Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The pedagogical activity of teacher of higher education on
an example of English language
Qahramon ESANBOYEV
Samarkand state institute of foreign languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
The articles show awareness of the meaning of the value in
the organization of innovative pedagogical activity teacher of
higher education the use to practice eveiy teacher in the daily
activities of modern pedagogical technologies using innovative
sense, forms, tools, and techniques as the factors ensuring the
effectiveness of the learning process. Nowadays, the state put to
the younger generation demands fluency in a foreign language
on the basis of the world an information technology and
achievements of civilization, including the relevance of
continuing education in the teaching of English.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp4
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
the innovation process,
English language,
personality,
human capital,
educational activity,
learning foreign language.
Oliy
ta
’
lim
professor-
o‘
qituvchilarining
pedagogik
faoliyatini ingliz tili
o‘
qituvchilari misolida tashkil qilish
АННОТАЦИЯ
Kalit so‘zlar
:
innovatsion jarayon,
ingliz tili, barkamol shaxs,
inson kapital,
pedagogik faoliyat,
chet tillarini
о‘
qitish.
Ushbu maqolada oliy ta
’
lim
о‘
qituvchilarining innovatsion
pedagogik faoliyatini tashkil etishning mazmuni va mohiyatini
anglab yetishi, har bir pedagog kundalik faoliyatida zamonaviy
pedagogik texnologiyalarni amalga tatbiq etishi, innovatsion
mazmun, shakl, vosita va usullardan foydalanishi ta
‘
lim
jarayonining samaradorligini ta
’
minlovchi omil ekanligi
k
o‘
rsatib berilgan. Bugungi kunda chet tillarini
o‘
qitishga davlat
tomonidan q
o‘
yilayotgan talab
о‘
sib kelayotgan yosh avlodni
chet tilida erkin s
o‘
zlashishga
o‘
rgatish hisoblanadi. Buning
negizida kelgusida kadrlarning jahon sivilizatsiyasi yutuqlari
hamda dunyo axborot resurslaridan keng k
o‘
lamda foyda-
lanishlari, jumladan, ingliz tilini
o‘
qitishda uzluksiz ta
’
limni
amalga oshirishning dolzarb ahamiyat kasb etishi kabi
masalalar tahlil etilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
475
Организация
инновационной
педагогической
деятельности преподавателей и профессоров вуза
(на примере преподавателей английского языка)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
инновационной процесс,
английский язык,
гармоничная личность,
человеческий капитал,
педагогическая
деятельность,
обучение иностранным
языкам.
В статье рассматриваются проблемы, связанные
с
организацией
инновационной
педагогической
деятельности преподавателей вуза, и пути их решения.
Делается акцент на организации данной работы
преподавателями английского языка соответствующим
требованиям, предъявляемым к занятиям в высших
учебных заведениях.
Mustaqillik yillari ta
’
lim sohasida tub burilish va islohatlar, yangilanish va
o‘
zgarishlar, bunyodkorlik va taraqqiyot, modernizatsiya qilish va liberallashuv davri
b
o‘
ldi. Islohotlarning asosiy maqsadi
–
O‘
zbekistonda demokratik, fuqarolik, huquqiy va
dunyoviy davlat asoslarini barpo etishga qaratildi, mana shunday yangi jamiyat asoslarini
esa yangi barkamol shaxs shakllanishisiz qurib b
o‘
lmasligi ta
’
kidlandi.
O‘
zbekiston
Respublikasi demokratik va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirish y
o‘
lidan borar
ekan, barkamol shaxsni shakllantirish masalalari
o‘
z dolzarbligini y
o‘
qotmasligi aniq.
O‘
zbekiston Respublikasi ta
’
lim tizimida innovatsion omil masalasini
o‘
rganish
mustaqillik yillarida eng katta ilmiy qiziqish uy
g‘
otgan ilmiy muammolardan biri b
o‘
lib,
mazkur muammo ta
’
lim tizimi oldida turgan dolzarb masalalar bilan hamohanglikda
hamda ta
’
lim tizimida amalga oshirilgan tub islohotlar jarayoni bilan uzviylikda hal etildi
va
o‘
rganildi. Shunga k
o‘
ra, ta
’
limda innovatsiya masalasi uning keng tarmoqli va
mohiyatli amaliy faoliyatini
o‘
z mazmuniga qamrab olgan y
o‘
nalishlardan biriga aylandi.
