Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The use of the pedagogical heritage of Abdulla Avloni in
the moral education of students
Shuhrat HAMROYEV
1
,
Gulrux DO‘LANOVA
2
Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
The article discusses the possibilities of the pedagogical
heritage of Abdulla Avloni in the moral education of students.
Abdulla Avloni
’
s views on education have been studied in many
of his works, their influence on the education of today
’
s youth
has been studied.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp7
8-83
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
“Adibisony”,
“Stories calling for
knowledge”,
“Hadjaj and dervesh”,
“A stingy’
s garden will not
grow”.
Talabalarni axloqiy tarbiyalashda Abdulla Avloniy
pedagogik merosining imkoniyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
“Adibi soniy”,
ilm-
u ma’rifatga da’vat
qiluvchi hikoyalar,
“Hajjoj ila darvesh”,
“Baxilning bog‘i ko‘karmas”.
Maqolada talabalarni axloqiy tarbiyalashda Abdulla Avloniy
pedagogik merosining imkoniyatlari masalasi yoritib berilgan.
Abdulla Avloniyning ko‘plab tarbiyaga oid asarlaridagi uning
qarashlari va ulardan bugungi kunda yoshlar tarbiyasiga ta’sir
imkoniyatlari o‘rganildi.
Использование педагогического наследия Абдуллы
Авлони в нравственном воспитании учащихся
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
«Адиби сони»
,
«Истории призывающие к
знаниям»
,
«Хаджаж и дервиш»
,
«Сад бахила не вырастет»
.
В статье освещен вопрос использования педагогического
наследия Абдуллы Авлони в нравственном воспитании
учащихся. Во многих работах Абдуллы Авлони по воспитанию
изучались его взгляды и возможности их влияния на
воспитание молодежи сегодня.
1
Senior Lecturer at Karshi State University. E-mail: sh.hamroev@mail.ru.
2
Master, Karshi State University. E-mail: g.dulanova@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
79
KIRISH
O‘zbek pedagogikasi tarixida yangi usul maktabi tarafdorlari harakati, ularning boy
pedagogik merosi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bunda
, shubhasiz, Abdulla Avloniyning
pedagogik asarlari o‘ziga xos o‘ringa ega.
Uning “Turkiy guliston yoxud axloq”, “Adabiyot”, “Birinchi muallim”, “Ikkinchi
muallim”, “Uchinchi muallim”, “Hisob”, “Tarixi anbiyo”, “Maktab jug‘rofiyasi” kabi darslik
-
lari; “Pinak”, “Advokatlik osonmi?”, “Biz va siz” kabi dramalari Turkiston o‘lkasi xalqlari
o‘rtasida ma’lum va mashhur bo‘lgan. Avloniyning yuqorida ta’kidlab o‘tilgan
darsliklarining ba’zilari bir necha marta nashr qilingan bo‘lsa, ba’zilari qo‘lyozma holicha
qolib ketgan.
Abdulla Avloniy darsliklaridagi badiiy matnlar talabalarga ta’lim berish bilan birga
tarbiya, asosan, axloqiy tarbiya berishda muhim ahamiyatga ega. Axloqqa Avloniy
quyidagicha ta’rif beradi: “Insonlarni yaxshilikka chaqirguvchi, yomonlikdan
qaytarguvchi bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini
dalil va misollar ila bayon qiladur
gan kitobni axloq deyilur».
ASOSIY QISIM
Abdulla Avloniyning fikricha, insonlarga eng muhim, ziyoda sharaf, baland daraja
berguvchi narsa axloq tarbiyasidur. Abdulla Avloniy inson xulqini ikkiga: yaxshi va
yomon xulqlarga bo‘ladi: “Axloq ulamosi insonlarning xulqlarini ikkiga bo‘lmishlar: agar
nafs tarbiyat topib, yaxshi ishlarni odat qilsa, yaxshilikka tavsif bo‘lub, “yaxshi xulq”; agar
tarbiyasiz o‘sub
,
yomon ishlarni ishlaydurgon bo‘lub ketsa
,
yomonlikka tavsif bo‘lub,
“yomon xulq” deb atalur”.
Abdulla Avloniydan axloqiy tarbiyaga oid boy pedagogik meros qolgan. Biz ilmiy-
tadqiqot ishimizning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, uning she’r va hikoya
-
laridan talabalarni axloqiy tarbiyalash imkoniyatlariga ko‘ra quyidagi yo‘nalishlarga
ajratdik:
–
vatan, vatanparvarlik;
–
do‘stlik, o‘rtoqlik;
–
rostgo‘ylik;
–
ustoz, ota-ona va qavm-u qarindoshlarga hurmat;
–
ilm-
u ma’rifatga da’vat;
–
sabr, qanoat;
–
saxovat.
