Формирование этнокультурной толерантности у студенческой молодежи – как педагогическая проблема

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Formation of ethnomadanical tolerance in student youth
as a pedagogical problem

Eldor TANGIROV

1

Samarkand State Medical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received February 2021
Received in revised form

28 March 2022

Accepted 20 April 2022

Available online

15 May 2022

This article analyzes the pedagogical issues of the formation

of a mine of tolerance among young people. Scientific and

educational work aimed at raising the culture of mutual respect,
friendship, affection, tolerance among young people is

systematized.

2181-

1415/©

2022 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp438-444

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

tolerance,

education,

student,

education,

culture,

family,

person,

human dignity.

Талаба

ёшларда

этномаданий

бағрикенгликни

шакллантириш педагогик муаммо сифатида

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

бағрикенглик,

тарбия,

талаба,

таълим,

маданият,

оила,

шахс,

инсон

қадри

.

Ушбу

мақолада

ёшлар

ўртасида

бағрикенглик

маданиятини шакллантиришнинг педагогик масалалари
таҳлил қилинган. Ўзаро ҳурмат, дўстлик, меҳр

-

оқибат,

ёшлар ўртасида бағрикенглик маданиятини юксалтиришга
қаратилган илмий

-

маърифий ишлар тизимлаштирилган.

1

vice-rector for youth affairs and spiritual and enlightenment affairs at Samarkand state medical institute,

Samarqand, Uzbekistan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2022) / ISSN 2181-1415

439

Формирование этнокультурной толерантности у

студенческой молодежи –

как педагогическая

проблема

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

толерантность,
образование,

студент,

образование,

культура,

семья,

личность,

человеческое достоинство.

В данной статье анализируются педагогические

вопросы формирования культуры толерантности у

молодежи. Систематизирована научно

-

просветительская

работа, направленная на воспитание культуры взаимного
уважения, дружбы, привязанности, толерантности среди

молодежи.

КИРИШ

Мамлакатимизда олиб борилаётган кенг кўламли ислоҳотлар марказида,

аввало, инсон манфаати, унинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш мақсади
туради. Фуқаролар манфаатларини фақатгина тинчлик ва осойишталик, ўзаро
ҳурмат, меҳр

-

оқибат ва ҳамжиҳатлик муҳитини яратиш орқали таъминлаш

мумкин.

Ўзбекистонда аҳолининг кўп миллатли бўлишига ижтимоий

-

иқтисодий

ривожланишнинг қулай омили сифатида қаралмоқда. Ижтимоий ва иқтисодий
барқарорликни сақлаш, динлараро ва миллатлараро муносабатларни уйғунлаш

-

тириш ҳисобига халқаро майдонда Ўзбекистоннинг обрўси ошиб бормоқда.

Ўзбекистон –

турли миллат вакиллари кўп асрлардан буён тинч ва тотув

яшаб келаётган кўп миллатли ҳамда кўп конфессияли мамлакат. Бизнинг энг катта
ютуғимиз умумий уйимиздаги тинчлик ва барқарорлик, миллатлараро ва
фуқаролар тотувлигидир.

Хусусан, мамлакатимиздаги давлат таълим муассасаларида ўқитиш етти

тилда олиб борилади. Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси ўз кўрсатув

-

ларини ўн икки тилда намойиш этмоқда, ўндан ортиқ тилда

газета ва журналлар

нашр этилмоқда. Миллатлараро муносабатлар ва хорижий мамлакатлар билан
дўстлик алоқалари қўмитаси қошида 138 та миллий маданий марказ, бундан
ташқари, 16 та конфессияга тегишли 2300 га яқин диний ташкилот фаолият
юритади.

Албатта, ҳар бир мамлакатнинг ривожи, жаҳон ҳамжамиятидаги ўрни,

биринчи навбатда, юртдаги тинчлик

-

тотувлик, бағрикенглик руҳи кучли эканлиги

билан боғлиқ. Ислом маданияти марказларидан бири бўлган Ўзбекистон сиёсати,
энг аввало, динлараро ва миллатлараро тотувликка асосланади. Бизда бошқа
маданиятлар, тиллар, эътиқод ва анъаналарни ҳурмат қилиш асрлар давомида
маънавий қадрият сифатида авлоддан

-

авлодга ўтиб келмоқда.