Ta
’
limda innovatsiya pedagogik jarayon mazmunining
o‘
zgarishlarga yuz tutganligi
bilan, ya
’
ni uning demokratlashuvi, xalqchilligi, mamlakatdagi ijtimoiy, iqtisodiy,
huquqiy, siyosiy, ma
’
naviy va ma
’
rifiy islohotlar jarayoni, iqtisodiy
o‘
sish va rivoj bilan
bo
g‘
liqligi, davlatning kadrlar siyosati asosida shakllantirilganligi bilan belgilanadi.
So‘nggi yillarda zamonaviy jamiyatlar uchun eng oliy qadriyatlardan biri sifatida
“
inson kapitali
”
termini ishlatilmoqda. X
o‘
sh, inson kapitali nima va uning chet tillarini
erkin bilish, chet tillarini
o‘
zlashtirish bilan nima aloqadorligi mavjud?
Inson kapitali (Human Capital)
–
inson va jamiyat manfaatlarini r
o‘
yobga chiqarish
uchun zarur b
o‘
lgan bilim, malaka, k
o‘
nikmalar yi
g‘
indisi sanaladi.
Inson kapitali istilohi birinchi marotaba 1961-yil amerikalik olim Teodor Shuls
tomonidan q
o‘
llanilgan va ilmiy muomalaga kiritilgan b
o‘
lib, keyinchalik uning safdoshi
Geri Bekker mazkur terminning mazmunini rivojlantirib, inson kapitalini rivojlantirish va
unga ijtimoiy investitsiyalarini ishlab chiqdi. Ularning
“
inson kapitali
”
istilohi va uning
mazmuni har tomonlama manfaatli ekanligi Teodor Shulsning 1979-yilda, Geri Bekerning
esa 1992-yilda xalqaro Nobel mukofotini olishlariga sabab b
o‘
lgan.
“
Inson kapitali
”
termini
o‘
z ichiga insonning unib-
o‘
sishi uchun zarur b
o‘
lgan oziq-
ovqat, kiyim-kechak, talkim, salomatlik muhofazasi, madaniyat
–
mana shu narsalarni
ta’minlash uchun kerak bo‘
lgan davlat xarajatlarini oladi. Tabiiy ravishda, bugungi kunda
rivojlanib borayotgan hududlarda inson kapitali istilohi tarkibida ularning chet tillarini
bilishlari, chet tillari orqali dunyoning eng rivojlangan hududlaridagi mavjud postmodern
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
476
ilm va fan yutuqlarini egallay olishlari masalasi k
o‘
ngdalang turadi. Chunki inson kapitali
intensiv ravishda rivojlanib borayotgan dunyo timsoli, uning fundamenti va asosi
sanaladi. Inson kapitali b
o‘
lmas ekan, rivojlanib boruvchi iqtisod, rivojlanib boruvchi
jamiyat ham b
o‘
lmaydi. Rivojlanib boruvchi jamiyatning muhim b
o‘g‘
ini, uning harakat-
lantiruvchi kuchi esa inson kapitalining necho
g‘
lik chet tillarini bilishi va
o‘
z bilim,
malaka va k
o‘
nikmalarini jamiyat taraqqiyoti uchun q
o‘
llay olishiga bevosita bo
g‘
liq
b
o‘
ladi. Inson kapitali innovatsion iqtisod va iqtisodiy bilimlari majmuini anglatib, aslida,
istiqbol jamiyatni yaratish asosi sifatida baholanadi.
Antropologik bilimlar tarkibida quyidagi inson kapitali turlari ajratiladi:
–
xususiy inson kapitali;
–
turli firma va tashkilotlar inson kapitali;
–
milliy inson kapitali.
Chet tillarini bilish va
o‘
z shaxsiy va jamiyat taraqqiyoti uchun mana shu bilimlarni
samarali ishlata olish yuqorida ta’kidlangan inson kapitalining barcha ko‘
rinishlari uchun
zarur va ularning mavjud b
o‘
lishi, ularning shakllantirilgan b
o‘
lishi innovatsion iqtisodni
ta’minlab beradi. Shu nuqtayi nazardan, chet tillarini bilish yuqorida ta’kidlangan:
–
xususiy inson kapitali;
–
turli firma va tashkilotlar inson kapitali;
–
milliy inson kapitali kabi bosqichlarning har birida mavjud b
o‘
lishi ,amal qilishi
va
o‘
z foydasini berishi taqozo etiladi. Shu nuqtayi nazardan, eng rivojlangan davlatlarda
ularning milliy boyliklari tarkibida inson kapitali 70%-80%ni tashkil qilsa, Rossiyada bu
k
o‘
rsatkich 50%ni tashkil qiladi. Binobarin, bizning mamlakatimizda inson kapitali rivoj-
lashtirish va uning tarkibida uning
o‘
ziga xos xususiyatlaridan biri b
o‘
lgan-chet tillarini
bilish talabini rivojlantirish va ta’minlash taqozo etiladi. Inson kapitali, xususan, uning
chet tillarini bilishi, bugungi kunda zamonaviy iqtisodning ishlab chiqarish va ijtimoiy
faktorlardan sanaladi, bu omil iqtisodni rivojlantiruvchi kuch sifatida baholanadi.
