Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues of upbringing in the works of Imam Bukhari
“Al
-Adab Al-
Mufrad”
(“pearls
of
adab”)
Mashkhura TODZHIMAMATOVA
1
, Feruzakhon AKHMEDOVA
2
Ferghana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
In this article, Imam Bukhari
’
s
“
Al-Adab al-mufrad
”
(
“
Pearls
of Adab
”
). This work of Imam al-Bukhari, which contains the
most authentic hadiths on morality, is a unique collection of
great educational value. Its Arabic edition was published twice,
and in 1990, the Uzbek translation of the work was published
by the scientist Sh. Bobokhonov. This work of Imam al-Bukhari
contains 1322 hadiths and narrations in 644 chapters and has
been published several times in India, Turkey and Egypt.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp238-245
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
hadiths,
morals,
education,
national and religious
values.
Imom Buxoriyning
“Al
-adab Al-
mufrad”
(odob durdonalari)
asarida tarbiya masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
hadislar,
odob-axloq,
tarbiya,
milliy-diniy qadriyatlar.
Ushbu maqolada Imom Buxoriyning
“Al
-adab al-
mufrad”
(
“
Adab durdonalari
”
) asarida ilgari surilgan tarbiya masalalari
xususida s
o‘
z boradi. Imom al-Buxoriyning odob-axloq
haqidagieng sahih hadislarni
o‘
zida mujassam etgan ushbu asari
katta tarbiyaviy ahamiyatga molik benazir t
o‘
plamdir. Uning
arabcha nashri ikki marta bosilib, 1990-yilda olim
Sh. Boboxonov tomonidan asarning
o‘
zbekcha tarjimasi ham
nashr etilgan. Al-Buxoriyning bu asarida 1322 hadis va xabarlar
644 bobda jamlangan b
o‘
lib, u Hindiston, Turkiya va Misrda bir
necha marta chop etilgan.
1
Independent researcher of Ferghana State University.
2
1st year master student of Ferghana State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
239
Вопросы
воспитания
в
работы
Имама
Бухари
«Ал
-
Адаб
Аль
-
Муфрад»
(«жемчужины
адаба»)
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
хадисы,
нравы,
воспитание,
национальные
и
религиозные
ценности.
В
этой
статье
имама
Бухари
«Аль
-
адаб
аль
-
муфрад»
(«Жемчужины
Адаба»).
Этот
труд
имама
аль
-
Бухари,
содержащий
наиболее
достоверные
хадисы
о
нравственности,
представляет
собой
уникальное
собрание,
имеющее
большое
воспитательное
значение.
Дважды
выходило
ее
арабское
издание,
а
в
1990
г.
вышел
узбекский
перевод
работы
ученого
Ш.
Бобохонова.
Работа
Аль
-
Бухари
содержит
1322
хадиса
и
повествования
в
644
главах,
которые
несколько
раз
публиковались
в
Индии,
Турции
и
Египте.
Bugungi kunda bugun yurtimizda diniy-ma
’
rifiy sohaga katta e
’
tibor berilmoqda,
yoshlarni ajdodlarimizga munosib avlod etib tarbiyalash maqsadida turli ilm maskanlari,
markazlar tashkil etilmoqda, bu borada ulkan ishlar qilinmoqda. Islom diniga ulkan hissa
q
o‘
shgan buyuk allomalarimizning benazir merosini ilmiy asosda chuqur
o‘
rganish,
muqaddas yurtimiz zamini azal-azaldan ulu
g‘
allomalar, aziz avliyolar vatani b
o‘
lib
kelganini yurtdoshlarimiz va xalqaro jamoatchilik
o‘
rtasida keng tar
g‘
ib qilish, milliy-
diniy qadriyatlarimizni asrab-avaylash va rivojlantirish, shu asosda yosh avlodni ezgu
g‘
oyalar ruhida tarbiyalash, ularning qalbida Vatanga muhabbat va sadoqat tuy
g‘
usini
kuchaytirish bosh
g‘
oyamizga aylandi. Buyuk allomalar ilmiy merosini fan sohalari
b
o‘
yicha
o‘
rganish
–
kunning dolzarb vazifalaridan biridir.
Bu haqida 2017-yilning 24-may kuni
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Miromonovich Mirziyoyevning
“Qadimiy
yozma manbalarni saqlash, tadqiq va tar
g‘
ib
qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi
Qarori e
’
lon qilindi.
