Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Analysis of legal acts on the protection of private property
Ulfat SHONAZAROV
1
Specialized Branch of Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
In this article, the author analyzes domestic and foreign
regulations for the protection of private property and their
main provisions. The article also draws attention to some
theoretical sources made by the author in the field of protection
of private property, while also focusing on the theoretical
aspects of the protection of private property rights belonging to
the owner.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp491-495
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
property right,
private property,
real estate,
landowner,
land,
privatization,
state and public needs.
Хусусий мулкни ҳимоя қилишга оид норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар таҳлили
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
мулк ҳуқуқи,
хусусий мулк,
кўчмас мулк,
мулкдор,
ер участкаси,
хусусийлаштириш,
давлат ва жамоат эҳтиёжи.
Мазкур мақолада муаллиф хусусий мулкни ҳимоя
қилишга оид миллий ва хорижий норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар ва улардаги асосий қоидаларнинг таҳлилини
амалга оширган. Шунингдек, мақолада муаллиф томонидан
хусусий мулкни ҳимоя қилиш соҳасида амалга оширилган
айрим назарий манбаларга ҳам мурожаатлар қилингани
ҳолда мулкдорга тегишли бўлган хусусий мулк ҳуқуқини
ҳимоя қилишнинг назарий жиҳатларига ҳам эътибор
қаратилган.
1
Acting Head of the Department of State law disciplines of Specialized Branch of Tashkent State University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
492
Анализ нормативно
-
правовых актов по защите
частной собственности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
право собственности,
частная собственность,
недвижимость,
собственник,
земля,
приватизация,
государственные и
общественные нужды.
данной статье автор анализирует отечественные и
зарубежные нормативные акты по защите частной
собственности и их основные положения. А также в ней
уделяется внимание на некоторые теоретические
источники, в области защиты частной собственности.
Хусусий мулк доимо жамият ва давлат ҳаётида алоҳида ўрин тутган. Айнан
кишиларнинг мулкдорлик мавқеи, уларнинг мулкдор сифатидаги фаолияти
давлатнинг иқтисодий ривожланиши учун асосий ҳаракатлантирувчи куч ҳисоб
-
ланган. Хусусий мулк эгаси жамиятнинг тўлақонли аъзоси сифатида ҳам
мамлакатдаги тинчлик ва барқарорлик, фаровонлик ва тотувликни таъминлаш
тарафдори бўлиб келган ва мулкдор сифатида мамлакатнинг иқтисодий ривож
-
ланишидан манфаатдор ҳисобланган. Шу сабабли ҳам Ўзбекистон мустақил
-
лигининг дастлабки кунларидан бошлаб, хусусий мулк ҳуқуқини мустаҳкамлаш,
хусусий мулкдорлар синфини шакллантириш, хусусий мулк борасидаги
киши
-
ларнинг тасаввури ва онгини ижобий томонга ўзгартириш, хусусий мулкни
мулкнинг бошқа шакллари билан тенглигини таъминлаш борасида қатор ислоҳот
амалга оширилди ва бу ислоҳотлар бугунги кунга келиб, хусусий мулкнинг
мамлакат иқтисодий ривожланишидаги ҳақиқий
етакчи кучга айланишини
таъминланади. Айниқса, бу борада қабул қилинган бир қатор қонун ҳужжатлари
мустақиллигимизнинг дастлабки йилларида хусусий мулкни тушуниш, эътироф
этиш ва кенг жамоатчилик томонидан тан олиниши учун ҳуқуқий асос вазифасини
бажарди. Жумладан, 1990 йил 31 октябрда қабул қилинган “Ўзбекистон
Республикасида мулкчилик тўғрисида”ги
Қонуни
[1] биринчи маротаба мулкнинг
алоҳида шакли сифатида хусусий мулкни эътироф этган бўлса, 1991 йил
19 ноябрда қабул қилинган “Давлат тасарруфидан
чиқариш ва хусусийлаштириш
тўғрисида”ги Қонун [2] билан хусусий мулк ҳажмини амалда кўпайтириш ва мулк
-
дорлар синфини шакллантиришга қаратилди. 1992 йил 8 декабрда қабул қилин
-
ган Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси эса ўзининг 36
-
моддасида “ҳар
кимнинг мулкдор бўлиш ҳуқуқини” белгилаган бўлса, 53
-
моддаси 2
-
қисмида
“Хусусий мулк бошқа мулк шакллари каби дахлсиз ва давлат ҳимоясида” эканлиги
белгиланган. Шу билан бирга, 1993 йил 7 майда қабул қилинган “Давлат уй
-
жой
фондини хусусийлаштириш тўғрисида”ги Қонуни[3] нинг қабул қилиниши
мулкдорлар синфини янада кенгайтириш учун замин яратди ва фуқароларга
имтиёзли асосларда ўзлари яшаётган уй
-
жойларини хусусийлаштиришлари ва
хусусий мулкдор бўлишлари учун имконият яратди.