Inson kapitali, xususan, yoshlarimizning chtt tillarini, xususan, ingliz tilini
bilishlari, aslida,istiqbol taraqqiyot omili b
o‘
lib xizmat qiladi.
Masalan, XX asrning s
o‘
nggi choragida Shvetsiya, Finlandiya kabi davlatlar inson
kapitaliga alohida e’tibor qaratishlari hamda inson kapitalining turli xususiyatlarini
rivojlantirishlari natijasida
o‘
z mamlakatlar
ida innovatsion iqtisod taraqiyotini ta’minlay
olishga sazovor b
o‘
lishgan,shu bilan birga, bu davlatlar qisqa muddat ichida moddiy
boyliklarga asoslangan iqtisodiyotni zamonaviy yuqori texnologiyalar asosidagi iqtisodga
aylantira olishgan.
Chet tillarini, xususan, ingliz tilini
o‘
rganish salbiy va passiv holdagi inson
kapitalini faol, ya’ni musbat inson kapitaliga aylantirishiga imkon yaratadi. Oxir
-oqibat u
keskin ijtimoiy
o‘
sish va taraqqiyot, mamlakat iqtisodiyotida sifat bosqichini yuzaga
ketiradi. Mana shu jarayonlarning muhim y
o‘
nalishlardan biri
“
barkamol avlod
”
larning
chet tillarini chuqur bilishi talabini amalga oshiradi.
“
Barkamol shaxs
”
tushunchasi chet
tillarni, xorijiy davlatlar iqtisodiy taraqqiyoti jarayonlarida dunyo miqyosida raqobat-
bardosh kadr darajasiga yetishini,multimadaniy va global dunyo taraqqiyoti davrida
o‘
zini mustaqil shaxs sifatida namoyon eta olishi kabilarni
o‘
z mazmuniga qamrab oladi.
“
Innovatsiya
”
termining
o‘
zi mustaqil isloh sifatida XIX asrdagi ilmiy tadqiqotlarda
ishlatila boshlangan. Adabiyotlarimizda innovatsiya muammolari k
o‘
p vaqtgacha
iqtisodiy tadqiqotlar tizimida
o‘
rganilib kelinadi. Innovatsiya istilohi XX asrdan boshlab
keng miqiyosda muomalaga kiritilgan. Mazkur termin australiyalik iqtisodchi
Y. Shumpter asarlarida keng q
o‘
llanilgan (
“
The theory os economic Development
”
, 1934).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
477
Ta’limda innovatsiya hamda innovatsion texnologiyalar muammosi yangi
y
o‘
nalishlardan b
o‘
lishiga qaramay, bugungi kunning eng dolzarb, ilmiy qiziqish
uy
g‘
otadigan, ham xorijiy ellarda, ham mamlakatimizning
o‘
zida k
o‘
plab ilmiy tadqiqotlar
olib borilgan k
o‘
p tarmoqli sohalaridan bin sanaladi. Bizgacha amalga oshirilgan, ilmiy-
tadqiqot ishlarida ta’limdagi innovatsion jarayonlarning mazmuni, mohiyati, shakllari,
vositalari va uslublari, yangi pedagogik texnologiyalar borasida k
o‘
plab tadqiqotlar va
maxsus modellar ishlab chiqilgan:
–
mamlakatimiz ta’lim tizimida tub islohotlarni amalga oshirish jarayonida
innovatsion
o‘
zgarishlarga berilgan
o‘
rin, uning mavqei va baho innovatsion
o‘
zgarishlar
tartibi va bosqichlari;
–
ta’lim va tarbiya berish doirasidagi umumiy innovatsion jarayonlar va maqsadlar,
ta’limdagi innovatsiya jarayonining mazmun
-mohiyatiga aloqador tadqiqotlar;
–
ta’lim tizimi va ta’lim muassasalarini tashkiliy v
a amaliy jihatdan boshqarishdagi
innovatsion jarayonlar mazmuni;
–
ta’lim tizimi va ta’lim muassasasi rahbarining innovatsion jarayonni boshqa
-
rishga doir faoliyatini tashkil etish muammolari va maqsadlari;
–
ta
’
limda innovatsion jarayon, uning tuzilishi va pedagogik jarayonni model-
lashtirish;
–
ta’lim muassasasi va ta’lim jarayonida amaliyotga innovatsiyalarni joriy etishda
o‘
qituvchi, pedagogning mahorati va uning jarayonga b
o‘
lgan motivatsiyasi kabi y
o‘
na-
lishlarda b
o‘
lib
o‘
rganib, maxsus k
o‘
rib chiqish mumkin.