Ushbu Qarorda
“Mustaqillik
yillarida xalqimizning qadimiy tarixi va boy madaniyatini
tiklash, buyuk allomalarimiz, aziz-avliyolarimizning ilmiy, diniy va ma
’
naviy merosini har
tomonlama chuqur
o‘
rganish va tar
g‘
ib etish, muqaddas qadamjolarini obod qilish, yosh
avlodni ularning ezgu an
’
analari ruhida tarbiyalash b
o‘
yicha ulkan ishlar amalga oshirildi
va izchil davom
ettirilmoqda”[1],
–
deya alohida ta
’
kidlab
o‘
tilgan. Darhaqiqat,
o‘
tgan
yillar davomida yurtimizda yashab
o‘
tgan ulu
g‘
allomalar hayoti va ijodini
o‘
rganishga
katta e
’
tibor qaratildi.
Ana shunday buuyk allomalarimizdan biri xalqimizning tarixi va madaniyatini
yuksaltirishga, islom dini va hadisshunoslik rivojiga beqiyos hissa q
o‘
shgan alloma Abu
Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriydir. U bugungi avlod uchun ham namuna va
ibrat b
o‘
la oladi. Ismoil al-Buxoriyning asarlari bebaho boylik b
o‘
lib qolgan ilm
xazinasidir. Unda kishilik jamiyatining rivoji uchun zarur b
o‘
lgan sifatlarning barchasi
mujassam ekanligini k
o‘
ramiz. Ayniqsa, Uchinchi Uy
g‘
onish davri deb nisbat berilayotgan
bugungi kunda bu ma
’
naviy merosga ehtiyojimiz katta.
Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy meroslari va u zotning islom olamida
tutgan bemisl
o‘
rinlarini keng jamoatchilikka tanitish ishlariga doir Prezident hamda
hukumat qarorlari qabul qilindi.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil
27-mart kuni qabul qilingan
“O‘
zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish chora tadbirlari
t
o‘g‘risida”gi
2855-sonli Qarori buning yaqqol misoli b
o‘
la oladi [2].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
240
Mazkur Qarordan k
o‘
zlangan maqsad buyuk vatandoshimiz, hadis ilmining sultoni
Imom Buxoriyning boy merosi, u zotning jahon sivilizatsiyasi, ilm-fan taraqqiyoti rivojiga
q
o‘
shgan bebaho hissasini chuqur tadqiq etish va keng tar
g‘
ib qilish, yosh avlodni
millatlar va dinlararo ba
g‘
rikenglik,
o‘
zaro hurmat, tinch-totuv hayotni qadrlash va
mustahkamlash ruhida tarbiyalash, shuningdek, xalqaro miqyosdagi ma
’
naviy-ma
’
rifiy
muloqot va hamkorlikni kuchaytirishdan iborat.
Imom Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy islom olamida
o‘
ziga xos alohida hurmat
va e
’
tiborga sazovor, musulmon yurtlari ichida bizga faxr ba
g‘
ishlovchi buyuk ajdoddir.
Bu zotning ilm y
o‘
lida chekkan riyozatlari, hadis ilmining rivojiga q
o‘
shgan hissalari
hamda yaratgan asarlari butun dunyoda tillardan tillarga doston b
o‘
lgan. Islom dinining
birinchi muqaddas manbasi b
o‘
lmish Qur
’
oni Karimdan keyingi
o‘
rinda turuvchi
“Al
-Jome
’
As-
sahih”
hadislar t
o‘
plami ham shu ulu
g‘
zotning k
o‘
p yillik ilmiy faoliyatlari va
bu y
o‘
ldagi ixloslari, islom ummatiga nisbatan tutgan xolis yondashuvlarinng mahsulidir.
Imom Buxoriy
o‘
rta asrlar sharoitida bir millionga yaqin hadisni dunyo b
o‘
ylab tarqalib
ketgan minglab roviylardan birma-bir yozib olib, tekshirib, tasniflab kitoblar ta
’
lif etish
bugungi texnika va keng imkoniyatlar asrida ham hech kimga nasib etmayotgan buyuk
xizmat va sharafdir. Bu buyuk muhaddis roviy va isnodlari bilan yoddan bilgan shuncha
hadislardan 7,5 mingga yaqinini
o‘
z
“Al
-Jome
’
As-
sahih”
kitobida bayon etgan , ushbu
kitob esa islom olamida eng ishonchli hadis t
o‘
plami hisoblanadi [3].
