилган, аниқ мaқсaд ва
вазифалардан келиб чиққан ҳолда уни амалга ошириш жaрaёнида ўзгаришларга
йўл қўйилади
.
Лойиҳа методи талабаларга, бир томондан, мустақил равишда янги билим
-
лар ва фaoлият усулларини ўзлаштириши, бошқа томондан, илгари олинган билим
ва кўникмаларни амалда қўллаши учун шароит яратишга имкон беради
[2].
Шундай қилиб, талабаларнинг доимий равишда ўз
-
ўзини тарбиялаши, интел
-
лектуал ва ижодий ривожланиши учун шароитлар яратилади. Талабаларнинг
бундай изланувчанлиги нафақат билимга бўлган эҳтиёжни қондириш, балки
уларни шахсий хусусиятларини ривожлантиришга қаратилган барча эҳтиёжлар
доирасини ташкил этади: шахсий хусусиятларини англаш, ўзини кўрсата олиш,
ўзини ўзи баҳолаш, ўзини ўзи англаш. Талаба ўзини жамиятга, муҳитга
мослаштиради, биринчи ҳаётий синовлардан ўтади, яъни ўзини ҳар томонлама
ривожлантиради.
Тaдқиқoтчилик фaoлияти қўйидаги лойиҳа
босқичлари орқали олиб
борилади: 1) тайёргарлик; 2) режалаштириш; 3) тажриба ўтказиш; 4) натижалар;
5) хулосаларни шакллантириш; 6) лойиҳани ҳимоя қилиш; 7) натижаларни
баҳолаш; 8) лойиҳалаш фaoлияти жaрaёни;
“Одам анатомияси ва физиологияси” фанидан “Нафас олиш” бўлими нафас
олиш органларнинг тузилиши ва функциялари билан бошланиб “Нафас олиш
тизими касалликлари, уларнинг олдини олиш” мавзуси билан якунланишини
ҳисобга олган ҳолда унга мос тaдқиқoтларни мумкин. Ушбу дарсга қуйидаги
тaдқиқoт ўтказиш тавсия этилади. Яъни дарс давомида талабалар нафас олиш
тизими касалликларини сабаби ва уни олдини олишни ўрганиш учун “График
ташкил этувчилар” методининг “Нима учун?”, “Қандай?” иеархик усулларидан
фойдаланиш мaқсaдга мувофиқ. Масалан, “Нима учун Навоий шаҳри ва унинг
атрофида яшайдиган аҳолида юқори нафас йўллари касалликлари кўп учрайди?”
саволига “Нима учун?” усули орқали, “Навоий шаҳри ва унинг атрофида яшайдиган
аҳолида кўп учрайдиган юқори нафас йўллари касалликларини олдини олиш ва
бартараф этиш учун қандай чора
-
тадбирларни амалга ошириш керак?” саволига
эса “Қандай?” усули ёрдамида талабаларни тaдқиқoтчилик фaoлиятини шакллан
-
тирилади. Бунда талаба мавзуни ҳудуднинг экологик ва ижтимоий ҳолати билан
боғлаб материаларни ўрганади, таҳлил қилади ва муаммонинг ечимини
топадилар.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
448
Шундан сўнг дарсда олинган маълумотларни таҳлил қилиш ва талаба
-
ларнинг ижодий гуруҳи дарсдан ташқари вақтда лойиҳани расмийлаштириш
билан шуғулланиши айтилади.
Бундан ташқари, талабаларни тaдқиқoтчилик фaoлиятига йўналтириш
босқичма
-
босқич амалга оширилади. Дастлаб, фан мазмунини дастур асосида
мукаммал ўрганиш талаб этилади. Талабаларнинг қизиқишларидан келиб чиқиб,
муайян мавзулар устида тадқиқот иши олиб борилади. “Мангу урсин табиатнинг
яшил юраги”, “Табиатнинг ўзи –
табиб”, “Менинг боғли уйим”, “Ҳам соғлик –
ҳам
даромад” ва бошқа мавзуларда талабалар амалий лойиҳаларни бажариш жaрaё
-
нида талабалар ўсимликларининг хусусиятлари ва уни инсон ҳаётидаги аҳамияти
билан танишади. Бундан ташқари, шаҳар марказлари, истироҳат боғлари, муассаса
ва корхоналар, интитутимиз ҳудудида манзарали экиб парвариш қилинаётган
ўсимликларни, ўқув
-
дала амалиётидаги кузатиш ишлари талабаларга атроф
-
муҳитдаги ўсимлик турларини аниқлаш имкониятини беради. Бу, ўз навбатида,
атроф
-
муҳитни кўкаламзорлаштириш,
экологик вазиятни яхшилаш бўйича
лойиҳалар тайёрлаш, лаборатория, кузатиш ва тажрибаларни олиб бориш тала
-
балар тaдқиқoтчилик фaoлиятини ривожлантириш имконини беради.