Biroq oliy ta’lim tizimi ingliz tili o‘
qituvchilarining innovatsion pedagogik
faoliyatini tashkil etishning pedagogik asoslari masalasi alohida
o‘
rin b
o‘
lib turibdi. Shu
asosda k
o‘
rib chiqilgan y
o‘nalishlar ichida maxsus e’tiborni o‘
qituvchi, xususan, ingliz tili
o‘
qituvchisi faoliyatidagi innovatsion jarayon mazmuni va mohiyati masalasiga ur
g‘
u
berilmoqda. Chunki oliy ta’lim o‘
qituvchisining pedagogik faoliyati shaxsni tarbiyalash
jarayonida ta’lim
-tarbiya olish sharoitlarini yaratish, uning ehtiyojlarini qondirish va
qobiliyatlarini ochish hamda rivojlantirishga y
o‘
naltirilgan.
Jamiyatning bugungi kundagi iqtisodiy, moliyaviy, ijtimoiy holati ta’limda
gumanizatsiya va demokratlashuv talablariga b
o‘
lgan ehtijolarini kuchaytirmoqda. Bu esa
ta
’limning bosh vazifasi zamonaviy jamiyat uchun zarur bo‘
lgan mutaxassis-kadrlarni
tayyorlab, yetishtirib berish vazifasini eng dolzarb masalalardan biriga aylantiradi. Shu
bilan birga, xalqaro, davlatlararo va madaniyatlararo munosabatlarning kundankunga
kengayib borayotgani chet tili
o‘
qituvchilarining pedagogik yangi mazmunda qayta
qurilishini taqozo etadi. Chunki zamonaviy mutaxassis yoki raqobatbardosh kadrni chet
tillaridan tashqarida anglash qiyin. Raqobatbardosh mutaxassis, albatta, chet tillarini
chuqur bilishi hamda zamonaviy iqtisodiy-moliyaviy tahdidlarga qarshi sergak b
o‘
lishi
darkor. Binobarin, barkamol shaxs tushunchasini chet tilini bilish va uni
o‘
z mutaxas-
sisligi doirasida erkin q
o‘
llash malakalaridan ayri holda tasavvur etib b
o‘
lmaydi.
Kompetentli, kreativ, ijodiy yondashuvli, intellektual, aqliy mantiqqa ega b
o‘
lgan, tezkor
yechimlar qila oladigan, istiqbol rivojini oldindan k
o‘
ra oladigan kadrlarni tarbiya qilish
jarayoni ularni chet tilini bilish nuqtayi nazaridan mustaqil va erkin qila olish demakdir.
Shunga k
o‘
ra, chet tili, xususan, ingliz tili
o‘
qituvchilari pedagogik faoliyatida shaxs
shakllantirilishining
o‘
rni va ahamiyati beqiyos darajada
о‘
sib borayotir. Bugungi kunda
ingliz tili
o‘
qituvchisi
o‘
z pedagogik faoliyatini pedagogik innovatsiya asosida tashkil eta
bilishi hamda boshqarishi,
o‘
z pedagogik faoliyati uchun zarur b
o‘
lgan pedagogik
texnologiyalar va interfaol usullarni ishlab chiqgan b
o‘
lishi, ularni kundalik faoliyatida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
478
ta’lim jarayoniga tatbiq eta olishi, o‘
z innovatsion pedagogik texnikasiga ega b
o‘
lishi,
o‘
z
faoliyatini loyihalashtira olishi, chet tilini
o‘
qitishning bosqichma-bosqich yaxlit modelini
yarata olishi zarur. Demak, ingliz tili
o‘
qituvchisi zimmasiga yuklatilgan turli innovatsion
vazifalar k
o‘
lami juda keng b
o‘
lib, ularning barchasini ilmiy-nazariy jihatdan asoslab
berish kerakdir.
