Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The importance of determining financial literacy in
international assessment programs
Shahzoda YUSUPOVA
1
Tashkent pedagogical university named after Nizami
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
This article focuses on the methods of data analysis used to
assess the financial literacy of the population of Uzbekistan and
the world community. In particular, we will try to review the
data and analytical approaches used to determine the financial
literacy of assessment programs, and the importance of
targeting financial literacy education needs.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp5
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
financial literacy,
international assesment
programs,
debt,
insurance,
budgeting,
financial services,
international
finance corporation,
OECD.
Xalqaro baholash dasturlarida moliyaviy savodxonlikni
aniqlashning ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
moliyaviy savodxonlik,
xalqaro baholash dasturlari,
qarz,
su
g‘
urta,
byudjetlashtirish,
moliyaviy xizmatlar,
xalqaro moliya
korporatsiyasi,
OECD.
Ushbu maqola
O‘
zbekiston va jahon hamjamiyati aholisining
moliyaviy savodxonligini baholashda q
o‘
llaniladigan ma
’
lumot-
larni tahlil qilish usullariga qaratilgan. Xususan, baholash
dasturlarining moliyaviy savodxonligini aniqlash uchun foyda-
laniladigan ma
’
lumotlar hamda tahlil qilingan yondashuvlarini
moliyaviy savodxonlikning ta
’
lim ehtiyojlarini maqsadli tarzda
qamrab olish ahamiyatini k
o‘
rib chiqishga harakat qilamiz.
1
Teacher of Tashkent pedagogical university named after Nizami
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
568
Важность
определения
финансовой
грамотности
в
программах
международной
оценки
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
финансовая
грамотность,
международные
программы
оценки,
долг,
страхование,
бюджетирование,
финансовые
услуги,
международная
финансовая
корпорация,
ОЭСР.
Данная
статья
посвящена
методам
анализа
данных,
используемых
для
оценки
финансовой
грамотности
населения
Узбекистана
и
мирового
сообщества.
В
частности,
мы
попытаемся
рассмотреть
данные
и
аналитические
подходы,
используемые
для
определения
финансовой
грамотности
программ
оценки,
а
также
важность
удовлетворения
потребностей
в
обучении
финансовой
грамотности.
S
o‘
nggi yillarda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida ulkan
iqtisodiy
o‘
sish k
o‘
rsatkichlariga erishilayotganligi barcha sohalarda malakali kadrlar va
yetuk mutaxassislarga b
o‘
lgan talabni yanada oshirmoqda. Bu
o‘
z-
o‘
zidan
o‘
quvchi-
larimizning darslarga qiziqish xususiyatini oshirish va
o‘
qituvchilarning har tomonlama
ta
’
lim-tarbiyaga e
’
tiborini kuchaytirishni talab etadi. Yuqoridagi talablarning ta
’
lim tizimi
uchun juda muhim ekanligi, aksariyat xorijiy davlatlardagi kabi ta
’
lim va fan sohalari
rivojlanishini baholash va monitoring qilish orqali ta
’
lim sifatini oshirishga qaratilgan
il
g‘
or tajribalarni sohaga jalb qilish kerakligini anglatadi. Jumladan, xalqaro standartlar
darajasida yuqori iqtisodiy samaraga asoslangan milliy baholash tizimini yaratish
imkonini
bеradi.
–
Xalqaro standartlar darajasida yuqori iqtisodiy samaraga asoslangan milliy baho-
lash tizimini yaratish imkonini b
е
radi.
–
O‘
zb
е
kistonda turli tashkilotlarning y
е
takchi mutaxassislarini jalb qilgan holda
xalqaro tadqiqotlarda ishtirok etish orqali mahalliy mutaxassislarimizda monitoring
tadqiqotlarini
o‘
tkazish madaniyati rivojlanadi, ta
’
lim sifatini baholashning xalqaro
standartlarga moslashuviga olib k
е
ladi.
–
Milliy ta
’
lim sifatini baholashdagi nazorat mat
е
riallarini xalqaro tadqiqotlarda
q
o‘
llaniladigan nazorat mat
е
riallari sifati darajasida ishlab chiqish imkonini b
е
radi.