Ўтган давр мобайнида эришган энг муҳим ютуқларимиздан бири, шубҳасиз,

мамлакатимиздаги сиёсий барқарорлик, конфессиялараро тотувлик ва бағрикенг

-

ликдир. Ўзбекистонда миллати ва диний мансублигидан қатъи назар,

барча

фуқароларнинг ҳуқуқий тенглиги, иқтисодий ва ижтимоий эркинлигини
таъминлаш учун барча шароит яратилган. Шунинг баробарида, тинчлик ва

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2022) / ISSN 2181-1415

440

барқарорликни асраб

-

авайлаш ва янада мустаҳкамлаш учун бугунги кунда

дунёнинг турли бурчакларида юз бераётган можаролар ва низоларга нисбатан
доимо огоҳ, эътиборли бўлиш ҳам шарт.

Мамлакатимизда ҳукм сураётган тинчлик

-

осойишталик, дўстлик ва халқ

бирлиги, ўзаро ҳурмат ва миллатлараро тотувлик бебаҳо бойлигимиздир. Бу
борада Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 19 майдаги “Миллат

-

лараро муносабатлар ва хорижий мамлакатлар билан дўстлик алоқа

-

ларини янада

такомиллаштириш чора

-

тадбирлари тўғрисида”ги Фармони муҳим қадам бўлди.

Жамиятда бағрикенглик ва инсонпарварлик маданиятини юксалтириш, миллат

-

лараро ва конфессиялараро ҳамжиҳатликни, фуқаролар тотувлигини таъминлаш,
шунингдек, хорижий мамлакатлар билан дўстона, тенг ҳуқуқли ва ўзаро манфа

-

атли муносабатларни мустаҳкамлаш Ўзбекистон давлат сиёсатининг устувор йўна

-

лишларидан биридир.

Шахс билан давлат, инсон билан жамият муносабатлари батамом янгича

мазмун ва шакл топиши, янги хусусиятлар, янги тамойилларга асосланиши керак.
Буларнинг ҳаммаси янгича қадриятлар ва демократик принциплар моҳиятига,
турмуш ва тафаккур тарзимизга мос, фуқаролар барпо қилаётган адолатли жамият
талабларига жавоб берадиган муносабатлар бўлмоғи керак.

Бу жараённи амалга ошириш муносабатларнинг асоси ҳисобланган

бағрикенглик қадриятининг такомиллашиши билан боғлиқ. Ҳаётдаги тотувлик ва
инсон тарбиясининг асоси табиат қийинчиликларини, ташқи хавф

-

хатарларни

биргаликда енгиш, ишлашда кучларни

бирлаштириш,

яхши

-

ёмон

кунларда

бир

-

бирига

елкадош

бўлишга

интилиш туйғуси,

олис

аждодларимизнинг

жамоа

тарзида

яшашга

ўрганганлиги

халқимизнинг тарихан бағрикенг, бир

-

бирига

ҳурмат

-

эҳтиромли эканлигини тасдиқлайди.

Асли бағрикенглик тушунчаси инсоният тарихида ўзга дин ва миллатларга

нисбатан ҳурмат ва эҳтиромли муносабатда бўлиш мезони сифатида шаклланиб
келган. Чунки бағрикенглик урф

-

одат, маданият, қараш ва мафкураларга нисбатан

холис муносабат билдиради. Ўзбекистонда диний бағрикенглик, тинчлик

-

тотувлик ҳамда ҳамжиҳатликда яшаш тамойилларига кўпроқ эътибор берилган.

Замонавий

жамиятларда толерантлик инсонлар орасидаги турли фарқларга

нисбатан ҳурматли ва сабр

-

бардошли муносабат сифатида талқин қилинади.

Бағрикенглик тушунчаси

мураккаб ва ўзига хос, ҳам ижтимоийлик, ҳам

индивидуаллик ҳусусиятларини ўзида мужассам этган воқелик ҳисобланади.
Бағрикенглик фақат инсоннинг ўз шахсий хусусиятларига алоқадор бўлган
психологик тушунча бўлмай, балки инсонга хос бўлса ҳам, ана шу ўзига хосликни
бошқа инсонларга қарата ишлата олиш, қўллай билиш кўникмаларидан
иборатдир. Шунинг учун

бу тушунча ҳам инсон шахсий ҳаётига, ҳам унинг

ижтимоий ҳаётига алоқадор бўлган воқелик сифатида амал қилади.

Бағрикенгликни такомиллаштириш, уни ўзаро меҳр

-

оқибат сингари ноёб

инсоний фазилатларга айлантириш айнан оилада куртак отиб, маҳалла ва таълим
муассасаларида муҳитида ривожлантирилади.

