Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methods and means of forming a culture of behavior in
preschool education in children in relation to national
values
Nosir BAYSARIEV
1
Jizzakh Polytechnic Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
This article expresses the opinion that national values are
inextricably linked with the natural and historical development
of the nation, social life, lifestyle, past, future, culture,
spirituality, customs, traditions, language, territory, etc., they
take place in the system of national values in the course of
historical processes. The article gives directions and ways of
forming a culture of behavior of preschoolers through national
values, factors, forms and recommendations for the formation
of a culture of behavior of preschoolers.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp
205-211
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
school,
upbringing,
behavior,
education,
child.
Milliy qadriyatlar vositasida maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalarda xulq madaniyatini shakllantirishning
usul va vositalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
maktab,
tarbiya,
xulq-atvor,
ta’lim,
bola.
Ushbu maqolada milliy qadriyalar millatning tabiiy-tarixiy
rivoji, ijtimoiy turmushi, yashash tarzi,
o‘
tmishi, kelajagi,
madaniyati, ma’naviyati, urf
-
odatlari, an’analari, tili u vujudga
kelgan hudud va boshqalar bilan uzviy bo
g‘
langanligi, ular
milliy qadriyatlar tizimida tarixiy jarayonlar davomida
o‘
z
o‘
rniga ega ekani haqida s
o‘
z yuritilgan. Maqolada maktabgacha
tarbiya yoshidagi bolalarda milliy qadriyatlar vositasida xulq
madaniyatini shakllantirish y
o‘
nalishlari va y
o‘
llari, milliy
qadriyatlar vositasida maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda
xulq madaniyatini shakllantirish omillari, shakllari va tavsiyalar
keltirilgan.
1
Senior Lecturer, Jizzakh Polytechnic Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
207
Методы
и
средства
формирования
культуры
поведения у детей дошкольного воспитания в
отношении национальных ценностей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
школа,
воспитание,
поведение,
образование,
ребенок.
В данной статье излагаются мнения о том, что
национальные
ценности
неразрывно
связаны
с
естественным
и
историческим
развитием
нации,
общественной жизнью, образом жизни, прошлым,
будущим, культурой, духовностью, обычаями, традициями,
языком, территорией и т.д., они имеют место в системе
национальных ценностей в ходе исторических процессов. В
статье даны направления и способы формирования
культуры поведения дошкольников через национальные
ценности,
факторы,
формы
и
рекомендации
по
формированию культуры поведения дошкольников.
Ta’lim tizimida islohotlar amalga oshirilayotgan hozirgi
sharoitda maktabgacha
tarbiya muassasalarida ta’lim
-tarbiya sohasida ham dolzarb muammolarni hal etish
vazifasi q
o‘
yilmoqda. Chunki bolalarni maktabgacha tarbiya yoshidan boshlab, ularning
xulq-atvori, asosan, oilada, s
o‘
ngra bo
g‘
chada shakllanadi.
Jamiya
timiz tubdan isloh qilinayotgan, ya’ni, aniqrog‘
i, yangilanayotgan hozirgi
sharoitda bolalarni ma’naviy
-axloqiy rivojlantirishda oila hamda bo
g‘
chaning ahamiyatini
oshirish dolzarb masala b
o‘lib turibdi. Mustahkam tarbiya, chuqur ma’naviyat, iymon va
diyonat, odob-axloq b
o‘
lmasa, faqat jamiyat rivojlanishining
o‘
zidagina emas, balki
shaxsiy turmush sharoitida ham hech narsaga erishib b
o‘
lmaydi.
Jamiyat a’zolarining bir
-
birlariga bo‘lgan insoniy munosabatlari jamiyat
taraqqiyotining zaruriy sharti hisoblanadi. Chunki har bir kishining haqiqiy inson-
parvarligi, boy ma’naviy go‘zalligi Vatan, jamiyat manfaati yo‘lida, inson osoyishtaligi,
baxt-
saodati yo‘lida qayg‘urishida o‘z ifodasini topadi. Odob
-axloq, xulq-atvor madaniyati
ilk go‘zallikdan boshlab, oila tarbiyasi ta’sirida hamda maktabgacha tarbiya muas
-
sasalarida shakllanib boradi.