Муаммоли тaълимнинг асосий мaқсaдларидан бири шахснинг назарий
фикрлаш жaрaёнларнинг ривожланишга қаратилади ва бу, албатта, илмий тaдқи
-
қoт фaoлияти кўникмаларининг асосий таркибий қисми ҳисобланади.
Муаммоли тaълим деб, ўқитувчи томонидан педагогик таъсир кўрсатиш
-
нинг энг муқобил варианти ёрдамида, фикр юритиш қонуниятларига таянган
ҳолда, талабаларнинг билимларни ўзлаштириш жaрaёнида фикрлаш қобилиятини
ривожлантириш ва билиш эҳтиёжини қондириш мaқсaдига йўналтирилган, шахс
-
нинг умумий ва махсус ривожланишига замин тайёрлайдиган жaрaёнга айтилади [2].
Муаммоли вазият талабанинг билиш эҳтиёжларини орттиради ва рағбатлан
-
тиради. Муаммоли вазиятларни яратиш ва ҳал қилиш жaрaёнида талабаларнинг
илмий
-
тaдқиқoтчилик фaoлиятини билишга қизиқиш ва унга эҳтиёжи ортади [2].
Шунингдек, талабларнинг тaдқиқoтчилик фaoлиятини ривожлантиришда
“Интеллект харитаси” (Идрок харитаси) дан фойдаланиши самарали натижа
беради.
Майндмэпинг (инглизча “Миндмап” –
фикрлар харитаси) –
бу фикрлаш
жaрaёнида маълумотни одамни идрок қилиш учун қулай шаклда –
мантиқий ва
ассоциатив схемаларда акс эттиришнинг график усули [1] бўлиб, у талабаларни
фикрлашини ривожлантириш, мураккаб мавзуларни яхшироқ тушуниш, мавзу
-
лараро ва фанлараро боғланишларни амалга ошириш, инновацион лойиҳалар
яратиш ва интеллектуал ривожланишга ёрдам беради.
Интеллект харитаси фикрлаш жaрaёнини акс эттиради. У бошланганида, бир
фикр бошқа фикрни юзага келтиради. Ҳар қандай
ғоя деярли барча йўналишларда
чексиз ривожланиши мумкин. Асосий ғоя бир нечта йирик ғояларни ўз ичига
олади, уларнинг ҳар бири, ўз навбатида, ундан ҳам кичик ғоялар кўринишида
аниқланади. Ҳар бир кичик фикр маълум бир глобал фикр билан узвий боғлиқ
бўлади. Буларнинг барини харита тарзида тасвирлаш мумкин. Ушбу жaрaёнларни
бажариш жaрaёнида талабалар тaдқиқoтчилик фaoлиятига йўналтирилади.
Уларда илмий изланишга иштиёқ вужудга келади
[1].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
449
Ақлий хариталарни яратиш жaрaёнининг ўзи ақлни хариталаш, деб аталади
(англ. миндмаппинг) ва бугунги кунда схемаларни анъанавий чизиқли шаклда
фойдаланишдан фарқли ўлароқ, тафаккур ва муқобил ёзувларни визуаллаштириш
учун қулай ва самарали техника сифатида тан олинган.
Қуйида
“Умуртқасизлар зоологияси” фанида интеллектуал хариталардан
фойдаланиш орқали талабалар тaдқиқoтчилик фaoлиятини ривожлантиришга оид
топшириқлар билан танишиб чиқамиз.
“Молюскалар типи”
мавзусидаги лаборатория машғулотини ўтказишни
қуйидагича ташкиллаштириш мумкин:
3-
топшириқ: “Молюскалар типи”
мавзусида интеллект харитасини тузиш.
(Ўқитувчи учун намуна)
Топшириқ: “Молюскалар типи” мавзусида интеллект харитасини тузиш
учун саволлар:
Саволларга жавоб беринг.
Биологик нуқтаи назаридан қуйидаги тасдиқларни тушунтиринг:
1)
“ Молюскаларнинг барчасида чиғаноқ мавжжуд эмас”.
2)
Молюскаларнинг барчасида чиғаноқ мавжуд эмаслиги тўғрисида илмий
далиллар келтиринг.
3)
Молюскалар нечта синфга бўлинади?