Vatan, vatanparvarlik haqidagi she’r va hikoyalar
.
XX asr boshlarida vatan,
vatanparvarlik haqida ko‘plab badiiy hamda pedagogik asarlar yozildi. Bular ichida
Abdulla Avloniyning vatan, vatanparvarlik haqidagi merosi o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lib, u
hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Abdul
la Avloniyning 1912 yilda nashr
qilingan “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida vatan, vatanparvarlik, o‘z yurtiga sadoqat
va sodiqlik haqidagi “Vatanni suymak” bobida shunday yozadi: “Har bir kishining
tug‘ulub o‘skan shahar va mamlakatini shul kishining vatani deyilur. Har kim tug‘ulgan,
o‘sgan
y
erini jonidan ortiq suyar…
Biz turkistonliklar o‘z vatanimizni jonimizdan ortiq suydigimiz kabi arablar
Arabistonlarini, qumlik, issig‘ cho‘llarini, eskimo‘lar
-shimol taraflarini, eng sovuq qor va
muzlik yerlarini boshqa yerlardan ziyoda suyarlar. Agar suymasalar edi, havosi yaxshi,
tiriklik oson yerlarga o‘z vatanlarin tashlab, hijrat qilurlar edi”.
Talabalarni axloqiy tarbiyalashda Abdulla Avloniyning “Bahor”, “Yoz”, “Kuz”, “Qish”
she’rlari; o‘quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda esa “Vatan” hamda “Hijron
so‘zi” she’rlari, ayniqsa, diqqatga sazovor.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
80
Bizningcha, bunga asosiy sabablar:
–
“Vatan” hamda “Hijron so‘zi” she’rlari bevosita ilm oluvchilarga atab yozilgan;
–
bu she’rlar ilm oluvchilarning bilim d
arajasiga, dunyoqarashiga, yoshi, ruhiy
holatlariga mos keladi;
–
she’rlardagi ma’no va mazmun sodda, ravon tilda bayon qilingan;
–
bu she’rlarning yozilganiga yuz yilga yaqin vaqt bo‘lsa
-da, ular hozirgi adabiy
tilimizga mosligi bilan alohida ajralib turadi.
Abdulla Avloniyning vatan, vatanparvarlik ruhida yozilgan hikoya va she’rlari
XX asr boshlaridagi pedagogik fikrlarni o‘rganishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
ulardan talabalarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash imkoniyatlari beqiyosdir.
Talabalarda do‘stlik, o‘rtoqlikni tarbiyalash.
“Turkiy guliston yoxud axloq”
asarining bir bobi “Munislik” deb nomlangan. Unda “Munislik deb har kim o‘z tengi,
maslakdoshini topub, ulfat bo‘lmakni aytilur. Dunyoning lazzati sodiq do‘stlar ila suhbat
qilmoq
dan iboratdur”
,
–
deb ta’kidlangan. Bu bobda do‘st ikki xil –
sodiq, chin va nodon,
yolg‘on bo‘lishi, ularning bir
-
biridan farqi, tafovutlarini ko‘rsatib, yolg‘on, nodon do‘stdan
uzoqroq yurish, ehtiyot bo‘lish, chin va sodiq do‘stlar qanday bo‘lishi lozimligi ta’kidlab
o‘tilgan. Abdulla Avloniy “qissadan
-
hissa” usulidan unumli foydalangan. Bunda Sharq,
xususan,
o‘zbek xalq folkloridan, Sharq klassiklarining she’rlaridan va
, albatta, Hadisi
Sharif namunalaridan ijodiy ravishda foydalangan. Ba’zi hollarda o‘zi ham she’r bitgan.
“Munislik” bobida quyidagi she’r qissadan
-
hissa tarzida keltirib o‘tilgan:
Yaxshi do‘st aybi yor
-
u do‘stini,
Ko‘zgudek ro‘baro‘sida so‘zlar.
Yomon o‘rtog‘ tarog‘cha ming til ila,
Orqadan birmalab terib so‘zlar.