Bolalar bog‘chalarida xulq madaniyatini shakllantirib borishda quyidagilarga
e’tibor berish maqsadga muvofiq:
–
milliy qadriyatlar asosida maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda xulq
madaniyatini shakllantirish usullari va vositalaridan foydalanishda oddiydan murak-
kabga, mavhumlikdan aniqlikka o‘tish, o‘zlashtirish, tajribaga suyanish hamda tarbiya
-
chining ijodkorligi va pedagogik mahoratiga tayanish;
–
milliy an’ana
, udum va urf-
odatlardan foydalanishda mashg‘ulotlarning shakl va
uslublari, vositalarini mazmunan tanlay bilish, tanlangan mavzularning maqsadi,
tarbiyaviy ahamiyati, samarasi haqidagi bilimlarga ega bo‘lish;
–
maishiy-
madaniy tarbiyaga doir bilimlarni o‘rgatishda oila a’zolarining madaniy
saviyasi, e’tiqodi, an’analarga munosabati, oila muhitini hisobga olish, xalq teatri, musiqa,
madaniyat uyi, havaskorlik va folklor dastalari kabi vositalardan foydalanish va ularga
ega bo‘lish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
208
Lekin maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda xulq madaniyatini tarkib
toptirishda eng muhim talab
–
bu bolalarning kundalik hayoti faoliyatini to‘g‘ri tashkil
etish. Bunda, asosan, ular yashab turgan muhit va tarbiyachining milliy qadriyatlarimiz
bo‘lgan udum va urf
-odatlarimiz b
ilan an’analarimizni to‘g‘ri tanlay olish uslubiy jihatdan
to‘g‘ri tashkil eta olishdadir. Chunki bolalar o‘z murabbiylariga o‘ta ishonch bilan
qaraydilar va unga ergashishga, tenglashishga harakat qiladilar.
Shuning uchun tarbiyachi xulq madaniyatini shakllantirishda bolalarning xulq
me’yorlariga rioya etishlariga alohida e’tibor beradi. Zero, katta bog‘cha yoshida bu
talablarni bajarish mustahkamlana boradi. Pirovard natijada, xulq-
odob me’yorining
mustahkamlanishiga olib keladi. Masalan, bolaning ertalabgi salom bilan guruhga kirib
kelishi, kiyinishdagi batartiblik, o‘zini tutishi, so‘zlashishda, xatti
-harakatlardan tortib,
o‘yinchoqlariga munosabati, guruhdagi ozodalik va boshqa tartiblarga rioya etish,
ovqa
tlanish qoidalariga rioya etish, mashg‘ulotlarda o‘zini tutishi va faol ishtirokigacha
kuzatib boradi va ma’lum maqsadda yo‘l
-
yo‘riqlar beradi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning o‘ta ta’sirchanligini hisobga olib, milliy
an’analar, udumlar, urf
-odatlar, marosimlardan foydalanishda xulq-odob madaniyatini
shakllantirishda muayyan me’yorga rioya qilish zarur. Foydalanilgan udumlar, urf
-
odatlar maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning ta’sirchanligini hisobga olgan holda
tanlanishi va ma’lum axloq me’yorlarini tarkib toptirishda og‘irlik qilmasligi, zerik
-
tirmasligi, o‘yin tarzida, yuqori kayfiyatda o‘tkazilishi maqsadga muvofiq. Mazkur
mashg‘ulotlar oddiy nasihatgo‘ylik, tanbeh, tantanalardan chetda bo‘lib, tabiiy sharoit,
samimiy, iliq muhit bilan ta
’minlanishi muhimdir. Ba’zida tarbiyachi aytmoqchi bo‘lgan
fikrini bolalar qisqa savol-
javoblar, luqmalar bilan ilg‘ab olishlari uzoq nasihatlardan
yaxshi natija beradi. Pedagogik tajriba
–
sinov ishlari olib borgan qator bog‘chalar
misolida ishonch hosil qildik.