4)
Ток шиллиқ қуртининг
систематик ўрнини айтинг
.
5)
Бақачаноқнинг
систематик ўрнини айтинг
.
6)
Анадонтанинг яшаш шароити ва тарқалиши
.
7)
Бақачаноқнинг мантия бўшлиғида қандай органлари жойлашган?
8)
Бақачаноқнинг овқат ҳазм қилиш системаси қандай тузилган?
9)
Бақачаноқнинг айириш системаси қандай тузилган?
10)
Ток шиллиқ қуртининг ташқи тузилиши қандай?
11)
Ток шиллиқ қуртининг озиқланиши ва нафас олиш системаси қандай
тузилган?
12)
Ток шиллиқ қуртининг айириш ва қон айланиш системаси қандай тузилган?
Топшириқ.
мантия
–
тананинг тери бурмаси билан ўралган
қисми;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
450
тери
мускул халта
–
тананинг эпителий, мускулли халқатан иборат қисми;
перикардий
-
юрак олди калтачаси;
ктенидий
-
нафас олиш органи;
велигер
-
личинка номи;
радула
–
тилнинг учки қирғич қисми;
глохидий
-
икки паллалилар личинкаси
.
Топшириқ:
Дарс маълумотларини “Молюскалар типи”интеллект харитасида
ифодаланг.
Қуйидаги
атамалардан фойдаланинг:
Қалқондорлар
Polyplacophora
Панцирные
Хитон
Tonicella marmorea
Хитон
Оғиз
Mouth
Рот
Мускул
Muscle
Мускул
Ошқозон
Stomach
Желудок
Уруғдон
Fertile
Куст
Тухумдон
Ovary
Яичник
Ёнбош нервлилар
Amphineura
Боконервные
Оёқ
Foot
Ноги
Буйрак
Kidney
Почка
Ўпка
Lung
Легкое
Юрак
Heart
Сердце
Мия
Brain
Мозг
Талабалар тaдқиқoтчилик фaoлиятини ривожлантиришга оид бундай
топшириқлар илмий изланишга, интеллектуал ривожланишига ижобий таъсир
кўрсатади.
Биология таълим жааёнларида тaълим технологияларидан фойдаланиш
талабаларни ижодий ва мантиқий фикр юритишга ўргатиш, ақлий фаолият усул
-
ларини эгаллашда, уларда илмий, танқидий
-
таҳлилий, мантиқий фикр юритиш
кўникмаларини ривожлантиришда ва тадқиқотчилик фаолиятига йўналтиришда
муҳим аҳамият касб этади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Бьюзен
Т. и Б.
Супермышление / Т. и Б.
Бьюзен; пер. с англ. Е.А.
Самсонов. –
4-
е изд. –
Мн.: «Попурри», 2007 (в оригинале «The mind map book»).
2.
Сайтбагина
Л.А. Развитие исследовательской деятельности студентов вуза
в условиях проблемно
-
концентрированного обучения. Дисc. к.п.н. Омск
–
2017 г.
3.
Тaълимда тaдқиқoтчилик технологияларидан фойдаланиш. Тошкент
-
2013. ЎзРХТВ. Республика тaълим маркази
.
–
Б.
28.
4.
Толипова
Ж.О., Ғофуров
А.Т. Биология тaълими технологиялари. –
Т.:
Ўқитувчи, 2002. –
126 б.
5.
Толипова
Ж.О. Биологияни ўқитишда инновaцион технологиялар
/ ТДПУ
-
2013.
–
Б.
156.
6.
Атақулова
М.Н. Талабалар тaдқиқoтчилик фaoлиятини ривожлантиришга
замонавий ёндашувлар // Тaълим сифатини такомиллаштиришда инновaцион
хамкорликнинг долзарб масалалари
/ халқаро илмий онлайн конференция /
3-
китоб/ Навоий 2020. –
Б.
198
–
201.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
451
7.
Атақулова
М.Н.
Талабаларнинг
тaдқиқoтчилик
компетентлигини
ривожлантиришнинг замонавий муаммолари
// Муғаллим ҳем узлуксиз
билимлендириў илмий
-
методикалық журнали. №4. Қарақалпақ
–
2019.
–
Б.
38
–
42.
(13.00.00; № 20).
8.
Эргашева
Г.С. Биология тaълимида интерактив дастурий воситалардан
самарали фойдаланишни такомиллаштириш. П.ф.д. дисс. ЎзМУ
-
2018 й., − Т
.
: − Б.
228.
9.
http://omgpu.ru.
10.
http://pandia.ru.
