Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of family and neighborhood in the development
of children
’
s reading
Shahnoza HAYITOVA
1
Samarkand State medical university
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
Reading culture is a certain level of mobilization of one
’
s
energy, abilities and interests to read a book. Students develop
skills such as reading a book, analyzing it, and expressing their
opinions about the work during their learning activities. The
culture of reading also reflects the maturity of the reader in this
area. The culture of reading is an enlightening and educational
phenomenon inherent in the age of advanced civilizations. The
article comprehensively covers the role of the family in the
development of children
’
s reading.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp332-337
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
personality,
book,
reading,
ethics,
culture,
spirituality,
society,
virtue,
development.
Bolalar kitobxonligini rivojlantirishda oila va mahallaning
o
‘
rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
shaxs,
kitob,
kitobxonlik,
axloq,
madaniyat,
ma’naviyat,
jamiyat,
fazilat,
taraqqiyot.
Kitobxonlik madaniyati
–
shaxsning
o‘z
kuch-quvvati,
imkoniyatlari, qiziqishlarini kitob
o‘qishga
safarbar qilishining
muayyan darajasidir.
O‘quvchilarda
o‘z
o‘quv
faoliyatlari
davomida kitob
o‘qish,
uni tahlil qilish va mazkur asar haqidagi
o‘z
fikrlarini bayon etish kabi
ko‘nikmalar
shakllanadi.
Kitobxonlik madaniyati mazkur sohada
o‘quvchining
yetukligini
ham ifodalaydi. Kitobxonlik madaniyati
–
rivojlangan tamad-
dunlar davrida butun insoniyatga xos
bo‘lgan
ma’rifiy
-
ta’limiy
hodisadir. Maqolada bolalar kitobxonligini rivojlantirishda
oilaning o
‘
rni atroflicha yoritilgan.
Роль
семьи
и
махалли
в
развитии
детского
чтения
1
Lecturer at Samarkand State medical university, Samarqand, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
333
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
личность,
книга,
чтение,
этика,
культура,
духовность,
общество,
добродетель,
прогресс.
Культура
чтения
–
это
определенный
уровень
вовлечение
своих
сил,
способностей
и
интересов
к
чтению
книгу.
Во
ходе
учебного
процесса
у
учащихся
развиваются
такие
навыки,
как
чтение
книги,
ее
анализ
и
высказать
свое
мнение
об
этой
книге.
Чтение
также
отражает
развитость
читателя
в
данной
области.
Культура
чтения
–
это
просветительско
-
воспитательное
явление,
которое
присущее
веку
высокоразвитых
цивилизаций.
В
статье
подробно
рассмотрена
роль
семьи
в
развитии
детского
чтения.
KIRISH
Barkamol inson shaxsini kamol toptirish vazifasi, aslida, keng qamrovli pedagogik
jarayon b
o‘
lib, uni amalga oshirish bir necha y
o‘
nalishlar b
o‘
yicha hal etilishi zarur.
Ulardan biri
–
bolalarning kitobxonlik
ma’daniyatini
shakllantirishda erishiladigan katta
pedagogik imkoniyatlarni safarbar qilishdan iboratdir.
Bugungi kunda mamlakatimizda
“2017–
2021-yillarda
O‘
zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning 5 ta ustuvor y
o‘
nalishi b
o‘
yicha Harakatlar
strategiyasi”
asosida barcha
soha va tarmoqlarda ulkan
o‘
zgarishlar amalga oshirilmoqda. Bu borada jamiyat hayotida
ezgu qadriyat va
an’analarni
chuqur qaror toptirishda, xususan, xalqimiz, ayniqsa, yosh
avlodning
ma’naviy
-intellektual salohiyati, ong-u tafakkuri va dunyoqarashini yuksal-
tirishda, ona Vatani va xalqiga muhabbat va sadoqat tuy
g‘
usi bilan yashaydigan barkamol
shaxsni tarbiyalashda beqiyos ahamiyatga ega b
o‘
lgan kitobxonlik madaniyatini
oshirishga alohida
e’tibor
qaratilmoqda.
Biz yashayotgan zamin qadim zamonlardan beri madaniyat va ziyo maskani b
o‘
lib,
xalqimiz esa dunyoni larzaga keltirgan ulu
g‘
zotlarni tarbiyalab, voyaga yetkazgan
xalqdir.