Lekin bu ishonch o‘zbek xalqining milliy qadriyatlaridan
foydalanib o‘tkazilganligi bilan alohida diqqatga sazovor.
Bu mashg‘ulotlar tarbiyachi ishining samarali bo‘lishiga, maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalar qiziqishini oshirishga yordam beradi. Biz bunga asoslanib, milliy
qadriyatlarimiz bo‘lgan an’analar, udumlar va urf
-
odatlarni o‘rganish vositasida
maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda xulq madaniyatini shakllantirishga doir
mashg‘ulotlar va tadbirlar o‘tkazdik.
Mashg‘ulotlarning mazmunli va qiziqarli o‘tishi uchun yaxshi tayyorgarlik ko‘rildi.
Qo‘rgazmali qurollar, foydalanish uchun kerakli ashyolar, shart
-
sharoitlar bo‘lishi muhim
rol o‘ynadi. Chunki an’analar, udumlar va urf
-odatlarni tanlashda maktabgacha tarbiya
yoshidagi bola ko‘z o‘ngida ota
-bobolarimiz siymosi gavdalanadigan bir tushuncha
–
ko‘rgazmadan foydalanish bolalarning qiziqishi va bilimini oshirishni ta’minlaydi.
Maktabgacha katta yoshdagi bolalarning milliy qadriyatlar vositasida xulq
madaniyatini shakllantirish bo‘yicha
o‘tkazilgan pedagogik tajriba
-sinov ishlari bu
boradagi ishlar bir xil emasligini ko‘rsatdi.
Yuqori darajadagi xulq madaniyatini tarkib
toptirishda milliy qadriyatlardan foydalanish uslubiyotini bilgan tajribali tarbiyachilar
kiritildi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda milliy qadriyatlar vositasida xulq
madaniyatini shakllantirishda quyidagi pedagogik tajriba-sinov materiallari turkum-
lashtirildi:
–
milliy urf-
odatlar va an’analarni mazmuniga ko‘ra har bir guruh uchun mavzular
mazmunini aniqlash;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
209
–
egallangan nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va malakalar asosida maktabgacha
tarbiya yoshidagi bolalarga xulq madaniyati haqida tushuncha berish, undan amaliy
faoliyatda foydalanish;
–
o‘
zlashtirilgan tushunchalar asosida kundalik xulqi faoliyatida muomala
madaniyati, salomlashish madaniyati, kattalarni hurmat qilish, o‘zini tuta bilishi, nafsini
tiya bilishi kabi fazilatlarni tarkib toptirish;
–
foydalaniladigan an’analar, udumlar, urf
-odatlar bolalar uchun qiziqarli, yoshiga
moslarini tanlab, tadbirlar o‘tkazishda foydalanish.
1. Mash
g‘ulotlarni noan’anaviy o‘yin shaklida o‘tkazish, maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalarning bevosita ishtirok etishiga erishish.
Mazkur talablar asosida maktabgacha tarbiya muassasalari bolalarida xulq
madaniyatini shakllantirish mezonlari quyidagi 8-jadvalda belgilab olindi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda xulq madaniyatiga doir fazilatlarning
rivojlanish darajasi (foizda).
8-jadval
№
Yaxshi xulqlar
Sinov guruhi
Tajriba guruhi
Yuqori
O‘rta
Past
Yuqori
O‘rta
Past
1.
Muloyimlik
24
50
60
90
45
10
2.
Xushmuomalalik
30
60
40
100
45
10
3.
Rostgo‘ylik
12
60
80
85
48
15
4.
Mehnatsevarlik
17
40
80
85
49
15
5.
