Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Thought and content approach to Muhammad Amin Matin
Andhui’s poems
Nezam Mohammad HARON
1
Termez State university
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
This article focuses on the thematic ideas and content of
Muhammad Amin Matin Andhui. He is said to be a major figure
in Afghan Uzbek literature and poetry.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp246-250
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Muhammad Amin Matin,
Afghanistan, in terms of
poetry,
thought and content.
Muhammad Amin matin andxuiy she
’
rlariga fikr va
mazmun jihatdan yondashuv
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Muhammad Amin Matin,
Af
g‘
onistion,
she
’
riyatning,
fikr va mazmun jihatidan.
Ushbu maqolada Muhammad Amin Matin Andxuiyning
tematik (mavzu) fikr vamazmun jihatdan t
o‘
xtalib
o‘
tilgan.
Uning Af
g‘
oniston
o‘
zbek adabiyoti va she
’
riyatining ulkan
namoyandasi ekanligi haqida ma
’
lumot berilgan.
1
1 course master, Termez State university, Termez, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
555
Мыслительный и содержательный подход к стихам
Мухаммада Амина Матина Андхуи
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Мухаммад Амин Матин,
Афганистан, с точки
зрения поэзии,
мысли и содержания
Эта статья посвящена тематическим идеям и содержанию
Мухаммада Амина Матина Андхуи. Говорят, что он
является крупной фигурой в афганской узбекской
литературе и поэзии.
KIRISH
O‘
zbek va forscha cho
g‘
dosh (hozirgi) adabiyoti, ilm-fan, san
’
ati va tarixiga ulkan
hissa q
o‘
shgan, charchamasdan nazm b
o‘
yicha she
’
riyat dunyosiga kirib
o‘
zbek va fors
tillarda
o‘
zining yoqimli, g
o‘
zal she
’
rlari bilan k
o‘
ngillardan
o‘
rin olgan, ushbu tillarda
nasr b
o‘
yicha tadqiqiy-ilmiy asrlar, maqolalar va badiiy-ijodiy ishlari bilan xalq ichida
Matin yo Matin Andxuiy taxallusi bilan shuhrat qozangan Muhammad Amin Af
g‘
oniston
o‘
zbek she
’
riyatining ulkan shoirlaridan biridir.
SHOIR SHE’RLARIGA FIKR VA MAZMUN JIHATDAN YONDASHUV
Shoirning she’rlarini tematik (mavzu) fikr
-u mazmun jihatdan tekshirishni nazarga
tutsak, uning she’rlarida ayrim va turli tilda bo‘
lgan mavzu, mazmun-u fikrni k
o‘
zmiz
o‘
ngida k
o‘rishimiz mumkin. Uning she’rlarida ishq, muhabbat, Nukarlar vasfi, husn
-u
g
o‘
zallik maqtov va vatan, d
o‘
stlik kabi mavzular, tavakkal, qanoat, kechirimlik, tinchlik,
irfon s
o‘
zi, suxanvarlar safi va boshqa mavzular aks etgandir hamda uning
g‘
azal, tuyuq
va qasidalarida, k
o‘
pincha, ulu
g‘
shaxsiyatlar, hunarmandlar va boshqa mavzularga oid
fikr-u mazmunlar k
o‘
rinib turadi.
Hozir esa uning turli xil mavzularda b
o‘lgan she’riy namunalarini misollar bilan bu
yerda bayon etamiz: shoirning ishq-u muhabbati
o‘
z tu
g‘
ilgan ona vatani yo zodgohi
haqida b
o‘lib, ushbu mavzular esa zullisonayin shoirning she’rlarida asosiy o‘
rinni olib,
ikki tilda birdek bayon b
o‘
lgandir.
Sevimli Andxuyim shoningga doim yozurman she’r,
O‘
gush ganjinalardur yoshrilgan har b
o‘g‘
iminda.
Ammo uning she’rlari vatan, do‘
stlik faqat
o‘
z zotgohi haqida b
o‘
lmay, balki u
o‘
lkaning hamma shahar-u qishloq va dasht-u domon va boshqa yerlarga birdek ishq
bo
g‘
lab
o‘z she’rlarida vasf etgan.
Ulu
g‘
himmat, asta
g‘
no, qanaot va tavakkal ulu
g‘
yaratganiga shoirning fatri
xasoyillaridan biri b
o‘
lib, u shoir
o‘
z hayotida pisand qilgan otvarlaridan biri ham
hisoblanadi.
Maoni enjusen mahzun Matinga qel ato, yo Rab,
Ulu
g‘
zotingdan
o‘
zga kimsaga qilmam tavakkal man.
Shoirimiz
o‘z she’rida ilm
-u adibning foydasi va fazilatini ham juda yuqori bilib,
ilm-u tahsilga hurmat q
o‘
ygan. Xususan, kichik yosh bolajonlarga nasihat keltirib, bunday
bayon qilgan:
Maktab
o‘
qisang , bilimli mullo b
o‘
lasan,
Ilm-u adab
o‘
rganib tavono b
o‘
lasan.