O‘zbekistonda ta’lim tizimining dunyoviy xarakteriga ega ekanligi, bilimli
b
o‘lish va shaxs iste’dodlarini rag‘
batlantirish kabi tamoyillar ham shuni taqozo etadi.
XX asr boshlarida yangi bilim sohasi
–
yangiliklarni kiritish, q
o‘
llash yuzaga keldi.
U mahsulot ishlab chiqarish sohasida texnik yangiliklarni kiritish qonuniyatlarini
o‘
rgana
boshladi. Yangiliklarni kiritish haqida fan
–
innivatika-firmalarning yangi reja, xizmat-
larni ishlab chiqish va tatbiq etish faoliyatiga talablar keskin oshib borishi aks ettirilgan
holda paydo b
o‘
ldi.
Bunday ta’limning bosh natijasi sifatida egallangan bilim, ko‘
nikma va malakalar
emas, balki shaxs
o‘
sishga qobiliyat, empatik
o‘
zaro munosabatlar va shaxsiy samara-
dorlikka qaratilgan ijtimoiy faolik tushuniladi. Hayotiy kelajakni amalga oshirish uchun
inson ongli tarzda, qayta
o‘
z-
o‘
zini faoliyatini y
o‘
lga q
o‘yadi va buning uchun ta’lim
jarayoni imkoniyatlaridan foydalaniladi. Bundan tash
qari, oliy ta’limda har bir fanlarni
o‘
qitish sohasida pedagogika va psixologiya fanlari bloki tezkor texnologik izlanishlarni
amalga oshirish bilan shu
g‘
ullanishlari zarur.
Uzluksiz ta’limda o‘
qitishning yangi tizimi, il
g‘
or pedagogik texnologiyalarni
q
o‘
llash, zamonaviy
o‘
quv-uslubiy majmualarni yaratish va
o‘
quv-tarbiya jarayonini
didaktik jihatdan ta’minlash zarur bo‘
ladi.
Keyingi yillar davomida amal qilib kelingan har tomonlama yetuk, komil shaxsga
doir milliy aynan mustaqillik yillarida demokratik huquqiy qadriyatlar tizimida talqin
qilindi va amaliyotga joriy etish uchun asos qilib olindi. Ta’lim jarayoni ham ta’
limhar bir
bosqichida mana shu yangilangan mohiyatni, innovatsion mazmunni yoshlar tafakkuriga
singdirishi va ularni raqobatbardosh qilib jamiyatga yetishtirib berishi taqozo qilindi.
Yangi bosqichda barkamol shaxs shakllanishiga doir barcha vazifalarni bir t
o‘
xtamga
keltirish, mazkur maqsadning nazariy va amaliy jihatlarini ishlab chiqish, oliy ta’lim
tizimi uchun joriy etish mexanizmlarini belgilash kabi vazifalar ham dolzarb ekanligini
k
o‘
rsatib berdi.
Xulosa qilib aytganda, bugungi kun yoshlarda yangilik va modernizatsiya qilish
jarayonlariga kamarbastalik, ularning mohiyatini chuqur anglash, islohotlar maqsad-
mazmunini q
o‘
llash, yangi munosabatlarga intilish, izlanish,
o‘
ziga va idrokiga ishonch,
o‘
z salohiyatini jamiyat taraqqiyoti uchun sarflashga tayyorlik, shaxs sifatidagi komillikka
intilish, bunyodkorlik ishlariga tayyorlik, davlat va jamiyat ravnaqi hamda takomilini
istash, taraqqiyotga ochiq nazar bilan qarash va sofk
o‘
ngillik, ba
g‘
rikenglik, bunyodkorlik
his-tuy
g‘
ulari kuchli hisoblanadi. Shunga k
o‘
ra, pedagogik jarayonlarni ham mana shu
yoshlar kayfiyatlariga monand ravishda innovatsion olib borish taqozo etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”
gi Qonuni.
–
Toshkent. 1997.
–
B. 17
–
18.
2.
O‘zbekiston Respublikasining Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi. T.
, 1997.
–
B. 12
–
13.
3.
Barkamol Avlod
–
O‘zbekiston
taraqqiyotining poydevori.
–
Toshkent: Sharq,
1997.
–
B. 46
–
49.
4.
Azizxodjayev N.N Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat.
–
Toshkent
2006.
–
B. 56
–
59.
5.
Abdullaeva Sh.A. Choriev K.R. Hamkorlik pedagogikasi.
–
Toshkent, 2016.
–
B. 65
–
70.
6.
G. Azizova
Malaka oshirish tizimida o‘qituvchilarning pedagogik faoliyati. –
1. 2016. 30-may (konfrensiya).