Hozirgi vaqtda odamlarning moliyaviy savodxonligi darajasini baholash samarali
moliyaviy ta
’
lim dasturlarini ishlab chiqish va ularning haqiqiy ta
’
sirini baholash uchun
zarur deb e
’
tirof etiladi. Moliyaviy savodxonlikni baholash uchun tegishli vosita b
o‘
yicha
konsensus y
o‘
qligini bartaraf etishda OECD va uning moliyaviy ta
’
lim b
o‘
yicha xalqaro
tarmo
g‘
i (INFE) 2011-yilda keng k
o‘
lamli mamlakatlarda q
o‘
llanilishi uchun asosiy
s
o‘
rovnomani ishlab chiqdi. Italiya tadqiqotda ABI
–
Patti Chiari moliyaviy konsortsiumi
tomonidan
o‘
tkazilgan s
o‘rovda ishtirok etdi. Soʻrovda OECD/INFE soʻrovnomasining
moslashtirilgan versiyasidan foydalanildi, bunda OECD soʻrovidan olingan moliyaviy
savodxonlikning uchta koʻrsatkichi (moliyaviy xatti
-harakatlar indeksi, moliyaviy
munosabat indeksi, moliyaviy bilimlar indeksi) va ikkita yan
gi koʻrsatkichdan (moliyaviy
tanishlik indeksi va moliyaviy rejalashtirish) foydalanildi.
Natijalar moliyaviy savodxonlikni baholashda ma
’
lumotlarni tahlil qilish usullari
muhim rol
o‘
ynashini ta
’
kidladi. Klassik test nazariyasi va IRT natijalarini taqqoslab,
ushbu maqolada moliyaviy savodxonlik b
o‘
yicha tadqiqotlar turli aholi guruhlarining
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
569
ta
’
lim ehtiyojlarini qondirishga qodir b
o‘
lgan va samarali moliyaviy savodxonlikni ishlab
chiqishga yordam beradigan ishonchli moliyaviy savodxonlik k
o‘
rsatkichlarini olish kabi
muqobil va k
o‘
p yondashuvlarga moliyaviy ta
’
lim dasturlarining ochiq b
o‘
lishi kerakligini
taklif qiladi.
Ba
’
zi s
o‘
nggi tendensiyalar, ayniqsa, Italiya kabi mamlakatlarda shaxslarning
moliyaviy savodxonligini oshirish va yaxshilash uchun haqiqiy talab va ehtiyojlarni
k
o‘
rsatish uchun birlashadi (Coppola et al. 2017). Italiyada va boshqa joylarda
o‘
tkazilgan
tahlillar ta
’
kidlaganidek (qarang: The European House-Ambrosetti, Consorzio PattiChiari
2007; Grifoni and Messy 2012 ; Lusardi and Mitchell 2014)),
o‘
tgan avlodlarga
qaraganda, odamlar uzoq umr k
o‘
rishadi (va pensiyada uzoqroq yashaydilar), bu umrbod
moliyaviy xavfsizlikka erishish uchun pulni samarali boshqarish zarurligini aniq
k
o‘
rsatadi. Shu munosabat bilan yana bir engs
o‘
nggi tendensiya
–
bu shaxslarning
pensiyani rejalashtirish b
o‘
yicha katta shaxsiy mas
’
uliyati va ular bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan
tashvishdir (Nicolini 2017 ). Italiyada moliyaviy ma
’
lumotlar bilan ishlash istagi ayollar,
qariyalar va ishsizlar uchun kamroq seziladi. Bundan tashqari, moliyaviy bilimlarning
past darajasi, moliyaviy tashvish va moliyaviy masalalarga qiziqishning y
o‘
qligi salbiy
oqibatlariga olib keladi. (Linciano va boshq. 2017) Birgalikda bu omillar moliyaviy ta
’
lim
yordamida osonlikcha duch kelishi mumkin b
o‘
lgan muammolarni keltirib chiqaradi.
Hozirgi vaqtda samarali ta
’
lim tadbirlarini loyihalashdan oldin moliyaviy savod-
xonlikning boshlan
g‘
ich darajasini har tomonlama baholash kerakligi e
’
tirof etiladi.
Ushbu dastlabki qadam ikkita sababga k
o‘
ra hal qiluvchi ahamiyatga ega. Birinchidan,
t
o‘g‘
ri baholash yondashuvi ta
’
lim dasturlari tomonidan hal qilinishi kerak b
o‘
lgan
ta
’
limdagi kamchiliklarni yoki noaniqliklarni t
o‘g‘
ri aniqlashga yordam beradi.
Ikkinchidan, ushbu dastlabki baholash belgilangan tadbirlarning muvaffaqiyati va
ta
’
sirini baholash uchun ajralmas zaruriyatdir. Shunday qilib, moliyaviy savodxonlikni
baholash har qanday darajadagi moliyaviy ta
’
lim bilan shu
g‘
ullanmoqchi b
o‘
lgan davlat
yoki xususiy tashkilot tomonidan bajarilishi kerak b
o‘
lgan muammodir.