Qoshingda b
o‘
kib tez
o‘
rganur ilm ulus,
Yurtingda buyuk olim dono b
o‘
lasan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
556
Ayrim
o‘
zbekcha tuyuqlarida ulu
g‘
shaxsiyatlar, ruhoniylar va adabiy farhangi
kishilar haqida ham yozilgan she’rlar ham bordir. Yo ham adabiy yodgorliklar, tarifi
obodchiliklar va boshqalar haqida ishorat b
o‘
lgan:
Rahmatli Kamol xon edi dil ju hofiz,
Maxdum el oro tanildi niku hofiz.
Hofiz aka shash muqom ustozi edi,
Savtini yeturdi k
o‘
kga tigur hofiz.
Shoirning ayrim she’rlari va tuyuqlari esa ba’zi bir obod, ahyo va qayta
tuzatiladigan masjid, madrasa, maktab va boshqa imoratlar haqida yozilgandir. Misol
suratida Bobo Vali Havzining qozilish haqida baytni keltiramiz:
Shuhratga ega bu shahar chun Balx ekan,
Osal q
o‘
du
g‘
un s
o‘
y vali talx ekan.
Bu havz t
o‘
zildi elga su birmoq uchun,
Qozilgan payti oydan salx ekan.
Bir narsani eslab o‘tish kerakki, ba’zi bir hodisa, ruydod va yog‘ilgan va vafot etgan
shaxslarning tarixi, ularning yeri, qaydnoma hisobda chiqarish va uni she’r
-u nazmga
keltirish esa eski sunnat adabiyotimizdan biri bo‘lgandir.
Hozir esa ushbu sunan ishdan chiqib, shoirlar zehnlaridan tushib qolgan.
Xushbaxtona she’r ushbu sunan yo‘liga tushib, ba’zi bir turli munosabatlarda, vazhalar,
iboralar, so‘zlar va jumlalarga raqam tarixini nazarga olish bilan ikki tilda o‘zbek va forsiy
tillarida ustozona mahorati bilan chiqarib, uni she’rlarida keltiradi.
Shu asosda uning
“Bog‘i lola push” devoni
ham 1377-
yil yozilgan bo‘lsa, unga ushbu yil raqam tartib
-u
tadvin bo‘lgandir. Hamda (Marzi xurshid) forscha she’ri to‘plami 1367
-yil yozilgandir,
unga ham o‘ziga yozilgan yil raqami yuritilib, chop bo‘lgan. “Chashmi g‘zaola” asari ham
1386-yilda tartib b
o‘
lib, u ham qaydnoma hisobi bilan ushbu raqamga barobar kelgandir.
Shoir she’r ishlari bilan o‘
zbek va fors adabiyotga juda ulkan hissa q
o‘
shganlarning
biri hisoblanadi. Shuningdek, biz bu yerda ushbu
adabiy sunnatni bir necha she’ri
misollar bilan sizlarga k
o‘
rsatamiz. Shu jumladan, ulu
g‘
bobomiz Mir Alisher Navoiyning
“Xamsa”si birinchi marta Afg‘
onistonda ofist shaklida bosilib chiqdi. Quyidagi misralarda
ushbu asarning nashr etilish tarixi haqida aytilgan:
Yo‘rtimizda ushbu besh majmuaning,
Ko‘p zamonl
ar nusxasi noyob edi.
Bosilib chiqdi, k
o‘
ngil tarixin,
(chop
o‘ldi qaytadan “Xamsa” dedi).
Ushbu ruboiy Amir-ul Kalom Mir Alisher Navoiy farhangi anjumani Kobulda
tuzilishi munosabati bilan, ruboiyning oxirgi misralarida keltirgan “yashnog‘
gul”
iborasida chiqadi.
RUBOIY
S
o‘
z bo
g‘
ida dur Navoiy, alhaq bulbul,
Gul-gul ochilur navosidan k
o‘
ngil.
Nomiga bu anjuman musamo b
o‘
ldi,
Ta
’
sis yili erur uning (yashno
g‘
gul).
“Mezon
-
ul avzon” risolasi nashri munosabati bilan
(1373-hijriy) 1994-milodiy yil qish faslida Balx valoyati Amir Alisher Navoiy
anjumanning qaroriga binoan ulug‘ Amirning aruz haqida yozgan “Mezon
-
ul avzon”
risolasi nashr etilishi kerak edi, ushbu asar anjuman tomonidan nashrga tayyorlash
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
557
hamda xattotlik
uchun devonning adetur va bosh so‘z yozuvchisi Muhammad Alim
Labibga topshirildi, mazkur risola oz muddat ichida tuzalib nashrga tayyorlandi, ushbu
munosabat quyidagi qatorda bu ezgu xizmatning bajarilgan tarixi haqida yoritilgan:
Mir Alisher Navoiy kim uning,
Xoma ahli oston busi erur.
Mangu taolifoti ushbu zotning,
Marifat anbori ko‘zgusi erur.
Jumla Mezon-ul avzon daftari,
Rishtaga chikkan x
o‘
sh enjusi erur.
Qeldi astinsox uni shoir (labib),
Kim adab tarviji orizusi erur.