Imom Buxoriyning
“Al
-adab al-
mufrad”
(Odob durdonalari) asarini tarbiya
jarayonida muhim manba sifatida
o‘
rganish maqsadida Shayx Muhammad Sodiq
Muhammad Yusuf rohimahulloh tomonidan
“Al
-Adab al-Mufrad (Odoblar
xazinasi)”ning
sharhi (t
o‘
rt tomdan iborat)tarzida nashr etilgan. Respublikamiz olimlaridan O. Yusupov,
B. Amonov, N. Qobilov, Shodiyor Mutaharov, Shoxistaxon Uljaeva, S. Sharipov va
boshqalar tomonidan buyuk alloma Imom Buxoriyning ilmiy merosini fan sohalari
b
o‘
yicha
o‘
rganishning nazariy asoslari yoritilgan. Shuningdek, xorijlik olimlar tomonidan
ham izlanishlar olib borilmoqda.
Imom al-Buxoriyda inson kamolotining oliy belgisi b
o‘
lgan sifatlar juda k
o‘
p edi.
Ulardan biri haqida
o‘
zlari bunday yozadilar:
“G‘
iybat haromligini bilganimdan buyon
biror kishini
g‘
iybat qilganim y
o‘q”.
U kishining adolatli shaxs b
o‘
lganliklari haqidagi yana
bir yodnomada bunday deyiladi:
“Unga
Abu Hafs bergan yukni keltirishdi. Kechqurun bir
guruh tojirlar kelib, ushbu savdodan besh ming dirham foyda berishni taklif qildilar.
Imom al-Buxoriy ularga bu kecha sabr qilib, kutib turishlikni maslahat berdilar. Ertasi
kuni boshqa tojirlar kelishib, mol uchun
o‘
n ming dirham foyda taklif qilishdi. Shunda u:
“Men
kecha kechqurun sizlardan oldin kelganlarga berishni niyat qilgandim, niyatimni
buzishni
istamayman”,
dedi va molni besh ming dirham kam foydaga b
o‘
lsa-da, birinchi
kelganlarga berib
yubordi”
[6].
Imom al-Buxoriyning bu xatti-harakatlaridan k
o‘
rinib turibdiki, tijoratda har doim
bir s
o‘
zli b
o‘
lish, adolatli qaror qabul qilish, haq s
o‘
zlash,
o‘
z s
o‘
zida turish kabi sifatlar
hozirgi kunda ham ahamiyatlidir.
Imom al-Buxoriy otda ov qilishni xush k
o‘
rardilar. Bu haqida u kishing Abu Jafar
kunyasi bilan chaqiriluvchi kotibi quyidagilarni yozadi:
“Ko‘
pincha, ulov minib,
o‘
q otgani
chiqib turar edi. U kishiga hamroh b
o‘
lganim davomida
o‘
qlari m
o‘
ljalga tegmay qolganini
faqat ikki marta k
o‘rganman”.
Firabrda turganimizda, bandargoh (port)ga olib boradigan
y
o‘
lga chiqib,
o‘
q ota boshladik. Imom al-Buxoriyning kamonidan otilgan
o‘
qlardan biri
anhor ustiga qurilgan k
o‘
prik arqoniga borib sanchildi va arqon yorildi. U buni k
o‘
rgach,
ulovidan tushib borib, arqondagi
o‘
qni chiqarib oldi.
O‘
q otishdan t
o‘
xtadi va:
“Qaytinglar”,
–
dedi [4].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
241
Biz ortga qaytdik. Shunda u menga yuzlanib, o
g‘
ir nafas olarkan:
“Yo
Abu Jafar,
senga hojatim
bor”,
–
dedi. Men uni tinglashga shayligimni bildirdim. U esa:
“Ko‘
prik egasining oldiga borasan! Biz arqonga zarar yetkazdik. Bizga uning
o‘
rniga
boshqasini tortishga yoki qiymatini t
o‘
lashga ijozat berishingni va bizni qilgan narsamiz
uchun kechirishingni s
o‘raymiz”,
–
deysan
dedi”.
K
o‘
prikning egasi Humayd ibn Axzar
ismli kishi ekan, uni qidirib topdim. Unga aytilgan omonatni yetkazdim. U esa menga:
“Abu
Abdullohga salom ayt va unga:
“Sening
qilgan ishingni kechirdim. Barcha mulkim
senga fido b
o‘lsin”,
–
deganimni yetkaz
”
,
–
dedi.
Abu Jafar aytilgan omonatni Imom al-Buxoriyga t
o‘
li
g‘
icha yetkazadi. Shunda uning
yuzlari birdaniga yorishib ketadi va chehrasida xursandchilik alomati paydo b
o‘
ladi. Abu
Jafarning ta
’
kidlashicha, shu kuni Imom al-Buxoriy
g‘
ariblarga besh yuzta hadis
o‘
qib
berdi va molidan uch yuz dirham sadaqa qilib
yubordi”.