Ўзбекистон Республикасининг 2012 йил 24 сентябрдаги “Хусусий мулкни
ҳимоя қилиш ва мулкдорлар ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги
Қонуни[4]нинг ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил
15 майдаги “Хусусий мулк, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ишончли
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
493
ҳимоя
қилишни таъминлаш, уларни жадал ривожлантириш йўлидаги тўсиқларни
бартараф этиш чора
-
тадбирлари тўғрисида”ги Фармони[5]нинг қабул қилиниши
хусусий мулкни ишончли ҳимоя қилиш тизимини янада кучайтирган бўлса,
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 5 октябрдаги ПФ–
4848-
сон
“Тадбиркорлик фаолиятининг жадал ривожланишини таъминлашга, хусусий
мулкни ҳар томонлама ҳимоя қилишга ва ишбилармонлик муҳитини сифат
жиҳатидан яхшилашга доир қўшимча чора
-
тадбирлар тўғрисида”ги Фармони [6]
ҳамда
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги
ПФ–
4947-
сон Фармони билан “2017–2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини
ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар страте
-
гияси”нинг қабул қилиниши хусусий мулкни ҳимоя қилишнинг янги босқичини
бошлаб берди.
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 13 августда
қабул
қилинган “Хусусий мулкни ҳимоя қилиш ва мулкдорлар ҳуқуқларининг
кафолатларини кучайтириш, тадбиркорлик ташаббусларини қўллаб
-
қувватлаш
борасидаги ишларни ташкил қилиш тизимини
тубдан такомиллаштириш бўйича
қўшимча чора
-
тадбирлар, шунингдек, тадбиркорлик субъектларининг молиявий
ресурслар ва ишлаб чиқариш инфратузилмасидан фойдаланиш имкониятларини
кенгайтириш тўғрисида”ги ПФ–
5780-
сон Фармони ҳам фуқаролик ҳуқуқий
субъектларининг хусусий мулк ҳуқуқини таъминлашда алоҳида аҳамият касб
этди. Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг
2019 йил 16 ноябрдаги “Жисмоний ва юридик шахсларнинг мулк ҳуқуқлари кафо
-
латларини таъминлаш ҳамда ер участкаларини олиб қўйиш ва компенсация бериш
тартибини такомиллаштиришга доир қўшимча чора
-
тадбирлар тўғрисида”ги
911-
сон Қарори ҳам мулкдорларнинг хусусий мулкларини, айниқса, ер участкаси
билан боғлиқ ҳолда бунёд қилинган кўчмас мулкларига бўлган ҳуқуқларини
ҳимоя
қилишда муҳим аҳамият касб этади [7].
Амалдаги қонунчиликда хусусий мулк тушунчаси, унинг субъектлари ва
объектлари, хусусий мулк ҳуқуқининг вужудга келиш асослари ва хусусий мулк
асосида тадбиркорлик тузилмаларини ташкил этиш шакллари белгиланган.
Ҳозирда
фуқаролар, хўжалик ширкатлари ва жамиятлари, кооперативлар, жамоат
бирлашмалари, ижтимоий фондлар ва давлатга қарашли бўлмаган бошқа юридик
шахслар хусусий мулк ҳуқуқининг субъектлари ҳисобланадилар (ФКнинг
208-
моддаси). Шунингдек, бугунги кунда иқтисодий муносабатларда бир вақтнинг
ўзида хусусий ва оммавий мулк субъектларининг улуши мавжуд бўлган мол
-
мулкка асосланган турли хўжалик жамиятлари, корхоналар ва тадбиркорлик
субъектлари иштирок этмоқда. Ҳозирда турли хилдаги хўжалик бошқарувини
амалга ошираётган тузилмалар билан бирга, давлат улуши сақланиб қолган
акциядорлик жамиятлари, компаниялари, концернлари ҳам ишлаб чиқариш ва
хўжалик фаолиятини амалга оширмоқдаки, бу субъектларнинг ҳуқуқий мақоми
борасида қонунчиликда муайян қоидалар шакллантирилган.