Abdulla Avloniy deyarli
barcha darsliklarida ilm oluvchilarning do‘stlik, o‘rtoqlik
fazilatlarini o‘stirishga katta e’tibor bergan. Chunonchi, “
Birinchi muallim
”
darsligidagi
“Ittifoq”, “
Ikkinchi muallim
”
darsligidagi “Yolg‘on do‘st”, “Ayiqning do‘stligi” hikoyatlari
bunga yaqqol
misol bo‘la oladi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi “Nifoq” bobida;
“Birinchi muallim” darsligidagi “Yaxshilik erda qolmas”, “Arslon ila Ayiq”, “Xo‘roz ila
Bo‘ri”, “Ahmad ila otasi”, “Ko‘r ila cho‘loq” hikoyalarida ham do‘stlik, o‘rtoqlik haqidagi
fikrlar mavjud.
Rostgo‘ylikni tarbiyalash.
O‘zbek xalqi yoshlarda rostgo‘ylikni tarbiyalashga juda
katta e’tibor bilan qaragan. Abdulla Avloniyning pedagogik merosida to‘g‘ri so‘zlash, rost
gapirish haqidagi she’r va hikoyalar anchagina bo‘lib, “Turkiy guliston yoxud axloq”
asaridagi “Haqqoniyat”, “Kizb” boblari, bolalarga atab yozilgan “Yolg‘onchi cho‘pon”
she’ri bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Abdulla Avloniy haqqoniyatga, to‘g‘ri so‘zlashga
quyidagicha ta’rif beradi: “Haqqoniyat deb ishda to‘g‘rilik, so‘
zda rostlikni aytilur. Inson
bo‘stoni salomatga, gulzori saodatga haqqoniyat yo‘li ila chiqar. Insoniyatning ildizi o‘lan
rahmdillik, haqshunoslik, odillik kabi eng yaxshi sifatlarning onasi haqqoniyatdur”.
Avloniyning fikricha,
haqqoniyat ikki turga bo‘l
inadi: ishda haqqoniyat, ishda
to‘g‘rilik hamda so‘zda to‘g‘rilik. Aql egalari, vijdon sohiblari har doim ko‘rgan va
bilganlarini, haqiqatni va to‘g‘risini so‘zlaydilar. Ishda to‘g‘rilik birovning nafsiga, moliga
xiyonat qilmaslikdir. So‘zda to‘g‘rilik har
doim rost so‘zlamoqlikdir. Aqlli, vijdonli inson
yuqoridagilarga amal qiladi.
Rostgo‘ylikning teskarisi bu yolg‘onchilikdir. Yolg‘on so‘zni Avloniy kizb deb
ataydi. Yolg‘onchi kishilarni esa kazzob deb nomlaydi. Oqil va diyonatli kishilarga yolg‘on
so‘zlardan tillarini saqlamoq bilan birga avlodlarini yolg‘onga odat qildirmasdan tarbiya
qilmoqlari eng muqaddas insoniy vazifalardan hisoblanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
81
Xalq og‘zaki ijodi badiiy
-
pedagogik asarlarga muhim ta’sir ko‘rsata olishini biz bir
qator pedagoglarning ta’limiy
-
axloqiy asarlarida ko‘rishimiz mumkin. Chunonchi, Abdulla
Avloniyning pedagogik merosi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Xalq og‘zaki ijodi ta’sirida
Abdulla Avloniy bir qator she’rlar yozgan. Ulardan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini
rostgo‘ylik ruhida tarbiyalashda foydalanish mumkin. “Yolg‘onchi cho‘pon” she’ri shular
jumlasidandir.
Sabr, qanoatlilikni tarbiyalash.
Abdulla Avloniyning pedagogik merosida sabr,
qanoat haqidagi hikoya va she’rlar ko‘plab uchraydi. Ayniqsa, “Turkiy guliston yoxud
axloq” asaridagi “Sabr” bobi; “Birinchi muallim” darsligidagi “Taqsim”, “Ochko‘zlik”,
“Arslon ila Ayiq” kabi hikoyalar bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Avloniy sabrga ta’rif
berib, shunday yozadi: “Sabr deb boshimizga kelgan balo va qazolarga chidamli
bo‘lmakni aytilur.
Har bir ishda sabr va sovuqqonlik ila harakat qilmak lozimdur”. Har bir
kishi har bir ishda sabr va sovuqqonlik bilan harakat qilishi lozim. Har ishda sabr va
matonat, qanoat bilan faoliyat ko‘rsatilsa, o‘sha odam o‘z maqsadiga tinch va rohatda
borib etar
, uning farog‘atini ko‘rar. Kishi shoshqaloqlik bilan ish yuritsa, o‘z maqsadiga
etishi g‘oyat mushkuldir. Abdulla Avloniy “Sabr” bobida nafsni tiyish, oziga qanoat qilish
fikrini ilgari suradi.