Muhaddislar sultonidagi bu kabi fazilatlar bugungi kunimizda har birimiz uchun
ibrat maktabidir. Ayniqsa, muhtaram Prezidentimiz olib borayotgan shaffof siyosat
zamirida adolatli jamiyat qurish y
o‘
lida bu maktab saboqlari suv bilan havodek zarur!
Hududlardagi hokimlar, huquq-tartibot idoralari, korxona va tashkilot
rahbarlaridan kamtarlik va ilm-ma
’
rifat talab etilayotgan kunlarda u kishining hayot
tarzi, halollik kodeksi, qat
’
iyatli adolati, mukammal iymoni y
o‘
lchi yulduzdir [5].
Kitob
o‘
qimaslik kishilarni ma
’
naviy qashshoqlikka duchor qiladi. Ilmsiz odam esa
kunduzi ham y
o‘
ldan adashadi. Shu tufayli jamiyatimizdagi ayrim rahbarlar, mahalla
oqsoqollari porax
o‘
rlik dardiga mubtalo b
o‘
lishdi. Tadbirkorlar savdo-sotiqdan katta
foyda topish ilinjida bozorlarda narx-navoni sun
’
iy oshirishni shunchaki tirikchilik
zaruriyati deb baholashmoqda. Aslida, bular naqadar katta gunoh ekanligi Imom al-
Buxoriy asarlarida mukammal bitilgan.
Jamiyatimizdagi kamba
g‘
allik qatlamini bartaraf etishda jonbozlik k
o‘
rsatishi lozim
b
o‘
lgan (hozircha masjidlardagi quruq va
’
z-nasihatdan nariga
o‘
tolmayotgan) din
peshvolari
–
ulamolarimiz Imom al-Buxoriy dahosi oldida bir umr qarzdordirlar. Chunki
ular ma
’
naviyat va abadiyat dunyosida u kishi zabt etgan oltin zinaning birinchi
pillapoyasiga ham yaqin bora olishmaydi. Sababi, Imom al-Buxoriydagi qat
’
iyat, jur
’
at,
samimiylik, fidoyilik xislatlari negadir ulamolarimizda k
o‘
rinmaydi.
Zero, Imom al-Buxoriy mazlumlarga, muhtojlarga, musofirlarga, qarzdorlarga
doimo k
o‘
makchi, jamiyatning eng quyi qatlami bilan hukmdorlar
o‘
rtasidagi adolat
posboni edilar. U kishi qarshisida manman degan olimlar tiz ch
o‘
kib, hurmat k
o‘
rsatardi.
Amir-u hukmdorlar u kishining duolari barakotidan umidvor bir holda saltanatiga
tashrifini yillar davomida kutib yashardi. Imom al-Buxoriy esa saroylarga borishdan
qochib, oddiy xalq orasida umr
o‘
tkazishni sevardi. U kishi Buxoro yaqinida bir rabot
qurdirdi. Buni eshitgan xalq bu savobli ishda k
o‘
makchi b
o‘
lish uchun sel kabi yo
g‘
ilib
keldi. Muhaddislar peshvosi bunga kifoyalanmay,
o‘
zlari yeng shimarib ustalarga
g‘
isht
tashib berib turdi.
Imom al-Buxoriy ilmni, adolatni juda-juda sevar va qadrlardi. Bugungi avlodga
bebaho boylik sifatida yozib qoldirgan asarlari
“
Jome
’
us-sahih
”
kitobiga bunday baho
bergandilar:
“Uni
o‘
zim bilan Alloh azza va jallaning orasida hujjat
qildim”.
Naqadar
buyuk xizmat va oltin satrlar...
Imom al-Buxoriyning eng ulu
g‘
fazilatlaridan yana biri u taassub (mutaassiblik)ning
har qanday k
o‘
rinishlaridan uzoq b
o‘
lgan alloma edi. Uning shoh asari
“
Sahih al-
Buxoriy”
bilan chuqurroq tanishilsa, al-Buxoriyning
o‘
z kitobidagi ma
’
lumotlarga nihoyatda katta
sinchkovlik va ehtiyotkorlik bilan yondashganini k
o‘
ramiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
242
Qanchadanqancha mashaqqatlar bilan t
o‘
plangan hadislarining sahihligiga t
o‘
la
ishonch hosil qilib, obdan tekshirgandan keyingina
o‘
z asariga kiritganligi ushbu
fikrimizni yana bir bor tasdiqlaydi. Imom al-Buxoriyning
“
Sahih
”
asari haqida gapirar
ekanmiz, shuni ham qayd qilish kerakki, ushbu kitobning sahih isnodlarida ahli sunnaga
mansub b
o‘
lmagan roviylar ham uchraydi. Imom al-Buxoriy muhaddislarda hadislarga
b
o‘
lgan katta mehr va intilish hamda unga qat
’
iy amal qilish har qanday tahsinga sazovor,
deb hisoblardi. Bu masala
g‘
oyatda muhim b
o‘
lib, bu xususda ba
’
zi muhaddislarning
o‘
zlari ham fikr-mulohazalarini bildirganlar. Jumladan, imom Ahmad ibn Hanbal:
“O‘
zim
amal qilmagan bitta ham hadisni kitobga
olmaganman”,
–
deb ta
’
kidlagan b
o‘
lsa,
o‘
z
davrining yirik muhaddislaridan biri sanalgan Vakiy ibn al-Jarroh:
“Agar
biror hadisni
yodlashni istasang, eng avvalo, unga amal
qil”,
–
degan [6].