Bugungi kunda faxrlanib, moddiy meros borasida ham,
ma’naviy
meros borasida
ham dunyoning sanoqli mamlakatlarigina bizning davlatimiz bilan bellasha olishi
mumkin deb, baralla ayta olamiz. Asrlarosha qanday yutuq va marralarga erishgan
b
o‘
lsak, albatta, buning zamirida xalqimizning kitobga b
o‘
lgan mehr va mutolaaga b
o‘
lgan
ishtiyoqi mujassam b
o‘
lgan.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich
Mirziyoyevning 2017-yil 13-sentabrdagi PQ
–
3271-sonli
“Kitob
mahsulotlarini nashr
etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini
oshirish hamda tar
g‘
ib qilish b
o‘
yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi t
o‘g‘risida”gi
Qarorini bunga yaqqol misol qilishimiz mumkin. Ushbu Qaror doirasida kitob mahsulot-
larini nashr etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik
madaniyatini oshirish hamda tar
g‘
ib qilish b
o‘
yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi
tasdiqlandi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI
Kitob
–
inson umr
yo‘llarini
yorituvchi
so‘nmas
nur, inson hayotiga mazmun baxsh
etuvchi saodat manbai, har qanday vaziyatda ham hamroh
bo‘lguvchi
sodiq
do‘st.
Insonning ruhiy-
ma’naviy
kamolotini
ta’minlashda
kitobchalik kuchli qudratga esa vosita
yo‘qdir.
Shu boisdan azal-azaldan
ma’rifat
peshvolari, ahli donishlar butun insoniyatni
kitob
o‘qishga,
undan ilm-u odob sirlarini
o‘rganishga
chorlab kelishgan. Tarbiyaning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
334
barcha mezon va unsurlari, avvalo, oilada shakllantirilganidek, kitobxonlik madaniyatini
tarbiyalashda ham oilaning
o‘rni
nihoyatda kattadir. Qush uyasida
ko‘rganini
qiladi,
degan naqlga tayansak, bu mohiyat yanada dolzarb bosqichga
ko‘tariladi.
Darhaqiqat, shaxs shakllanishida oilaviy muhit, oilaviy qadriyatlar asosiy vosita
rolini
o‘taydi.
Ota-onaning
ma’naviy
darajasi, axloqiy qarashlari bevosita farzandga ham
ko‘chib
o‘tadi,
farzandlar shaxsiyatida aks-sado beradi. Binobarin, kitobxonlik, badiiy
adabiyotga muhabbat ham inson
ma’naviy
tafakkurini, tarbiya ahvolini namoyon qiluvchi
muhim xususiyatlar sirasidandir. Kitob dunyosiga oshufta, adabiy olamga hamnafas,
badiiyatdan bahramand qalb egasi
o‘zidagi
bu
tuyg‘u
va fazilatlarni atrofidagilarga,
ayniqsa, oilasiga ham yuqtirishi, singdirishi ehtimoli yuqori. Kitobxon ota-onalarning
farzandi ham kitobga
o‘zgacha
mehr
ko‘rsa
tadi, bu
ma’naviyat
xazinasiga tabiiy qiziqish
va intilish tuyadi. Shu bois kitobxon avlod tarbiyasida, avvalo, ota-onaning tarbiyali
bo‘lishi,
badiiy adabiyotga oshno ekanligi muhim zaruriyatdir.
O‘
zbek oilasi kitobxonlikda
o‘
z
an’anasiga
ega. Chunki oila yosh avlodni kitob
vositasida tarbiyalashda
o‘
ziga xos milliy tajribaga ega. Qadim-qadimdan va hozirga
qadar
o‘
zbek oilasida kitob muqaddas sanalgan.
O‘
zbek xonadonida kitob nondan keyin
e’zozda
tutiluvchi
ma’naviy
mulk hisoblangan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
O‘
zbek oilasidagi bilim manbai
–
kitobxonlik
an’analari,
moziydan to hozirgi
davrgacha yetib kelgan. Kitobga b
o‘
lgan intilish, qiziqish bizda uzoq
o‘
tmishdan
asrlarosha aqliy meros sifatida tarkib topgan.
Ma’lumki,
Islom dunyosi xalqlari orasida
Qur’oni
Karim oyatlari va muqaddas
Hadis
ta’limotlari
muhim
o‘
rin egallaydi. Ulardan bolani
o‘
qitish, uni katta hayotga
tayyorlash masalalariga oid k
o‘
plab misollar keltirish mumkin. Hadislardan birida
yozilishicha, har bir ota-ona
ning zimmasiga bir qator vazifalar yuklatiladi. Bular: o‘g‘il
-
qizlarga yaxshi nom qo‘yish, jismoniy va ma’naviy tomondan tarbiyalash, maktablarda
o‘qitish, biron
-
bir hunar o‘rgatish va boshqalar.
Oilada va maktabda farzandlarga ilm berish, kitobxonlikni ta
rbiyalash Qur’on va
Hadislardagi ilgari surilgan bilim va aql inson kamolotining mezoni sifatidagi aqidaga
asoslangan. Islomda faqat ilohiy ilmlargina emas, balki dunyoviy bilimlar
–
tibbiyot,
psixologiya, jo‘g‘rofiya, sotsiologiya va boshqa fanlar haqida ham ma’lumotlar beriladi.