Abdulla Avloniyning xalqni
ilm-
u ma’rifatga da’vat
qiluvchi ilmli, bilimli
bo‘lishga
chaqiruvchi she’r va hikoyalari axloqiy tarbiyaning muhim vositasidir. “Turkiy guliston
yoxud axloq” darsligidagi “Ilm”, “Aqsomi ilm”, “Fatonat”, “Hifzi lison”, “Jaholat”,
“Haqqoniyat” boblarida bu masalaga batafsil to‘xtalib o‘tadi. Avloniyning fikricha
, ilm deb
o‘qimak, yozmakni yaxshi bilmak, har bir kerakli narsalarni o‘rganmakni aytilur. Millat
kelajagi, taraqqiysi yoshlarning ilm va ma’rifatga, hunar va san’atiga bog‘liqdir. Avloniy
pedagogik ijodida ilm-
u ma’rifatga da’vat qiluvchi she’rlar muhim o‘rin egallaydi. Shuni
alohida ta’kidlab o‘tish joizki, shoirning “Adabiyot yoxud milliy she’rlar» to‘plamiga
kirgan aksariyat she’rlardan o‘quvchilarni axloqiy tarbiyalash maqsadida foydalanish
mumkin. Shu sababli biz Abdull
a Avloniyning “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” to‘plamiga
kirgan ilm-
u ma’rifatga da’vat qiluvchi she’rlarini:
–
talabalarni axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari keng bo‘lgan
jihatlar;
–
yuqori sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari mavjud bo‘lgan
she’rlar;
–
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari mavjud bo‘lgan
she’rlarga bo‘ldik.
Talabalarni axloqiy tarbiyalashda Abdulla Avloniyning ilm-
u ma’rifatga doir bir
qator she’rlari va hikoyalari mavjud. Ayniqsa, “Maktab”, “Maishatimizdan bir manzara”,
“Istiqboldan orzularim”, “Maktaba targ‘ib”, “Saodat shundadur”, “Jaholat”; “Ikkinchi
muallim” darsligidagi “Maktab”, “Bog‘cha”, “Bolalar bog‘chasi”, “Maktabga da’vat”,
“Ilmsizlik balosi”, “Maktab bolasi”, “Yalqov shogird tilidan”, “Yalqov” kabi she’rlari
diqqatga sazovordir. Bu she’rlarda talabalarini axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari mavjud
bo‘lib, bizningcha
, bunga asosiy sabab quyidagilar:
–
ular ilm oluvchilarining yoshi, bilim darajasiga mos ravishda sodda, oddiy tilda
yozilgan;
–
yoshlarni savodli, bilimli, ilmli qilishga katta ahamiyat berganligi muhim
ahamiyat kasb etganligi bilan alohida diqqatga sazovor;
–
ilm-
u ma’rifat haqidagi she’r va hikoyalarida xalqimizning urf
-
odatlari, an’analari
va qad
riyatlari alohida e’tiborga olinganligi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
82
–
ilm-
u ma’rifatga da’vat qiluvchi islom ahkomlaridan keng foydalanilganligi;
–
o‘zbek xalq pedagogikasiga asoslanilganligi;
–
sharq donishmandligining boy pedagogik merosi ta’sirida yozilganligidadir.
Abdulla Avloniy
ota-
onani e’zoz qilishga
undovchi bir qator hikoya va she’rlar yozib
qoldirgan. Ayniqsa, “Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi “Tarbiyaning zamoni”,
“Itoat”; “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” asaridagi “Oila munozarasi”, “Mardikorlar
ashulasi”, “Onasining o‘g‘liga aytgan so‘zlari”, “O‘g‘lining onasiga aytgan so‘zi”, “Xotuniga
aytgan so‘zi”; “Ikkinchi muallim” darsligidagi “Aqlli bog‘bon”, “Ahmad ila otasi”, “Soqi ila
onasi” kabi she’r va hikoyalari shular jumlasidandir. Ota
-onani hurmat qilmoq lozimligi,
ularga itoat qilish insonlarga xos eng yaxshi fazilatlardan hisoblanishi haqida Avloniy
“Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi “Itoat” bobida shunday yozadi: “Itoat” deb
bo‘ysunmakni aytilur... Ota
-
ona, ustod, muallim kabi o‘zidan ulug‘ kishilarga bo‘ys
unib
itoat qilmak eng yaxshi sifatlardandur”.
“Oila munozarasi” she’ri o‘g‘lini ilm
-
u ma’rifatli, bilimli bo‘lishini xohlovchi
ota
hamda o‘g‘lining bilimsiz qolishini xohlovchi johil
ona o‘rtasidagi bahs haqida boradi.