Yana bir muhaddis Ibrohim ibn Ismoil esa:
“Hadislarni
yodlashda, eng avvalo, unga
amal qilish y
o‘
lidan
foydalanardik”,
–
deb ta
’
kidlagan, alloma as-Suyutiy
o‘
zining
“At
-
Tadriyb”
nomli asarida bu jarayonni quyidagicha ifodalaydi:
“Ibodatlar,
odob-axloq,
fazilatlar, solih a
’
mollar xususida eshitgan hadislardan samarali foydalanish lozim. Bu
birinchidan ushbu hadisning zakoti, ikkinchidan esa uni yodlash uchun yaxshi
omildir”.
K
o‘
pgina manbalar va tarix kitoblarida Imom al-Buxoriyning aql-zakovati va
quvvai-hofizasini sinash maqsadida qilingan imtihon (sinov) xususida aniq ma
’
lumotlar
zikr qilingan. Darhaqiqat, bunday jiddiy bir imtihon Ba
g‘
dodda Dor ul-xilofat (Xalifalik
uyi)da Ba
g‘
dod ulamolari tomonidan uyushtirilgan. Ba
g‘
dodlik olim Abu Bakr
al-Kaluzoniy (vafoti 249-hijriy yil)
“Muhammad
ibn Ismoil al-Buxoriyga
o‘
xshash hech bir
olimni k
o‘
rmadim. Biror ilmga oid har qanday kitobni olib sinchiklab mutolaa qilardi-da,
unda keltirilgan barcha hadislarni bir martaning
o‘
zidayoq yodlab
olardi”,
–
deb yozgan.
Qachonki Imom al-Buxoriy hadis ilmi b
o‘
yicha mukammal ilmga ega b
o‘
lib ilmiy
majlislar uyushtirib, saboq bera boshlagach va uning bu tarzdagi majlislarining dovru
g‘
i
har tarafga tarqab, el orasida yoyilgach, ilm toliblari-yu, ahli donish uning saboqlariga
shunchalik k
o‘
p yo
g‘
ilib kela boshladiki, hatto majlislariga odamlar si
g‘
may ketardi. Bu
tartibdagi ilmiy majlislar bir qancha Basra, Ba
g‘
dod, Hijoz, Balx kabi shaharlarda
uyushtirilib, alloma umrining oxirlarida
o‘
z vatani Buxoroda ham hadislardan dars
bergandi.
Manbalarda keltirilishicha, imom al-Buxoriy
o‘
z ijodiy faoliyati davrida yigirmadan
ortiq asarlar yaratgan.
“Al
-adab al-
mufrad”
(
“
Adab durdonalari
”
). Imom al-Buxoriyning
odob-axloq xususidagi eng sahih hadislarni
o‘
zida mujassam etgan ushbu asari katta
tarbiyaviy ahamiyatga molik benazir t
o‘
plamdir. Uning arabcha nashri ikki marta bosilib,
1990 yilda olim Sh.Boboxonov tomonidan asarning
o‘
zbekcha tarjimasi ham nashr
etilgan. Imom al-Buxoriyning bu asarida 1322 hadis va xabarlar 644 bobda ja
’
mlangan
b
o‘
lib, u Hindiston, Turkiya va Misrda bir necha marta chop etilgan. Asarning bir qancha
q
o‘
lyozma nusxalari ham saqlangan.
Hindistonlik olim as-Sayiyd Fazlulloh al-Jiloniy bu asarning tanqidiy nashrini
sharhi bilan birgalikda
“
Fazlullohisamad fi tavziyhil-adab al-
mufrad”
nomi bilan chop
etgan. Hadislar Islom dinida Qur
’
ondan keyingi muqaddas manba. Hadislar t
o‘
plami
sunnat deb ataladi.