Mehr-muruvvat
33
60
70
90
45
5
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda xulq madaniyatini shakllantirishda
quyidagi 9-jadvalda keltirilgan fazilatlar asosiy mezon qilib olindi:
Xushmuomalalik
Kamtarlik
Yaxshilik
Insoflilik
Saxiylik
To‘g‘rilik
Vijdonlilik
Mehr-muruvvat
Rostgo‘ylik
Adolatlilik
Mehnatsevarlik
Sabotlilik
Shundan so‘ng maktabgacha tarbiya muassasalarida xulq madaniyatini tarbiyalash
tizimi ishlab chiqildi.
Albatta, bu tizimni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun maktabgacha tarbiya
muassasalarida xodimlar
ning olib boradigan ish yo‘nalishlari belgilandi.
Xulq madaniyatini milliy qadriyatlar vositasida shakllantirish bir butun, yaxlit
tizim bo‘lib, unda bog‘
cha mudiri, ota-onalarning ishtirok etishi va bunday
yondashuvning to‘g‘
riligini biz olib borgan tadqiqot ishi natijalari tasdiqlaydi.
Bolalar ikki guruhga bo‘linganda yaxshi natijalarga erishildi.
Ayniqsa, ikkinchi
guruhdagi bolalar bilan bunday ishlar olib borilganida yaxshi natija berdi. Shunday
bolalar, asta-
sekin o‘
z kuchlariga ishonch bilan qaradilar. Milliy qadriyatlar vositasida
maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda xulq madaniyatini shakllantirishda tarbiyachi
faoliyatini yuqori darajaga ko‘tarish uchun quyidagi talablarga e’tibor qaratildi:
–
milliy qadriyatl
ar bo‘lgan ota
-
bobolarimiz merosini o‘rganish;
–
xalq og‘zaki ijodi, Markaziy Osiyo mutafakkirlarining maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalarda xulq madaniyatini shakllantiruvchi g‘oyalari bilan tanishish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
210
–
xulq madaniyati tushunchasi, mazmuni-mohiyatini tushuna olish;
–
urf-
odatlar va an’analarni, ularning tarbiyaviy ahamiyati mohiyatini anglab
yetish;
–
maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda yaxshi xulqli va madaniyatli bo‘lish
haqidagi tasavvurlarni rivojlantirib borish;
–
xulq madaniyatini baholash mezonlarini ishlab chiqish va ularni bosqichma-
bosqich rivojlantirish.
Shuni aytish joizki, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda milliy qadriyatlar
vositasida xulq madaniyatini shakllantirishda tarbiyachining mashg‘ulotdagi mahorati,
bilimi, aqli, idroki, tafakkuri, irodasi, his-
tuyg‘usi, holati, kayfiyati muhim ahamiyatga ega.
O‘tkazilgan ilmiy tadqiqot natijalari biz tavsiya etgan uslublar va vositalar tarbiyachilarga
yaqindan yordam berdi. Bog‘cha tarbiyachilari bilan birgalikda mashg‘ulotlar uchun dar
s
ishlanmalari tayyorlandi va u amaliyotga tatbiq qilindi. Bunday ishlar tarbiyachilar va
bog‘cha mudirlariga yordam berdi. Mashg‘ulotlardan: “Buvijonlar davramizda”, “Mehrjon
bayrami”, “Navro‘zingiz muborak!”, “Chaqaloqqa ism qo‘yish”, “Kelinsalom”, “Besh
ik
to‘yi”, “Sog‘ligimiz
-
boyligimiz” va boshqa bir qancha mavzuda bolalar bilan o‘tkazilgan
tadbirlar va mashg‘ulotlar bolalarda mehribonlik, tartib
-intizom, muomala madaniyati,
turmush madaniyati, kattalarga hurmat, kichiklarga shafqat kabi xislatlarni shakllantirib
bordi.