Bundan tashqari, “Mardikorlar ashuvlasi” asarida ota
-onani hurmat qilish,
e’zozlash haqida muhim fikrlar bor. Abdulla Avloniyning “Ikkinchi muallim” darsligida
ham bu mavzudagi hikoyalar anchagina bor, ulardan biri ota nasihatiga amal qilib, boyib
ketgan o‘g‘il haqidagi “Aqlli bog‘bon” hikoy
asidir.
Saxiylik, saxovatpeshalik
xalqimizning qon-qoniga singib ketgan fazilatlardan
biridir. Abdulla Avloniy ham ko‘plab pedagoglar kabi saxiylik haqida hikoya va she’rlar
yozib qoldirgan. Shulardan biri “Ikkinchi muallim” darsligidagi “Saxiylik” hikoyas
idir.
Oliy
himmatlik haqida Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida
shunday yozadi: “Olihimmat deb din va millatga foydali ishlarni mol va jon ila ishlamakni
aytilur.
XULOSA
“
Himmat shunday bir olijanob fazilatdurki, insoniyatning koni, yaxshi xulq
sohiblari karim sifatlik, rahm tabiatlik bo‘lur. O‘z jinsining avlodidan har vaqt yordamini
ayamas. Xayr-u sax
ovatlik ishlardan o‘zini tortmas. Pul va molini millat yo‘lida sarf
etmakdan qizg‘anmas, olihimmat kishi soyasi latif, mevasi laziz da
raxt kabidurki, bu
soyaga yaqin bo‘lgan kishilar har vaqt foydalanurlar”
,
–
Avloniy fikrini davom qildirib,
olihimmat insonlarda vijdon mavjuddir degan g‘oyani ilgari suradi.
Saxiylikning qarama-
qarshisi baxillikdir. Abdulla Avloniy “Ikkinchi muallim”
asar
ida “Baxillik” hikoyasini keltirgan. Unda baxil kishining hech qachon bog‘i ko‘karmas
-
ligini ta’kidlaydi.
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, Abdulla Avloniyning pedagogik asarlari
vositasida talabalarni axloqiy tarbiyalash uchun keng imkoniyatlar mavjud.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Qosimov B. (2002). Milliy uyg‘onish.
T.:
“Ma’naviyat”
,
–
B. 400.
2.
Qosimov B., Yusupov Sh., Dolimov U. va boshqalar. (2004). Milliy uyg‘onish davri
o‘zbek adabiyoti.
T.:
“Ma’naviyat”
,
–
B. 464.
3.
Hamroyev Sh.E
. (2021). Boshlang‘ich sinflarda jadidlar merosidan foydalanish.
Monografiya. Qarshi:
“Fan va ta’lim”, –
B. 216.
4.
Орипова
Н.Х., & Туропова
М.С. (2021). Основные виды занятий для детей
дошкольного возраста.
Экономика и социум, (1
-2), 291
–
294.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
83
5.
Munavvarqori Ab
durashidxon o‘g‘li. (1912). Adibi soniy. Toshkent: Gʻulom
Hasan Orifjonov litografiyasi,
–
B. 48.
6.
Орипова
Н.Х., & Ражабова
Х.Х. (2015). Исторические источники воспитания
преданности Родине.
Молодой ученый, (6), 666–
668.
7.
Shuhrat H. (2022). Boshlang
‘
ich sinf o'quvchilarida tabiatga oid g
‘
oyalarni
shakllantirishda
“
Boburnoma
”
asaridan foydalanish.
Барқарорлик Ва Етакчи
Тадқиқотлар Онлайн Илмий Журнали, 528–
530.
8.
Орипова
Н.Х., & Мухаммадиева
А. (2013). Способы обучения креативности
детей дошкольного возраста
. Science and world, 50.
9.
Hamroyev Sh.E., Karimov B.P., Muhammadiyev Sh.M. (2021). Jadidlarning
darsliklaridagi badiiy matnlar asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini axloqiy
tarbiyalash. Monografiya. Qarshi:
“Fan va ta’lim”
.
–
B. 186.
10.
Орипова
Н., & Нарзиева
Л. (2020). Социально
-
исторические и педагогические
проблемы овладения профессией.
Экономика и социум, (12
-1), 868
–
871.
11.
Орипова
Н.Х., & Собирова
Н.З. (2013). Смысл и сущность понятия
убеждения.
Science and world, 45.
12.
Орипова
Н., & Неъматова
С. (2021). 7 yoshli bolalar xulq atvoridagi salbiy
o‘zgarishlarning kelib chiqish sabablari va omillari.
Общество и инновации,
2(4/S),
182
–
186.