“Al
-adab al-
mufrad”
asarida Muhammad alayhissalomning s
o‘
zlari,
qilgan ish faoliyatlari va sahobalar tomonidan amalga oshirilgan ishlarga munosabatlari
bayon ettirilgan.
Hadisi shariflarni yi
g‘
ib kitob shakliga keltirish, asosan, Pay
g‘
ambarimiz
alayhissalomning vafotlaridan keyin amalga oshirilgan. Bu sharafli ish hijratning uchinchi
asriga kelib keng quloch yozdi va u hadisshunoslikning oltin davri deb ataladi. Islom
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
243
olamining
o‘
sha davrdagi madaniy markazlaridan sanalgan Bo
g‘
dod, Kufa, Basra,
Damashq, Buxoro, Samarqand, Urganch, Termiz kabi shaharlarda hadis ilmi bilan
shu
g‘
ullanuvchi muhaddislar k
o‘
p b
o‘
lgan. Ular ichida eng ishonchli manba Imom
al-Buxoriy hadislari deya e
’
tirof etiladi.
Islomda axloqiy-huquqiy qonun-qoidalar majmui, shariat XI-XII asrlarda tugal
shakllangan. Shariat qonun-qoidalari Qur
’
on va sunnat asosida ishlab chiqilgan. Unda
musulmonlarning ijtimoiy-iqtisodiy, diniy, huquqiy va axloqiy hayotini tartibga soluvchi
qonun-qoidalar belgilab berilgan. Bunday tartib-qoidalar
“Hidoya”
va boshqa kitoblarda
jamlangan.
“Al
-adab al-
Mufrad”
(Odob durdonalari) asarida tarbiyaga oid hadislarni
keltiramiz, jumladan:
“Yaxshilikka
yaxshilik qilish
haqida”
- Jobir ibn Abdulloh (r.a.)
aytdilar:
“
Rasululloh (s.a.v.):
“
Kim moddiy jihatdan birovga yaxshilik qilsa, unga ham
yaxshilik qaytarilsin. Yaxshilik qilishga qurbi kelmasa, u kishini
g‘
oyibona maqtasin,
chunki maqtash tashakkur
o‘
rnida
o‘
tadi. Ammo u kishining yaxshiligini yashirsa, undan
tongan, yaxshilikni bilmagandek b
o‘
ladi. Kim
o‘
zida y
o‘
q narsani menda falon narsa bor
deb maqtansa, ikki qavat kiyim bilan
o‘
ralgan
hisoblanadi”,
–
dedilar”.
Ya
’
ni u ikki
barobar yol
g‘
ondir.
Abu Zarr (r.a.)dan rivoyat qilindi:
“Rasululloh
(s.a.v.)dan:
“Amallarning
qaysi biri
yaxshiroq”
–
deb s
o‘
rabdi. Rasululloh (s.a.v.):
“Alloh
taologa ishonmoq va uning y
o‘
lida jihod
qilmoq”,
dedilar. Yana:
“Qanday
qulni ozod qilish
yaxshi?”
–
deyildi. Rasululloh (sa.v.):
“Narxi
qimmatroq va egasiga kerakliroq b
o‘lganini”,
dedilar. S
o‘
rovchi:
“Agar
shunga qodir
b
o‘
lmasa-chi
?”
–
degan edi, Rasululloh (s.a.v.):
“Unday
b
o‘
lsa, kamba
g‘
al va yetimlarga
yordam berasan va ishini uddasidan chiqa olmaydigan hunarsiz kishilarning ishini qilib
berasan”,
–
dedilar. U:
“Bunga
kuchim yetmasa-
chi?”
–
dedi. Rasululloh (s.a.v.):
“U
vaqtda
odamlarga ozor berishdan
o‘
zingni saqlaysan, bu ham
o‘
z joning uchun qilgan bir sadaqang
b
o‘ladi”,
–
dedilar”.
Dunyoda yaxshilik qilganlar oxiratda mukofotga ega b
o‘
ladilar.
Q
o‘
baysa ibn Burma Asadiy (r.a.) aytdilar:
“Men
Rasululloh (s.a.v.) huzurlarida
edim. Rasululloh (s.a.v.):
“Bu
dunyoda yaxshilik qilgan kishilar oxiratda yaxshilikka
erishadilar va shariatda yomonlik deb sanalgan ishlarni qiluvchilar oxiratda yomonlikka
duchor b
o‘ladilar”,
–
dedilar”.