Bugungi kunga kelib, moliyaviy savodxonlikni baholash masalasi
“
moliyaviy
savodxonlik
”
deb nomlangan yashirin
o‘
zgaruvchining konseptual ta
’
rifiga qaratilgan.
Huston (2010) va Remund (2010) moliyaviy savodxonlik nima yoki nima b
o‘
lishi
kerakligi haqidagi konsepsiyani aniqlash masalasini shakllantirishga yordam beradigan
batafsil adabiyotlarni k
o‘
rib chiqishni ta
’
minlaydi. Darhaqiqat, moliyaviy savodxonlik
bilim shakliga (masalan, Hilgert va boshq. 2003), ushbu bilimlarni q
o‘
llash qobiliyatiga
(masalan, Mandell 2007) va yaxshi moliyaviy xulq-atvorga (masalan, Mur 2003) nisbatan
turlicha ta
’
riflangan.). Moliyaviy savodxonlikni
o‘
lchash uchun q
o‘
llaniladigan usullar
qabul qilingan turli konseptual ta
’
riflarga k
o‘
ra sezilarli darajada farq qiladi. Aslida,
konsensual ta
’
rifsiz, moliyaviy savodxonlik tadqiqotlar b
o‘
yicha bir xil tarzda
o‘
lchangan.
Qurilish bir nechta moliyaviy masalalarga qaratilgan yoki turli xil moliyaviy mavzularni,
jumladan, qarz, su
g‘
urta, xarajatlar, byudjetlashtirish, inflyatsiya, investitsiyalar va
pensiya uchun jam
g‘
armalarni qamrab oladi. Shunga
o‘
xshab, moliyaviy savodxonlik
darajasini baholash uchun q
o‘
llaniladigan savollar soni ham keng miqyosda
o‘
zgarib
turadi
–
3 dan 45 tagacha. Tadqiqotlar davomida moliyaviy savodxonlikni aniqlash uchun
ham sinov testlari (odatda, k
o‘
p tanlovli anketalar) va
o‘
z-
o‘
ziga hisobot berish usullari
q
o‘
llanilgan. Sinov testlari, asosan, bilimga asoslangan (masalan, Mandell 2007),
o‘
z-
o‘
zidan, hisobotlarda idrok etilgan bilimlarni baholashga intiladi. Yaqinda testlar
obyektiv mavjud bilimlarni hamda
o‘
zlashtirgan yangi bilimlarni
o‘
lchash uchun ishlab
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
570
chiqilgan. Umuman olganda, OECD va uning moliyaviy ta
’
lim b
o‘
yicha xalqaro tarmo
g‘
i
(INFE) tomonidan moliyaviy savodxonlikning individual darajasini aniqlashga qaratilgan
s
o‘
rovnomalarni ishlab chiqishda sezilarli yutuqlarga erishildi. Oldingi qat
’
iy milliy va
xalqaro s
o‘
rovlarning katta soni OECD / INFE s
o‘
rovnomasi va asosiy yondashuv OECD
INFE (2011) da tasvirlangan va Kempson (2009) tomonidan batafsil muhokama qilingan.
Anketa k
o‘
plab mamlakatlarda q
o‘
llanilgan (Atkinson and Messy 2012), taqqoslanadigan
ma
’
lumotlarni t
o‘
plash, shu jumladan, Italiya (ABI-PattiChiari 2014) borasida tadqiqotlar
olib borilgan.
Bundan farqli
o‘
laroq, yaqin vaqtgacha ma
’
lumotlarni tahlil qilish (ya
’
ni s
o‘
rov-
nomalar orqali olingan ma
’
lumotlarni tahlil qilish) jarayoni kamroq
o‘
rganilgan. Odatda,
ikki va k
o‘
p
o‘
lchovli usullar q
o‘
llaniladi. Umuman olganda, taklif etilgan savollarga
javoblar oddiygina moliyaviy savodxonlik ballini yaratish uchun jamlanadi, bu, odatda,
nol va t
o‘g‘
ri javoblarning maksimal soni
o‘
rtasida
o‘
zgarib turadi. Yana s
o‘
nggi tadqiqot-
lar omil tahlilini q
o‘
llagan (van Rooij va boshq. 2011).
