Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Organization of extra-educational activities on the basis of
non-traditional educational technologies
Nigora ADIZOVA
1
, Ogiloy MUSTAFAYEVA
2
Pedagogical institute of Bukhara State university
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
The following article describes the pedagogy that has been
widely used in the world for educational purposes, creating
development tools, the issues of learning stages of these
methods according to their characteristics on the basis of a
comparative analysis.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp3
43-349
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
educational technologies,
the taxonomy of pedagogical
aims, cognitive sphere,
taxonomy of Benjamin Blum,
active teaching methods,
modern education,
knowing,
comprehension,
the use,
analysis,
synthesis,
assessment.
Noan’anaviy ta’lim texnologiyalari asosida sinfdan
tashqari o‘qish mashg‘ulotlarini tashkil etish
ANNOTATSIYA
Калит сўзлар:
ta’lim texnologiyalari,
pedagogik maqsadlar
taksonomiyasi, kognitiv
(bilishga oid) soha,
Benjamin Blum
taksonomiyasi,
faol o‘qitish metodlari,
zamonaviy ta’lim,
bilish,
Ushbu maqolada jahon
pedagogikasida keng qo‘llanib
kelinayotgan pedagogik maqsadlar taksonomiyasidan foydala-
nish imkoniyatlarini ochib beradigan vositalarni ishlab chiqish,
ta’lim bosqichlarida bu usullarning o‘ziga xos xususiyatlarini
tahlillar asosida qiyosiy o‘rganib chiqi
sh kabi masalalarga
e’tibor qaratilgan.
1
Associate Professors at Pedagogical institute of Bukhara State university, Bukhara, Uzbekistan
2
1 year master’s degree
, Pedagogical institute of Bukhara State university, Bukhara, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
345
tushunish,
qo‘llash,
analiz,
sintez,
baholash.
Организация
внеучебных
занятий
на
основе
нетрадиционных образовательных технологий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
образовательная
технология,
таксономия
педагогических целей,
когнитивное поле,
таксономия Бенджамина
Блюма,
активные методы
обучения,
современное образование,
знание,
понимание,
применение,
анализ,
синтез,
оценка.
Данная статья посвящена разработке инструментария,
раскрывающего возможности использования таксономии
педагогических целей, которые широко используются в
мировой педагогике, сравнительному изучению специфики
этих методов на образовательных этапах на основе
анализа.
Jamiyat rivoji fan va texnika,
ta’lim
-
tarbiya taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liq.
Insoniyat sivilizatsiyasining quyi bosqichlarida shaxsni tarbiyalash, unga ta’lim berishga
yo‘naltirilgan faoliyat sodda, juda oddiy talablar asosida tashkil etilgan bo‘lsa, bugungi
kunga kelib ta’lim jarayonini o‘ta qat’iy hamda murakkab talablar asosida yo‘lga qo‘yish
zarurati kun tartibiga qo‘yilmoqda.
Chunonchi, murakkab texnika bilan ishlay oladigan,
ishlab chiqarish jarayoni mohiyatini to‘laqonli anglay olgan, favqulodda ro‘y beruvchi
vaziyatlarda ham yuzaga kelgan muammolarni ijobiy hal eta olish salohiyatiga ega
bo‘lgan malakali mutaxassisni tayyorlash zaruriyati ta’lim jarayonini ham texnologik
yondashuv asosida tashkil etish lozimligini taqozo etmoqda. Shu bois ijtimoiy taraqqiyot
bilan uzviy aloqador
likda rivojlanib borayotgan ta’lim tizimining vazifalari doirasi
kengayib bormoqda. Tabiiy ravishda zamonaviy fan texnika yutuqlaridan samarali va
unumli foydalana olish vazifasi namoyon bo‘lmoqda. Ayni vaqtda Respublika ijtimoiy
hayotiga keng ko‘lamli va
shiddatli tezlikdagi axborotlar oqimi kirib kelmoqda.
Axborotlarni tezkor sur’atda qabul qilib olish, ularni tahlil etish, qayta ishlash, nazariy
jihatdan umumlashtirish, xulosalash hamda o‘quvchiga yetkazib berishni yo‘lga qo‘yish
ta’lim tizimi oldida turgan dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ta’lim
-tarbiya
jarayoniga, xususan, til ta’limiga ham pedagogik texnologiyani tatbiq etish yuqorida qayd
etilgan dolzarb muammoni ijobiy hal etishga xizmat qiladi: yangi pedagogik
texnologiyalarning mohiyatini aniqlash va uning nazariy asoslarini yaratish, uning
prinsiplarini ishlab chiqish, pedagogik texnologiyalarni amalda qo‘llashning samarali
yo‘llarini tanlash va hokazo. Ta’kidlangan maqsadni amalga oshirish uchun ta’limning
yangi modelini yaratish taqozo qili
nadi. Modelni amaliyotda qo`llash o‘quv jarayonini
texnologiyalashtirish bilan uzviy bog‘liqdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
346
Ta’lim jarayonida faol o‘qitish metodlarini tanlash.