ФКнинг 209
-
моддасига кўра, қонун билан ман этилган айрим ашёлардан
ташқари, ҳар қандай мол
-
мулк эса хусусий мулк бўлиши мумкин. Албатта, ҳозирда
мазкур қоидадан келиб чиқиб, қонунчиликда белгиланган хусусийлаштирилиши
мумкин бўлмаган мол
-
мулкдан ташқари, ҳар қандай мол
-
мулк хусусий мулк
бўлиши мумкин. Лекин бу борада ҳам муайян ҳуқуқий зиддиятлар ва коллизиялар
учрайди. Бу эса давлат улуши мавжуд бўлган турли хўжалик фаолиятини
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
494
юритувчи субъектлар амал қилиши шароитида янада яққол кўзга ташланади.
Чунки бундай субъектлар хусусий мулк эгаси сифатида эътироф этилар экан, улар
хусусийлаштирилиши мумкин бўлмаган мол
-
мулкка эга бўлмасликлари лозим.
Бироқ давлат улуши мавжуд бўлганлиги сабабли ушбу субъектларнинг айримлари
хусусийлаштирилиши мумкин бўлмаган мол
-
мулкнинг мулкдори ҳисобланадилар.
Амалдаги қонунчиликда хусусий мулк тушунчасининг эмас, балки хусусий
мулк ҳуқуқининг тушунчаси берилган. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси
Фуқаролик кодексининг 207
-
моддаси биринчи қисмига кўра, хусусий мулк ҳуқуқи
шахснинг қонун ҳужжатларига мувофиқ тарзда қўлга киритган мол
-
мулкка эгалик
қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этиш ҳуқуқидир [8].
Ўзбекистон Республикасининг 2012 йил 24 сентябрдаги “Хусусий мулкни
ҳимоя
қилиш ва мулкдор ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги Қонунининг
2-
моддасига кўра, хусусий мулк ҳуқуқи шахснинг қонун ҳужжатларига мувофиқ
қўлга киритган мол
-
мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф
этиш ҳуқуқидир.
Хусусий мулкни ҳимоя қилиш ўзининг нафақат ҳуқуқий, балки назарий
асосларига ҳам эга. Хусусан,
Х.Т.
Азизовнинг фикрича, хусусий мулк иқтисодий
категория сифатида хусусий шахслар томонидан моддий ва номоддий неъмат
-
ларни индивидуал ўзлаштириш натижасида уларга эгалик қилиш, фойдаланиш ва
тасарруф этиш имкониятидир [9]. Т.И.
Илларионова фикрича, мулкнинг дахлсиз
-
лиги, мулк ҳуқуқининг вужудга келиши, амалга оширилиши ва бекор бўлишининг
шундай механизмларини танлашни назарда тутадики, улар ёрдамида,
биринчидан,
бошқа мулкдорлар манфаатларининг дахлсизлиги таъминланади,
иккинчидан,
агар мулк ҳуқуқи бузилган бўлса, уни тиклаш мустаҳкамланади [10]. Н.Ф.
Имомов
-
нинг фикрича эса, мулкнинг дахлсизлигини у ёки бу жиҳатининг аҳамият
-
лилигидан келиб чиқиб, мулкдорга тегишли хусусий мулкнинг ҳар доим қонун
ҳимоясида
эканлигини ва фақатгина унинг розилиги билангина (қонун ҳужжат
-
ларида кўзда тутилган ҳолатлар бундан мустасно) хусусий мулк ҳуқуқ ундан
бегоналаштирилиши мумкинлигини назарда тутади [11].
Дарҳақиқат, содда қилиб айтганда, хусусий мулк мавжуд моддий неъмат
-
ларнинг ўзлаштирилганлиги ва кимнинг манфаатига
йўналтирилганлиги нуқтаи
назаридан хусусий шахслар (нодавлат тузилмалар ва фуқаролар)га тегишли
моддийлик (айрим ҳолларда эса номоддийлик)дир. Шу нуқтаи назардан
Ўзбекистоннинг миллий ҳуқуқ тизими шаклланишининг дастлабки босқичида
“хусусий мулк” тушунчасини эмас, балки “хусусий мулк ҳуқуқи” тушунчасининг
легал таърифини ифодалашга асосий эътибор қаратилди.