Bu hadisning ikkinchi ma
’
nosi: bu dunyoda kishilarga
manfaati tekkan odamning u dunyoda ham manfaati tegadi, chunki dunyoda manfaatga
tekkani uchun Alloh taolo unga savob beradi,
o‘
sha savobi tufayli gunohkor kishilarni
shafoat qil ishga y
o‘
l ochiladi [6].
Demak, bu dunyoda yaxshilik ilgani kabi u dunyoda ham yaxshilik qilgan b
o‘
ladi.
Harmala ibn Abdulloh (r.a.)dan rivoyat qilindi. U kishi bir necha otliq hamroqlari bilan
o‘
z
yurtidan chiqib Rasululloh (s.a.v.) huzurlariga keldilar. Bir oz turganlaridan keyingina
Rasululloh (s.a.v.) u kishini tanidilar. Rasululloh (s.a.v.) u yerdan q
o‘
z
g‘
alganlaridan keyin
dedi:
“Men
Rasululloh (s.a.v.) yonlariga borib tursam, k
o‘
proq ilm
o‘rganaman”,
-dedim-
da, piyoda yurib yonlariga borib, tik turdim va:
“Yo
Rasululloh, menga nima ish qilishimni
buyurasiz?”
–
deb s
o‘
radim. Rasululloh (s.a.v.):
“Ey,
Harmala, yaxshi deb hisoblanadigan
ishni qil va yomon deyilgan ishlardan
o‘
zingni
tort!”
–
dedilar. Men keyin qaytib joyimga
bordim-da, yana Rasululloh (s.a.v.) oldilariga kelib, u zotga yaqinroq turdim va avvalgi
savolimni yana qaytardim. Rasululloh (s.a.v.) yana xuddi
o‘
sha javobni qaytardilar-da:
“Ey,
Harmala! Kishilar oldidan chiqib kelganingda orqangda gapiradigan gaplardan qaysi
biri senga ma
’
qul b
o‘
ladigan b
o‘
lsa,
o‘
shani qil! Ammo ma
’
qul b
o‘
lmaydigan b
o‘
lsa, undan
o‘
zingni
saqla”,
–
dedilar [4].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
244
Shundan keyin men
o‘
z joyimga borib Rasululloh (s.a.v.)ning shu qisqa
nasihatlarini
o‘
ylab k
o‘
rsam, u hamma narsani
o‘
z ichiga olgan purma
’
no s
o‘
zlar ekanini
bildim”,
–
dedilar. Ilm-fanni egallash, ma
’
rifatli b
o‘
lish juda katta savobli ish ekani qayta-
qayta ta
’
kidlanadi. Beshikdan to qabrgacha ilm izlash lozimligi qayd qilinishining
o‘
zi
katta tarbiyaviy ahamiyatga ega.
Shuningdek, hadislarning mavzu qamrovi nihoyatda keng. Ular Muhammad
pay
g‘
ambarning hayoti va faoliyati bilan bo
g‘
liq hadislar talqini,
o‘
zaro insoniy
munosabatlar, d
o‘
stlik, ahillik, saxovat, ota-onalarga va qarindosh-uru
g‘
larga munosabat,
halollik, poklik, adolat, insof, diyonat, hasad, xiyonat, rostg
o‘
ylik, yol
g‘
onchilik, fitna -
fasod va boshqa insoniy fazilatlar va nuqsonlar ustida bahs yuritadi. Muhimi, ularda
yuksak insoniy fazilatlar ulu
g‘
lanadi, kishilarda shunday xislatlarnng b
o‘
lishi
ma
’
qullanadi va tar
g‘
ib qilinadi, aksincha, yomon fe
’
l-atvor va xususiyatlarning kishilik
jamiyati uchun kulfat va azoblar keltirishi qayta-qayta ta
’
kidlanadi. Ilm-ma
’
rifat borasida
ham k
o‘
plab hadislar mavjud. Masalan, ularning birida
“Garchi
Xitoyda b
o‘
lsa ham, ilmga
intilinglar, chunki ilm olishga harakat qilish har bir m
o‘
minga
farzdir”,
–
deyiladi. Bunda
kishilarni ilm olishga undash,
o‘
z bilimini chuqurlashtirishga da
’
vat ochiq k
o‘
rinib turibdi.
Vatan va vatanparvarlik bilan bo
g‘
liq hadislar ham anchagina. Tabiiyki, ular
orasida
“Vatanni
sevmoq
iymondandir”
hadisi mashhurdir. Hadislar hayot hodisalari
haqidagi
o‘
gitnomalardir. Aslida, dinning
o‘
zida ham bu xislat mavjud.