Ta’lim texnologiya elementlarini tanlash va amalga oshirishda ta’lim
oluvchilarning o‘quv bilish faoliyatlarini e’tiborga olish lozim. Amaliyotdagi oddiy qoida
shu haqida guvohlik beradiki, nazariy darsning dastlabki 20 daqiqasida ta’lim
oluvchilarga yangi bilimlarni berish amalga oshiriladi, keyin esa bahs-munozara, kichik
guruhlarda ishlash va boshqa shu k
abi noan’anaviy metodlarni amalga oshirish orqali
berilgan bilim mustahkamlanishi lozim. Agar bilimlarni idrok qilishda bir necha sensorik
kanallar birgalikda ishga solingan bo‘lsa, ma’lumotlarning qisqa xotiradan uzoq xotiraga
o‘tish jarayoni tezlashadi, bu esa bilishning asosi bo‘lib hisoblanadi. Yo‘naltiruvchi matn,
muammoli vaziyat, boshqalarni o‘qitish kabi usullar mustaqil o‘rganilgan, tahlil va
muhokama qilingan ma’lumotlarning 90 foizini xotirada saqlanashi uchun imkon beradi.
Yuqoridagi ma’lumotlar
shuni ko‘rsatadiki, dars jarayonida an’anaviy metodlar
qo‘llanilganda, ta’lim oluvchilarning axborotni eslab qolish ko‘rsatkichining eng yuqori
darajasi 30 foizni tashkil etar ekan. Noan’anaviy metodlar qo‘llanilganda esa ularning
axborotlarni o‘zlashtirish darajasi yanada ortib boradi. Har qanday ta’limning maqsadi –
bilimni hamda uni amalda qo‘llay bilish ko‘nikmalari va malakalarini shakllantirish,
shunga zarur shaxs sifatlari va ko‘rsatmalarni ishlab chiqishdir. Ekspertlarning
ta’kidlashlaricha, o‘qituvchilar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov natijasida adabiyotlar tahlili,
dasturlar, darsliklar, dars berish amaliyotidagi o‘quv maqsadlarining aksariyati kognitiv
(bilishga oid) sohaga tegishli bo‘lishi aniqlangan. Xuddi shu maqsadda jahon
pedagogikasida funda
mental izlanishlar natijasida o‘quv maqsadlari taksonomiyasi
vujudga kelgan. U o‘quv maqsadlarini belgilashning eng ilg‘or usuli bo‘lib e’tirof etilgan.
Taksonomiya tuzish ham nazariyotchi olimlar, ham amaliyotchi pedagoglar faoliyati
samarasini oshirishni
ng muhim omillaridan biri bo‘lib hisoblanadi. O‘zbekiston
pedagoglari bu usulni qay darajada tezroq egallar ekanlar, ular Respublikamiz ta’lim
tizimini jahon pedagogikasining ilg‘or tajribalari bilan uyg‘unlashuviga shu darajada
jadalroq o‘z hissalarini qo‘shgan bo‘ladilar. Bugungi kunda barcha fanlar qatori ona tili
darslarini ham hozirgi zamon talablariga muvofiqlashtirish, zamonaviy ta’lim metodlari
asosida o‘qitish yuzasidan faol ishlar olib borilmoqda. Biroq ta’lim mazmuni, usuli va
vositalarini “o‘quv
chilarning ijodiy, mantiqiy, obrazli va assotsiativ fikrlash, tafakkur
qilish, tafakkur mahsulini og‘zaki va yozma shakllarda nutq sharoitiga mos ravishda
to‘g‘ri va ravon ifodash kompetensiyalarini rivojlantirish” 2 bosh maqsadidan kelib
chiqib, izchil va sistemali, aniq amaliy natijalarni olish nuqtayi nazaridan tashkil etib,
ta’lim samaradorligini ta’minlash dolzarb muammoligicha qolmoqda. Biz yuqorida
keltirilgan muammolardan kelib chiqib ushbu maqolada ona tili darslarini o‘quv
maqsadlari taksonomiyasi
(B.Blum taksonomiyasi)dan foydalanib, o‘qitishning bir
qancha metod va usullarini tavsiya etishni maqsad qilib qo‘ydik. Kognitiv sohaning eng
quyi bosqichi “bilim” deb ataladi. Bu kimningdir faktlar va prinsiplarni eslashi demakdir.