Masalan, Qur’onni sinchiklab o‘rganar ekanmiz, osmon va yerning yaratilishi, suv va
mevalar, tog‘larning ranglari, insonning yaratilishi to‘g‘risida biologiya ilmiga, insonning
o‘z nafsini tuyishi haqidagi fikrlar bilan psixologiya ilmiga, xalqlar tarixini o‘rganishga
da’vat bilan tarix faniga, jamiyat taraqqiyoti, farovonligi yoki inqirozga yuz tutishi
haqidagi fikrlari bilan sotsiologiya faniga aloqadorlikni ko‘rishimiz mumkin.
Agar bola kichiklikdan bilim
o‘rgansa,
uning idroki ham yaxshi
bo‘ladi,
zakovati
ortadi. Bilim kishini yuksaltiradi, unga
ulug‘lik
keltiradi.
Ikkovi tufayli ulug‘dir inson,
Adolatga boshlar ular har qachon.
Bilim bilan kishi judo hayvondin,
Buyukroq nima bor, qani aytg‘ondin?!
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
335
Demak, Yusuf Xos Hojib insonning donoligi uning bilimliligi natijasi ekanligi va bu
bilimga ota sabab
bo‘lganligi,
har bir bolaga ota kichikligidan bilim berishi zarurligi
to‘g‘risida
haqqoniy fikrlarni aytgan.
Tahlil va natijalar (Analysis and results). Shuningdek, oilaviy kitobxonlikda asar
tanlashda farzandining yosh va fiziologik xususiyatlari, ruhiy-
ma’naviy dunyosi, qiziqish
va intilishlar ko‘lamini nazarda tutmas ekan, har qanday kitobsevar ota
-ona bu borada
ijobiy yutuqlarg
a erisha olmaydi. Ko‘rinadiki, mutolaa madaniyatining ham o‘ziga xos
me’yor va talablari mavjud. Shularni e’tiborga olgan holda oilaviy kitobxonlik
madaniyatiga ega bo‘lish uchun quyidagi tavsiyalarni e’tiborga olish nazarda tutiladi:
–
kitob mutolaasida h
amisha farzandlarga o‘rnak bo‘lish;
–
kitob tanlash madaniyatiga ega bo‘lish;
–
muayyan vaqtlarda oila davrasida navbatma-
navbat kitob o‘qib berishni yo‘lga
qo‘yish;
–
xotirani kuchaytirish ahamiyatiga ega bo‘lgani boisidan farzandlarning she’r
yodlashiga alohida ahamiyat qaratish, bir oyda kamida 2 ta she’r yodlatishga erishish;
–
har bir farzandning ruhiy-
ma’naviy dunyosini nazarda tutgan holda kitob taqdim
qilish;
–
kichik yoshdagi bolalarga ko‘proq rang
-
barang suratlarga yo‘g‘rilgan, katta
-katta
harflarda yozilgan, uning beg‘ubor xayoloti sarhadlarini aks ettira olgan asarlarni
tanlash;
–
o‘rta yoshli kitobxon farzand uchun esa unga tengdosh qahramonlar taqdiri aks
etgan, hayotiy, xayoliy-
fantastik voqealar tasvirlangan, ko‘ngil kechinmalari j
onlan-
tirilgan asarlarni tavsiya qilish;
–
katta yoshdagi mustaqil, oila qurgan farzandlar bilan ham tez-tez kitob mutolaasi
xususida suhbat o‘tkazib, zaruriy tavsiyalar berib turish (bu oilaviy kitobxonlik an’anasini
muqaddas qadriyat sifatida davom ettirishga zamin yaratadi);
–
har bir kitob mutolaasi uchun har kunlik va haftalik miqdorlarni belgilash va
muntazam nazorat qilib borish;
–
o‘qilgan asar mazmun
-mohiyati, qahramonlar xarakter-xususiyati, ijodkor
yondashuvi, olingan taassurotlar bo‘yicha oilada
davra suhbati tashkil qilib borish;
–
o‘z vaqtida va talab darajasida mutolaa qilgan kitobxon farzandni alohida
rag‘batlantirish;
–
badiiy adabiyot o‘qishga yetarlicha qiziqish bildirmayotgan, topshiriqlarni o‘z
vaqtida bajara olmayotgan farzand bilan alo
hida shug‘ullanish, unda kitobxonlik ko‘nik
-
malarini rivojlantirishga erishish;
–
jamiyatning moddiy-
ma’naviy taraqqiyoti uchun munosib hissa qo‘shadigan
yuksak ma’naviyatli, intellektual salohiyatli oila sifatida qadr topish.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Yuqoridagi mulohazalardan ko‘rinadiki, ma’naviy barkamol kitobxon avlod
tarbiyasida oila
–
muhim va mustahkam poydevor. Shu bois jamiyatda kitobxonlikni
rivojlantirish, mutolaa madaniyatini takomillashtirish borasidagi har qanday faoliyatda
oila bilan hamo
hang, hamfikr ish yuritish ko‘zlangan maqsadlarga erishishga munosib
zamin yaratadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
336
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Yo‘ldoshev
E. Kutubxonada bolalar o‘qish madaniyatini tarbiyalash: O‘quv
qo‘llanma. Toshkent, 1986
.