Таълим муассасаларида талабаларнинг барча этномаданий қадриятлари

бўйича

тегишли

билимларни

ўстириш,

уларга

маълум даражада

таълим

бериш,

унинг

моҳияти

ва

замонавий

давр

учун

аҳамиятини кўрсатиб бериш даркор.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2022) / ISSN 2181-1415

441

Аудиторияларда зиддиятларни хал этишда ва келишувчанлик мухитини

яратишда талабаларнинг ўзларига демократик қарорлар қабул қалиш имкони

-

ятини бериш керак.

Талаба ёшларда бағрикенгликни шакллантириш бўйича фаолият қуйидаги

-

ларни ўз ичига олади:

–

талабаларда ўзи ҳақида беқиёс, қадрли ва бетакрор шахс сифатида тасав

-

вурларни шакллантириш;

–

бошқа

одамлар

ҳақидаги

,

ўзини

уларга

таққослаб

фарқлар

ва

ўхшаш

-

ликларни аниқлашга асосланган, тасаввурларни ривожлантириш;

–

таълим дастурига асосланган ҳолда ўзини қуршаб турган олам ҳақида

билимлар бериш (маданиятнинг ўзига хослиги, яшаш тарзи, оилавий ҳаёти ва б.).

Таълим муассасасида таълим ва тарбия жараёнини амалга оширишда

талабаларда толерантлик

руҳини

шакллантиришда, асосан, ўқитувчилар, тарбия

-

чилар, қўшимча таълим муассасаси педагоглари, ижтимоий педагог

-

психологлар,

дефектологлар ва методистларнинг саъйи

-

ҳаракатларига таянилади.

Аммо ҳар

бир педагог, биринчи навбатда, жамият томонидан таъсир ўткази

-

ладиган ва

ўзаро кўпгина мураккаб фикрлар ва муносабатлардан таркиб топган педагогик

жамоанинг аъзосидир.

Сабр

-

тоқатсиз педагог ёки раҳбар толерантликни тарбиялашга қодир эмас.

Педагогни аксарият ҳолларда “таълим жараёнининг юраги” деб атайдилар, чунки

педагог миллий педагогика ғояларини бошқарувчи сифатида талабалар онгига

сингдирса, талабалар жамоаси ривожланишига ёрдам беради.

Бу

ўринда

Янги

Зеландия

педагоглари

ўз

вазифаларини

бажаришда

таяна

-

диган мезонларни санаб ўтиш диққатга сазовордир:

–

педагог уни тақлид қилиш учун намуна сифатида қабул қилишларини тан

олиши керак;

–

зиддиятларни тинч ҳал этиш ва мулоқотга кириша олиш малакасига эга

бўлиши ва уни амалга ошириши керак;

–

муаммоларни ҳал этишга ижодий ёндашувни рағбатлантириши керак;

–

тажовузкор хулқни ва кескин рақобатни қўллаб

-

қувватламаслик;

–

биргаликдаги фаолият дастурларини тузишда ота

-

оналар ва талабалар

ҳамкорлигини ташкил қилиш;

–

ўқув дастурларини амалга оширишда барча имкониятларни ишга солиш,

жамоатчилик фикри ва эҳтиёжига нисбатан ҳушёр бўлиш;

–

ўзгалар ҳолатини ҳис қилиш ва қадрлашга ўргатиш, бунда баҳсли

саволларга нисбатан ўз муносабатини қатъий аниқлаштириш;

–

маданиятлар

хилма

-

хиллигини

баҳолаш

ва

ҳаётий

фаолият

давомида

уларнинг учрашига тайёрлик кўриш.

Ёшлар тафаккурига қаратилган турли таҳдидларнинг ортиши эса айнан

талабалик йилларида ёшларнинг толерантлик асосида тарбияланишини муҳим

ижтимоий

-

сиёсий вазифага айлантиради.