Moliyaviy savodxonlik moliyaviy
mas’uliyatli qarorlar qabul qilish uchun zarur
bo‘lgan moliyaviy, kredit va qarzlarni boshqarish bo‘yicha bilimlarni birlashtiradi. Bizning
kundalik hayotimiz uchun ajralmas bo‘lgan tanlovlar. moliyaviy savodxonlik qarzni to‘lash,
byudjet yaratish va turli
moliyaviy vositalar o‘rtasidagi farqni tushunishni o‘z ichiga oladi.
Xulosa qilib aytganda, moliyaviy savodxonlik oilalarga moddiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki ular
o‘z byudjetlarini muvozanatlash, uy sotib olish, farzandlarining ta’limini moliyalashtirish
y
oki pensiya uchun daromad olishni ta’minlashga harakat qilishadi.
Moliyaviy savodxonlikning yetishmasligi rivojlangan mamlakatlarda, shuningdek,
iqtisodiy rivojlanayotgan yoki rivojlanayotgan mamlakatlardagi odamlarga ta
’
sir qiladi.
Braziliyadan Bolgariyagacha, Hindistongacha butun dunyo mamlakatlari moliyaviy
asoslarni tushunmaydigan iste
’
molchilarga duch kelishmoqda. Moliyaviy savodxonlik
ta
’
lim va daromad darajasiga qarab
o‘
zgarishi mumkin b
o‘
lsa-da, tadqiqotlar shuni
k
o‘
rsatadiki, yuqori daromadga ega b
o‘
lgan yuqori ma
’
lumotli iste
’
molchilar ham kam
ma
’
lumotli, past daromadli iste
’
molchilar kabi moliyaviy masalalardan bexabar b
o‘
lish-
lari mumkin (garchi, umuman olganda, ikkinchisi moliyaviy jihatdan kamroq.
Moliyaviy xizmatlar ommabopligini oshirish milliy strategiyasini amaliyotga tatbiq
etish boʻyicha muvofiqlashtiruvchi kengash Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki
tomonidan ishlab chiqilgan “2021–
2023-
yillarga moʻljallangan Moliyaviy xizmatlar
ommabopligini oshirish milliy strategiyasi”ni (Milliy s
trategiya) tasdiqladi. Mazkur hujjat
Xalqaro moliya korporatsiyasining mamlakatda moliyaviy savodxonlik va moliyaviy
ommaboplik darajasini kompleks hamda xolisona baholash maqsadida aholi bilan oʻtkaz
-
gan soʻrovnomasi natijalarini inobatga olgan holda Jahon banki ekspertlari koʻmagida
tayyorlangan.
OAV orqali aholining moliyaviy xizmatlardan xabardorligini oshirish, umumtaʼlim
muassasalarida va noiqtisodiy yoʻnalishdagi taʼlim muassasalarida “Moliyaviy savod
-
xonlik” oʻquv dasturini joriy etish, shuningdek, moliyaviy savodxonlikni oshirish boʻyicha
oʻquv dasturlarini ishlab chiqish kabilar orqali aholi va tadbirkorlarning moliyaviy
savodxonligini oshirish belgilangan. Mazkur islohotlar aholining moliyaviy savod-
xonligini oshirish, bazaviy moliyaviy xizmatlar ommabopligi hamda ulardan foydalanish
imkoniyatlarini kengaytirish, aholining kredit va toʻlov tashkilotlariga boʻlgan ishonchini
mustahkamlash orqali aholi farovonligi, moliyaviy tizim va iqtisodiy oʻsishning
barqarorligini taʼminlashga hamda
mamlakatda yashirin iqtisodiyot ulushining qisqari-
shiga xizmat qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
571
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Measuring Financial Literacy: Core Questionnaire in Measuring Financial
Literacy: Questionnaire and Guidance Notes for conducting an Internationally
Comparable Survey of Financial literacy, Paris, OECD, 2011, 31 p.
2.
Судакова
А.Е. Финансовая грамотность: теоретическое осмысление и
практическое исследование // Финансы и кредит, 2017, т. 23, вып. 26, стр. 1563–
1582.
3.
Кузина
О. Финансовая грамотность и финансовая компетентность:
определение, методики измерения и результаты анализа в России // Вопросы
экономики. 2015. № 8. C. 129–
148.
4.
“
J.X. Ataniyazov,
E.D. Alim
ardonoy
xalqaro
moliya
munosabatlari
”
https://fayllar.org/j-xataniyazov-e-d-alim-ardonoy-xalqaro-moliya-munosabatlari.html
5.
https://uz.birmiss.com/xalqaro-moliyaviy-munosabatlar/.
6.
https://fayllar.org/xx-asr-80-yillari-ortalarida-respublikada-ijtimoiy-siyosiy-
iqt.html.