“Din
-nasihatdan
iborat”,
degan hadis bejiz emas. Umuman, kishilarni ahillik, hamjihatlik, ittifoq bilan
yashashga undash, buning oqibati xayrli va barakali natijalar bilan yakunlanishini
k
o‘
rsatish, aks holda esa parokandalik, fayzsizlik sodir b
o‘
lishi bu
o‘
gitnomalarda k
o‘
rinib
turadi [6].
Hadislar insonni samimiyatga, pokdomonlikka, mustahkam iymon va sobit e
’
tiqod
egasi b
o‘
lishga undaydi:
“Savobli
ish qilganingizda xursand b
o‘
lsangiz, gunoh ish
qilganingizda esa xafa b
o‘
lsangiz, demak, siz haqiqiy m
o‘mindirsiz”.
Hadislarda ijtimoiy
jihatdan himoyaga muhtoj b
o‘
lgan kishilarga alohida e
’
tibor berlgan:
“Qalbing
muloyim,
hojating ravo b
o‘
lishini xohlaysanmi? Xohlasang, yetimlarga mehribon b
o‘
l, ularning
boshini sila,
o‘
z taomingni ularga Yedir. Shunda diling yumshab, hojating ravo b
o‘lur”.
Ammo yetimlar haqqini yeyishdan tiyilmoq shart, hatto u harom qilinadi:
“Ikki
zaif
toifa, ya
’
ni yetim va ayol haqqini yemoqlikni sizlarga harom
qilaman”.
Odamiylik ham
hadislarda tez-tez tilga olingan mavzulardan. Bundagi asosiy e
’
tibor barcha insonlarni teng
tutib, hurmat qilishga, barchaga mehr-muhabbat bilan qarashga tortiladi. Jumladan,
“O‘
zingga yoqqan narsani boshqalarga ham ravo k
o‘r!”,
–
deyilgan. Shuningdek, hadislarda
q
o‘
li ochiqlik, saxovat, xayr-ehson, boshqalar dardiga sherik b
o‘
lishlik ulu
g‘
langan.
Hadislardagi:
“Sadaqaning
afzali m
o‘
min kishi ilm
o‘
rganib, s
o‘
ng boshqa
m
o‘
minlarga
o‘rgatishidir”,
“Ilm
ibodatdan
afzaldir”
kabi fikrlar tahlilga muhtoj emas.
Qur
’
oni Karimda
“Ilm”
s
o‘
zi asosida
“Alima”
–
bilmoq fe
’
l negiziga tayangan kalimalar
750 marotaba uchrashi ilmiy tadqiqotlarda qayd etilgan. Pay
g‘
ambarimiz Muhammad
alayhissalomga ilk nozil b
o‘
lgan oyat ham
“Iqro…”
“O‘qi”
s
o‘
zidan boshlanadi. K
o‘
rinadiki,
islom e
’
tiqodi avval boshdanoq insonni
o‘
qib-
o‘
rganishga, ilm vositasi bilan dunyoni
anglab yetishiga tar
g‘
ib etadi.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, imom Buxoriyning
“Al
-adab al-
mufrad”
(
“
Adab durdonalari
”
) asari odob-axloq xususidagi eng sahih hadislarni
o‘
zida mujassam
etgan, katta tarbiyaviy ahamiyatga molik benazir t
o‘
plamdir. Undan samarali foydalanish
bugungi kundagi dolzatb masalalardan biridir.Chunki Imom al-Buxoriyning odob-axloq
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
245
xususidagi eng sahih hadislardan foydalanish orqali yoshlarda ilmga b
o‘
lgan qiziqishni
orttirish mumkin, shuningdek, yaxshilik va yomonlik, saxiylik, halollik, adolat bilan ish
k
o‘
rish,
o‘
ziga nisbatan tanqidiy k
o‘
z bilan qarash, vatanparvarlik siatlarini tarbiyalash
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning
“Qadimiy
yozma manbalarni saqlash, tadqiq va tar
g‘
ib qilish tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi
qarori. 2017-yil 24-may.
2.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining
“O‘
zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi huzurida Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish chora
tadbirlari t
o‘g‘risida”
2855-sonli Qarori. 2017-yil 27-mart.
3.
Amonov N. Qobilov. Imom Buxoriy izidan.
–
T.: Mumtoz s
o‘
z, 2019.
4.
Imam Buxari. Al-adab al-mufrad. T.: Toshkent islom universiteti, 2008.
5.
O. Yusupov va boshqalar. Imom Buxoriy ta
’
rifi.
–
T.:
G‘
ofur
G‘
ulom, 2019.
6.
Shayx Muxammad Sodiq Muxammad Yusuf. Hadis va Hayot. 1-jild. T.: Sharq,
2008-yil.