Шунинг учун талабаларга миллатлараро тотувлик, динлараро бағрикенглик

барча миллат вакиллари билан тотув яшашнинг аҳамиятини асослаб бера

оладиган динлараро бағрикенгликнинг моҳиятини тушунтириш мақсадида

республикамизда таълим

-

тарбия тизимига диний бағрикенглик, толерантлик ва

диний конфессиялараро муносабат тамойилларини жорий этишга алоҳида

эътибор қаратилмода.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2022) / ISSN 2181-1415

442

Талаба

-

ёшларда бағрикенглик тафаккурини шакллантириш масаласи ҳамда

уни таълим тизимига жорий этиш жараёнида қуйидаги тамойилларга риоя этиш

талаб этилади:

–

демократик ва фуқаролик, дунёвий жамият қадриятлари, умумбашарий ва

миллий мезонлар уйғунлигига таяниш;

–

“ғояга қарши ғоя, жаҳолатга қарши маърифат” ғояси талабларини бош

йўналиш қилиб танлаш;

–

миллий ғоя, миллий манфаатлар ва миллий мафкура ғояларини ёшлар

тафаккурида узлуксиз шакллантириш тизимини яратиш;

–

“Кучли давлатдан –

кучли жамият сари” ғоясининг таълим ва тарбия

жараёнининг барча босқичларида узлуксиз шакллантиришга эришиш;

–

ёшларнинг ижтимоий йўналтирилган фаоллиги, миллий ва умумбашарий

қадриятларни ўрганишга бўлган эҳтиёжини ҳисобга олиш;

–

ёшларни шахс сифатида камол топтириш фаолиятига давлат ва жамият

ривожининг келгуси такомили асоси сифатида қараш;

–

ёшларни жамият ривожининг истибол захира бойлиги сифатида англаш.

Талаба

-

ёшларда бағрикенглик тафаккурини шакллантириш вазифаси

педагогика фани олдида турган долзарб масалалардан бири бўлиб, унинг ижобий

ечими ёшларни дунёвий илмлар асосида тарбиялашнинг муҳим талабларидан

биридир. Мазкур педагогик жараён талаба

-

ёшларнинг ёш хусусиятлари, уларнинг

ўз фикрига эга бўлишга интилиши, мулоқот олиб бориш, баҳс қилиш, ўз фикрини

бировларга ўтказиш маданиятлари даражаларини ҳам инобатга олиш зарур.

Чунки бағрикенглик инсоннинг умумий билим ва маданият даражасини

белгиловчи асосий кўрсаткичлар доирасига кирувчи қадриятлардан ҳисобланади.

Агар жамият аъзолари умумий мақсад йўлидаги ғояларни бевосита ўз

тақдири билан боғлиқ ҳолда англасалар, ҳар бир фуқаро ўз тақдирини жамият

тақдири, ўзи яшаётган мамлакат тақдири билан боғлиқ

ҳолда

тушунса, мамлакат

аҳолиси

ўртасида яхлит ижтимоий бирлик вужудга келади. Ана шундай маънавий

-

руҳий якдиллик ҳолати эса жамиятда умумий ижтимоий

-

сиёсий барқарорликни

таъминлашнинг асоси бўлиб хизмат қилади.

Хулоса ўрнида таълим

-

тарбия тизимига диний бағрикенглик тамойил

-

ларини қўллашда қуйидаги таклиф ва хулосаларни берамиз:

–

жамият тинчлиги ва хавфсизлигига таҳдид солувчи омиллар тўғрисида

ёшларга зарур маълумотларни етказиш;

–

ёшларда ўзга маданият вакилларига нисбатан бағрикенг, меҳр

-

оқибатли,

ҳурмат

-

эътиборли бўлиш каби ижобий фазилатларни шакллантиришга кўмак

-

лашиш;

–

ёшларнинг тинчликсевар ва бағрикенг инсонлар бўлиб етишишларига

кўмаклашиш;

–

ёшларни Ўзбекистоннинг маданий ранг

-

баранглиги, юртимиздаги миллат

ва элатларнинг урф

-

одатлари ва анъаналарини ҳурмат қилишга, шунингдек, ана

шу маданий турфа хилликни асраб

-

авайлашга даъват этиш;

–

алаба ёшлар (яъни бўлажак мутахассислар ва зиё тарқатувчилар) орқали

тинчлик ва бағрикенгликнинг улуғ неъмат эканлигини, уни асраб

-

авайлаш

лозимлигини етказишдир. Талаба

-

ёшлар тафаккурида бағрикенгликни шакллан

-

тириш бўйича умумбашарий ва этномаданий қадриятлар мажмуасини тўла

эгаллаган етук, фаол ва етакчи шахс тарбиясига қаратиш лозимдир.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2022) / ISSN 2181-1415

443

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Муртазаева

Р.Ҳ.

Ўзбекистонда

миллатлараро

мунособатлар

ва

бағрикенглик. –

Т.: Университет, 2007.

2.