Хусусий мулкнинг тушунчасининг легал таърифининг ифодаланиши бўйича
хорижий мамлакатлар, хусусан, МДҲ мамлакатлари қонунчилигига эътибор
қаратадиган
бўлсак, миллий қонунчилигимиздан унчалик фарқ қилмаслигини
кўриш мумкин. Масалан, МДҲ мамлакатларида хусусий мулк (хусусий мулк ҳуқуқи
эмас) тушунчаси айрим давлатлар фуқаролик қонунчилигида белгиланган бўлса,
бошқа давлатларда мулкни хусусий ва оммавий шаклга бўлиш анъанаси мавжуд
эмас. Масалан, Қозоғистон Республикаси Гражданлик кодексида хусусий мулк
тушунчасининг таърифи шакллантирилган бўлиб, Қозоғистон Республикаси
ГКнинг 191
-
моддаси (Хусусий мулк тушунчаси ва турлари)нинг 1
-
қисмига кўра,
“хусусий мулк фуқаролар ва нодавлатлар юридик шахслар ва улар бирлаш
-
маларининг мулки сифатида амалда бўлади”.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
495
Хулоса ўрнида қайд этиш лозимки, хусусий мулкни ҳимоя қилиш ва
мулкдорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш алоҳида ва махсус қонун билан
белгиланиши, бозор иқтисодиётининг асосларини демократлаштиришда ва
тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва манфаатларини таъминлайди ва ишончли ҳимоя
тизими ва қонунчилик механизми амал қилишига шароит яратади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистон Республикасида мулкчилик тўғрисидаги Қонуни 31.10.1990
йилдаги 152
-XII-
сон // https://lex.uz/docs/111466 //.
2.
Давлат тасарруфидани чифариш ва хусусийлаштириш тўғрисидаги
Ўзбекистон Республикасининг Қонуни, 19.11.1991 йилдаги 425
-XII-
сон //
https://lex.uz/docs/127010 //.
3.
Давлат уй
-
жой фондини хусусийлаштириш тўғрисидаги Ўзбекистон
Республикасининг
Қонуни,
07.05.1993
йилдаги
846
-XII-
сон
//
https://lex.uz/docs/98430 //.
4.
Хусусий мулкни ҳимоя қилиш ва мулкдорлар ҳуқуқларининг кафолатлари
тўғрисидаги Ўзбекистон Республикаси Қонуни, 24.09.2012 йилдаги ЎРҚ
-336-
сон //
https://lex.uz/acts/2055680 //.
5.
Хусусий мулк, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ишончли ҳимоя
қилишни
таъминлаш, уларни жадал ривожлантириш йўлидаги тўсиқларни
бартараф этиш чора
-
тадбирлари тўғрисидаги Ўзбекистон Республикаси
Президентининг
Фармони,
15.05.2015
йилдаги
ПФ
-4725-
сон
//
https://lex.uz/docs/2647219 //.
6.
Тадбиркорлик фаолиятининг жадал ривожланишини таъминлашга,
хусусий мулкни ҳар томонлама ҳимоя қилишга ва ишбилармонлик муҳитини
сифат жиҳатидан яхшилашга доир қўшимча чора
-
тадбирлар тўғрисидаги
Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони, 05.10.2016 йилдаги ПФ
-4848-
сон // https://lex.uz/docs/3039311 //.
7.
Gulomov, Akmaljon Sh, Nodir S. Muxiddinov, and Ulfat I. Shonazarov. "Concepts
And Procedures Of Private Property Under The Legislation Of The Republic Of
Uzbekistan." Journal of Positive School Psychology 6.3 (2022): 1587-1594.
8.
Шоназаров, У. «Гражданско
-
правовое толкование изьятии земельных
участков для государственных и общественных нужд». Общество и инновации, т
. 2,
вып. 2/S, март 2021 г., сс. 146
-52, doi:10.47689/2181-1415-vol2-iss2/S-pp146-152.
9.
Азизов Х.Т. Объекты права частной собственности граждан: автореф. дис.
… канд. юрид. наук. –
Ташкент: 1994. –
7 с.
10.
Гражданское право.Часть первая./Под.ред.Т.И.Илларионова, Б.М.Гонгало,
В.А.Плетнева (автор этой главы Т.И.Илларионова).
-
М.:Норма
-
Инфра.1998.
-
28 с.
11.
Раҳмонқулов Ҳ., Рўзиназаров Ш., Оқюлов О. ва бошқалар. Хусусий мулк
объектларининг ҳуқуқий мақоми. (Ушбу боб муаллифи Н.Ф.Имомов)
-
Тошкент:
2007. -
83 б.