Bu bosqichda shaxs o‘z
lashtirgan bilimlarini eslashi, ularni nomlashi va aytib berishi
mumkin. “Tushinish” bosqichida xulosalar chiqariladi, mavjud vaziyat tahlil qilinib, unga
aloqador holatlar aniqlanadi. Bu bosqichda prinsiplar va qoidalar o‘rganiladi. “Qo‘llash”
bosqichida
o‘rganilganlar umumlashtiriladi va turli shakllarda qo‘llaniladi. “Tahlil qilish”
va “sintez” bosqichlari shaxsga berilgan holatni tahlil qilish, fakt va prinsiplarni o‘rganish
sohalaridan olgan bilimlari bilan bog‘lash va bu orqali keng qamrovli aloqadorl
ikni
aniqlash imkonini beradi. “Baholash” eng yuqori bosqich hisoblanadi. U shaxsga ma’lum
qadriyatlarga taaluqli holatlarni baholash, shuningdek, qaror qabul qilish va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
347
muammolarni hal qilish uchun baholash instrumentlarini yaratish imkonini beradi.
O‘zgaruvchi sifatida qaragan, uning taksonomiyasidagi “yaratuvchanlik” tafakkurni rivoj
-
lantirishga yo‘naltirilgan kognitiv sohada yaratilgan taksonomiyalarni taqqoslar ekanmiz,
bu sohada Blum taksonomiyasidan mukammalrog‘i yaratilmaganligini alohida e’tirof
etish lozim. B.Blum taksonomiyasi har bir bosqichda bilimlarni aks ettirish jarayonini
izchil takomillashib borishini ko‘rsatadi. Agar bilish bosqichida informatsiyani dastlabki
aks ettirishni ko‘rsatsa, tushunish undan ko‘ra yuqoriroq bosqichni ifodalaydi. M
aterial-
larning mohiyatini tushunish keyingi bosqichlarda (qo‘llash, tahlil, sintez, baholash) kelib
chiqadi. Aks ettirishning yuqori bosqichini baholash tashkil etadi. O‘quv maqsadlarining
qat’iy va ishonchli tizimini yaratishni faqat nazariyotchi olimlar
ni qiziqtiradigan mavhum
(abstrakt) vazifa deb hisoblab bo‘lmaydi. Maqsadlarning aniq, tartibli va ierarxik
turkumini yaratish, eng avvalo, amaliyotchi pedagoglar uchun juda muhimdir. Buning
sabablari quyidagicha: 1. O‘quv jarayonida e’tiborni asosiy maqsa
dga qaratish.
O‘qituvchi
taksonomiyadan foydalangan holda nafaqat o‘quv maqsadlarni, balki asosiy vazifalarni,
bundan keyingi faoliyatining tartibi va borishini ham belgilashi mumkin.
2. O‘qituvchi va
o‘quvchilar hamkorlikdagi faoliyatining aniqligi va oshkoraligi. Aniq o‘quv maqsadlari
o‘qituvchi uchun o‘quvchilarga, ularning umumiy faoliyatidagi asosiy yo‘nalishlarni
tushuntirish, muhokama qila olish va ixtiyoriy qiziquvchi shaxslar (ota-onalar,
tekshiruvchi) uchun ham aniq va tushunarli bo‘lishini ta’min
lash imkoniyatini beradi.
3. O‘qitish natijalarini baholash andozasi (etalon) ni yaratish. Faoliyat natijalari orqali
aniq ifodalangan o‘quv maqsadlari, ularni ishonchli va xolisona baholash imkoniyatini
yaratadi. Bunday etalon faqat o‘qituvchi tomonidan yaratilishi shart emas. Uni ta’lim
oluvchilar bilan hamkorlikda (demokratik) yaratish ham maqsadga muvofiq bo‘ladi.
O‘quvchi mulohazalari mezoni ichki (tarkibiy, mantiqiy) yoki tashqi (belgilangan
maqsadga muvofiq) bo‘lishi mumkin. Bu mezonlar o‘quvchi yoki o‘qituvchi tomonidan
belgilanishi mumkin. Bu toifa oldingi (5ta) o‘quv maqsadlarining barchasini egallanishini
va ularga qo‘shimcha ravishda aniq belgilangan mezonlarga asoslanib baho bera olishni
ham bilishni nazarda tutadi. Materialning mantiqiy tuzilishini yozma matn shaklida
baholaydi, xulosalarni berilgan shakllarga mosligini baholaydi, ichki mezonlardan kelib
chiqqan holda u yoki bu faoliyat ahamiyatiga baho beradi, tashqi mezonlardan kelib
chiqqan holda u yoki bu faoliyat ahamiyatiga baho beradi (munosabatini bildiradi).