–
B. 48.
2.
Yo‘ldoshev
E. Bolalar ku
tubxonasida kitobxonlar o‘qishiga rahbarlik qilish.
–
T., 1983.
–
B. 448.
3.
Hayitova S.D., & Abdulhayev
I.A.O. (2022). Ta’lim muassasalarida va o‘zbek
oilalarida bolalar ma’naviyatini shakllantirishda kitobxonlikning o‘rni. Science and
Education, 3(2), 796
–
802.
4.
Kuchkarova O. (2021). Maktabgacha yoshdagi bolalarni kitob o
‘
qishga
qiziqtirishda psixologiyaning o
‘
rni. Academic research in educational sciences, 2(4).
5.
Sayfullayevich T.E., & Nafisa T. (2022). Formation of forgiveness thinking of
young people in the family-an important direction of educating a perfect person. Web of
Scientist: International Scientific Research Journal, 3(3), 513
–
517.
6.
Sayfullayevich T.E., & Nafisa T. (2022). The importance of including the idea of
tolerance in students. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(3),
509
–
512.
7.
Kasimova O.K. (2016). The Schools for Girls in Central Asia: The Meaning of
Education and Methodology. Eastern European Scientific Journal, (3).
8.
Umirzaqovna M.D. Faceted personalities of determinants of professional stress
in doctors of general practice.
9.
Norbovaevna M.S. (2021, September). Socio-Psychological Issues of Preparing
Young Men for Family Life. In
“
Online-conferences
”
platform (PP. 83
–
85).
10.
Bakhriddinovna O.F. (2022). The role of ethnic and national values in the
formation of intergenerational relations in social psychology. Web of Scientist:
International Scientific Research Journal, 3(3), 96
–
99.
11.
Разыкова
Л.Т., & Очилова
Ф.Б. (2021). Эффективность масок и
респираторов в предотвращении бактериальной колонизации верхних
дыхательных путей у врачей больниц.
12.
Ochilova F.B. (2022). Ways to correct the effect of mental and emotional
disorders on the child
’
s personality in family relations. Mental Enlightenment Scientific-
Methodological Journal, 2022(3), 202
–
212.
13.
Ilhomjonova S.T., & Ochilova F.B. (2022, March). Burnout syndrome as a
psychological problem. In E Conference Zone (PP. 41
–
42).
14.
Шахноза
Хайитова
(2021).
Таълим
тизими
самарадорлигини
оширишда
мустақил
таълимнинг
ўрни
. Academic research in educational sciences, 2 (4), 1478-
1486. DOI: 10.24411/2181-1385-2021-00761
15.
Daniyarovna
H.S. (2021). The Main Features of Organizing Students’
Independent Work in The Educational Process. Central Asian journal of literature,
philosophy and culture, 2(2), 16
–
21.
16.
Хайитова
Ш
.
Д
.
(2021).
Талабалар
Мустақил
Таълим
Олишини
Фаоллаштириш
Бугунги
Давр
Талаби
.
Таълим ва Ривожланиш Таҳлили онлайн
илмий журнали, 1(5), 153–
158.
17.
Хайитова
Ш.Д., & Розикова
Л.Т. (2021). Талабалар Мустақил Таълимини
Фаоллаштиришда Ахборот Технологиянинг Ўрни. Таълим ва Ривожланиш Таҳлили
онлайн илмий журнали, 1(5), 162–
167.
18.
Хайитова
Ш. (2021). Таълим тизими самарадорлигини оширишда мустақил
таълимнинг ўрни.
Academic research in educational sciences, 2(4), 1478
–
1486.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
337
19.
Hayitova
S.D. (2022). The levels of students’
independent learning activities
and the ways to improve working independently. Mental Enlightenment Scientific-
Methodological Journal, 2022(2), 136
–
149.
20.
Ходжиева
Ф.О., & Норбутаев
Ф.М. (2018). Пути развития критического
мышления подростков.
In international scientific review of the problems and prospects
of modern science and education (PP. 78
–
79).