Olib borilgan pedagogik tajriba-sinov ishlari maktabgacha tarbiya muassasa-
larining maktabgacha tarbiya yoshidagi guruhlarida o‘tkazilgan mashg‘ulotlar jarayonida
o‘zining samarali natijasini berdi.
Xulosa qilib aytganda, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda milliy qadriyatlar
asosida xulq madaniyatini shakllantirishga qaratilgan ishlarning quyidagi turlari o‘z
samarasini ko‘rsatadi:
1. Milliy qadriyatlar asosida egallangan bilimlarning maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalarda xulq mad
aniyatini shakllantirishga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar.
2. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning milliy qadriyatlar vositasida xulqiy
madaniyatini shakllantirishga xizmat qiluvchi an’analar, udumlar, urf
-odatlar, maishiy
qadriyatlar asosida uyushtiril
gan ijodiy o‘yinlar.
3. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning amaliyotida bilish faoliyatini
ta’minlashga xizmat qiluvchi vositalar.
4. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning duyoqarashini shakllantirishga
yordam beruvchi vositalardan: sayrlar, diafilmlar, bolalar teatri, har xil tantanalardan
foydalanish.
Bunday mustaqil ishlarni tashkil etishda quyidagi vositalarga asoslanadi:
a)
milliy qadriyatlar sanalgan an’analar, udumlar, urf
-odatlardan foydalanish;
b) allomalar mer
osi, musiqa, xalq og‘zaki ijodi, laparlar, maqollar, ertaklar,
rivoyatlar;
d)
teleko‘rsatuvlar, “Oqshom ertaklari”, “Kuylaymiz
-
quvnaymiz”, “Kichkintoylar
davrasida” ko‘rsatuvlari;
e) oilaviy-
maishiy an’analar, rasm
-rusumlar, avlodlarning turmush tajribalari.
Bu kabi vositalar yetarli tayyorgarlik, mahorat, tajriba va mustaqillikka asoslangan
holda tashkil etilsa, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning xulq madaniyatini
shakllantirishga yordam beradi. Muvaffaqiyatlar natijalari maktabgacha tarbiya
yoshidagi bola xulqi, xatti-
harakatlari, xulq madaniyatining asosiy ko‘rinishlari sanalgan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
211
insonparvarlik, mehnatsevarlik, milliy g‘urur, mehr
-oqibat, iymon, sabr-
qanoat, o‘z
-
o‘zini
tuta bilish, nazorat qilish, kiyinish odobi kabilarda namoyon bo‘lib, atrof
-muhitga
munosabati, mehnat faoliyati, bolalarning hayotda bajarishi lozim bo‘lgan faoliyati orqali
o‘z samarasini ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
О
.
Bo‘riyev “Oila va yangi an’analar” –
T.: “O‘zbekiston”
. 1988-yil.
2.
O.
Bohidirov “Yngi an’ana va urf
-
odatlar” –
T.: “Ozbekiston”
.
3.
T.
Jalilov “An’analar hayot sabog‘i” –
T.: “Ozbekiston”
. 1992-yil.
4.
M.
Inomova “Oilada bolalarning ma’naviy, axloqiy tarbiyаsi”
–
T.: “Ozbekiston”
.
1999-yil.
5.
M.Inomova “Farzand nihol, ota
-
ona bog‘bon”
–
T.: “Ozbekiston”
. 1993-yil.
6.
O.
Musurmonova “Olia ma’naviyati milliy g‘ururi” –
T.: “Ozbekiston”
. 2000-yil.
7.
M.
Murodov “O‘zbek qadriyatlari”
8.
O.
Musurmonova “Ma’naviy qadriyat va yoshlar tarbiyasi”.
–
T.: “Ozbekiston”
.
1996-yil.
9.
Абдувахобова
Д., Эргашев
У. Формирование умений и навыков в учебной
работе. Молодой учёный. 2014.
762
–
769.
10.
Абдувахобова
Д.Э. Познавательные мотивы подростка в процессе
обучения. Молодой учёный. 2015
–
7.
–
614.