Sayfullayevich T.E., Nafisa T. Formation of forgiveness thinking of young people

in the family-an important direction of educating a perfect person // Web of Scientist:

International Scientific Research Journal.

–

2022.

–

Т

. 3.

–

№.

3.

–

С. 513–

517.

3.

Sayfullayevich T.E., Nafisa T. The importance of including the idea of tolerance in

students // Web of Scientist: International Scientific Research Journal.

–

2022.

–

Т

. 3.

–

№.

3.

–

С. 509–

512.

4.

Бурханова

Г. Ўқувчилар сиёсий маданияти ва толерантлик: “Миллий

истиқлол ғояси: миллатлараро тотувлик ва динлараро бағрикенгликни ўқувчи ва

талаба ўқувчилар дунёқарашини шакллантиришдаги роли” мавзусидаги

Республика илмий

-

амалий конференция материаллари. 2006 йил

26

–27 май. –

Самарқанд, 2006.

5.

Ўқувчилар ижтимоий фаоллиги ва толерантлигини юксалтиришнинг

ижтимоий

-

фалсафий масалалари/ З.Р.

Қодирова

таҳрири остида. –

Т., 2006.

6.

Каримова

Э. Ўзбек толерантлигининг ўзига хос хусусиятлари. –

Т., 2006.

7.

Шахноза Хайитова Таълим тизими самарадорлигини оширишда мустақил

таълимнинг ўрни // Academic research in educational sciences. 2021. №4. URL:

https://cyberleninka.ru/article/n/talim-tizimi-samaradorligini-oshirishda-musta-il-

talimning-

rni (дата обращения: 03.02.2022).

8.

Хайитова

Ш.Д. и др. Талабалар Мустақил Таълим Олишини Фаоллаштириш

Бугунги Давр Талаби // Таълим ва Ривожланиш Таҳлили онлайн илмий журнали. –

2021.

–

Т. 1. –

№. 5. –

С. 153–

158.

9.

Хайитова

Ш.Д.,

Розикова

Л.Т.

Талабалар

Мустақил

Таълимини

Фаоллаштиришда Ахборот Технологиянинг Ўрни // Таълим ва Ривожланиш

Таҳлили онлайн илмий журнали. –

2021.

–

Т. 1. –

№. 5. –

С. 162–

167.

10.

Bakhriddinovna O.F. The role of ethnic and national values in the formation of

intergenerational relations in social psychology // Web of Scientist: International

Scientific Research Journal.

–

2022.

–

Т

. 3.

–

№.

3.

–

С. 96–

99.

11.

Разыкова

Л.Т., Очилова

Ф.Б. Эффективность масок и респираторов в

предотвращении бактериальной колонизации верхних дыхательных путей у

врачей больниц. –

2021.

12.

Ochilova F.B. Ways to correct the effect of mental and emotional disorders on

the child's personality in family relations // Mental Enlightenment Scientific-

Methodological Journal.

–

2022.

–

Т

. 2022.

–

№.

3.

–

С. 202–

212.

13.

Ilhomjonova S.T., Ochilova F.B. Burnout syndrome as a psychological problem

// E Conference Zone.

–

2022.

–

С

. 41

–

42.

14.

Hayitova S.D., & Abdulhayev

I.A.O. (2022). Ta’lim muassasalarida va o‘

zbek

oilalarida bolalar ma’naviyatini shakllantirishda kitobxonlikning o‘

rni. Science and

Education, 3(2), 796

–

802.

15.

Hayitova

S.D. (2022). The levels of students’independent learning activities and

the ways to improve working independently. Mental Enlightenment Scientific-

Methodological Journal, 2022(2), 136

–

149.

16.

Ходжиева

Ф.О., & Норбутаев

Ф.М. (2018). Пути развития критического

мышления подростков.

In international scientific review of the problems and prospects

of modern science and education (PP. 78

–

79).

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2022) / ISSN 2181-1415

444

17.

Kasimova O.K. (2016). The Schools for Girls in Central Asia: the Meaning of

Education and Methodology. Eastern European Scientific Journal, (3).

18.

Umirzaqovna M.D. Faceted personalities of determinants of professional stress

in doctors of general practice.

19.

Norbovaevna M.S. (2021, September). Socio-Psychological Issues of Preparing

Young Men for Family Life.

In “online

-

conferences” platform (PP. 83–

85).

20.

Kuchkarova

O. (2021). Maktabgacha yoshdagi bolalarni kitob o‘qishga

qiziqtirishda psixologiyaning o‘rni. Academic research in educational sciences, 2(4).