Aql bosilgani yilni bilgilab,
Edi (bu s
o‘
zlar tarozusi erur).
Ushbu misrada qofiya etilgan (orizu) s
o‘
zi zohirda sakta k
o‘
rinadi. Lekin, aslida,
sakta emas. Uning tavzih “Mezon
-
ul avzon”ga yozilgan muqaddimada keltirilgan.
Yulduz
jaridasi nashrotining o‘n yilligi munosabati bilan yozilgan she’r:
Rahmat senga yulduzum, ki gulgun yoshading,
S
o‘
z bo
g‘
ida mazmun ela mashhun yoshading.
Men qutlarim ushbu bayramingni, chun kim,
(
o‘
n uch yuz oltmish yettida
o‘
n yoshading).
Hamda bazi bir ulu
g‘
shaxsiyatlar vafot etganlar haqida ushbu tarix raqami bilan
she’rlar yozib, ularning yilini hosil qilgan, shu jumladan, rahmatli ustoz Qurbanning
dunyodan
o‘
tib k
o‘
z yumgani:
Qurbat ki belimda shama anbar edi,
She’rdan adab bog‘
I manbar erdi.
S
o‘
rdim chu vafot Yilin k
o‘
nguldan edi,
(s
o‘
z mulkida
–
u buyi suxanvar erdi).
XULOSA
Ushbu tadqiqi risolada yoritilgan turli bahs va manzumalardan ma’lum bo‘lishicha,
ma’oni kalomining ustozi, ulug‘ zullisonayin shoir, mutafakkir va yozuvchi; hurmatli
ustoz Muhammad Amin Matin taxminan o‘zining oltmish yoshini ijod bilan o‘tkazgan.
Turli sharoitlarda qilgan daqiq va muayyan adabiy ishlari, o‘z eli va tili uchun qilgan
buyuk xizmatlari, shirin va litofatli manzumlari; kuylashi, rostlik va sadoqat yo‘llarida
tutgan ezgu niyatlari va hamda yillar bo‘yicha qilgan boshqa ishlari bilan o‘zbek
- fars
adabiyotiga juda katta va ulkan hissa qo‘shgan farzonalardan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Matin Muhammad Amin, Bog‘ilolapush. –
Peshawar:Halimi nashri. 1379.
–
B. 300.
2.
Aminiy Muhammad Kozim.
Afg‘oniston o‘zbek shoirlarining mukamal antolojisi.
–
Kobul: Qalami anjuman. 2021.
–
B. 312.
3.
Anusha Hasan, uchinchi jild, Donishnomai adabi forsi, madaniyat va nashriyot
donishnomasining birnchi bosma-Tehron. (1378 hijri) 1999-milodiy yil.
4.
Husayniy Ne’matullo
h, Simoho va ovoho Kobul Davlat matbuaasi birichi bosma-
Fariyob. (1367 - hijri)1988-milodiyy yil.
5.
Yorqin Halim, Tazkira chilik fao‘litlari maqolasida turontu konodo yanvari
2020 yil.
–
B. 10.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
558
6.
“Partovus” Hanif Balxiy Muhammad Hanif, birinchi va ikkinchi ji
ld. Muhammad
Hanif Hanif Balxiyning nashri, ikkinchi bosma-Pishovur. 1381-hijri) 2002-milodiy yil.
7.
Xaliq Solih Muhammad, tarixi adabiyot Balx balx yozuchilar anjuman bosma,
kabull. (1387-hijri) 2008-milodiy yil.
8.
Aminiy Muhammad Kozim. Yodovara Matin Muhammad Amin Andxuiy.
Turkeston bosma xonasi, maymana
–
faryob. 2016 milodi yil.
9.
Duktur Sayid Muhammad Aolim Labib. Yodnoma-
Nashirga tayorluch, G‘ulom
Sag‘i vakilzoda yo‘rtosh Andxuiy. Surat marbas bosmaxonasi birinchi chop, tirozi 1000
-jil.
2021-yil.
–
B. 131.
10.
Haliom Muhammad yorqin. Kitobnoma o‘zbekcha arab yozu. Xuroson
nashriyot, kabull 1392.
–
B. 177.
11.
Matin Muhammad Amin. Kosa chubin,
–
Germaniyaning Folderdagi afg‘on
shifokorlari 500-jil. nashiiryot Pokiston.
–
B. 55.
12.
Matin Muhammad Amin. Chashmi G‘izola. Birinch chop,
antishoroti Amiri,
1000, jild
–
2012-yil.
–
B. 311.
13.
Matin Muhammad Amin.
Bog‘ eram Kabul Matba Korvon, birinch chop,
1000-jild, 1397-yil.
–
B. 224.
14.
Matin Muhammad Amin. Andxuiy va Joygoh on dar tarix,, ekinch chop, Mazari
sharif Matba Do‘ston 1000
-jild, 1391-yil.
–
B. 116.
15.
Matin Muhammad Amin. Sadot Dudmon sayid Mir Baraka, ekinch chop, noshir
barid jarol Sayid G‘aybullah, 100
0-jild, 1396, yil.
–
B. 82.