Ma’lumki, o‘quv maqsadlarining mashg‘ulotning didaktik maqsadlariga muvofiq
belgilanishi ta’lim samaradorligini aniqlash va kamchiliklarga barham berilishiga zamin
tayyorlaydi. Har bir fan o‘qituvchisi o‘rganiladigan mavzuning mazmu
nidan kelib chiqqan
holda o‘quv maqsadlarini aniqlashi va shu asosda mashg‘ulotlarni tashkil etishi lozim.
Xulosa shuki, ta’lim
-
tarbiya jarayonida Blum taksonomiyasiga binoan o‘quv
maqsadlarining aniqlanishi, o‘quvchilarning o‘quv maqsadlariga erishish da
rajasini
nazorat qilish va baholashda nostandart test topshiriqlaridan foydalanish, nazoratning
haqqoniyligi, keng qamrovliligini ta’minlaydi. Barcha fanlar qatori ona tili va o’qish
darslarida ham ta’lim oluvchilarga ma’lumot berishda ta’limning ilg‘or ta
jribalari,
zamonaviy pedagogik texnologiyalar va turli interfaol metodlar asosida ta’lim berish
orqali kutilgan natijaga erishish mumkin. Qolaversa, zamonaviy ta’lim berishda o‘qituvchi
kasb mahoratining turli qirralarini namoyon etishi ham bu davr talabidir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
348
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Адизова Нигора Бахтиёровна. Оқсоқол Бува, Бола Ва Хон Образлари
Қизиқмачоқлар
Талқинида.
Journal of innovations in social sciencesjournal of
innovations in social sciences. 02 Issue: 01 | 2022.
2.
Adizova Nigora Bakhtiyorovna. The Arrival of Great, Child and Khan Images
in
Interesting.
European
journal
of
life
safety
and
stability
(ejlss).
www.ejlss.indexedresearch.org Volume 14, 2022.
3.
Nigora Adizova Baxtiyorovna. 3-4-
sinf ona tili darslarida qoʻllanadigan
tayanch
kompetensiyalar. Journal of Advanced Research and Stability. Volume: 02 Issue: 01 | 2022.
4.
A.B. Rakhmonovich, A.N. Bakhtiyorovna. The main motives and tasks of
children’s folklore
. Emergent: Journal of Educational Discoveries and Lifelong Learning
(EJEDL).
5.
Нигора Бахтиёровна Адизова, Ҳилола Худойбердиева. Қизиқмачоқларда
оқсоқол ва хон образлари
. Scientific progress.
6.
Nigora Baxtiyorovna Adizova. Boshlang
’
ich sinf o
‘
quvchilari nutqini o
‘
stirishda
mustaqil ishlarning o
‘
rni va ahamiyati. Scientific progress
7.
N.B. Adizova, M.
Raimqulova. Use of alisher navoi’s spiritual and enlightenment
views in textbooks for grades 1-4.
Актуальные
вопросы
современной
науки
и
образования
, 121
–
123.
8.
N.A. Bakhtiyorovna, N.A. Bakhtiyorovna. Anvar obidjon
is a children’s poet.
Middle European Scientific Bulletin.
9.
A.N. Bakhtiyorovna, E. Dilsora. Visual Aids, Which Are Used In The Educational
Process In The Use Of Didactic Games. The American Journal of Social Science and
Education Innovations 3 (31), 540-545
10.
AN Bakhtiyorovna, AN Bakhtiyorovna. The role of the fun genre in children’s
spiritual development. Middle European Scientific Bulletin 4, 38
–
40.
11.
Adizova Nigora, Adizova Nodira. Alisher Navoiyning tibbiy qarashlari.
Conferences.
12.
Н
.
Адизова
,
Ш
.
Нусратова
.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning mustaqil o‘qish
ko‘nikmalarini shakllantirish usullari. Общество и инновации. 2022/5/17.
13.
Н
.
Адизова
,
Ф
.
Ибрагимова
. Pirls program for student assessment in primary
schools.
Общество и инновации. 2022/5/17.
14.
Нигора Бахтиёровна Адизова. Оқсоқол Бува, Бола Ва Хон Образлари
Қизиқмачоқлар
Талқинида. Ижтимоий Фанларда Инновация онлайн илмий
журнали. 2022/1/1.
15.
Nigora Adizova Baxtiyorovna. 3-4-
sinf ona tili darslarida qoʻllanadigan tayanch
kompetensiyalar.
Барқарорлик
ва
етакчи
тадқиқотлар
онлайн
илмий
журнали
.
2022/1/28.
16.
Adizova Nigora Bakhtiyorovna. The Arrival of Great, Child and Khan Images in
Interesting. European Journal of Life Safety and Stability (2660-9630). 2022/2/24
17.
Bakhtiyorovna, Adizova Nodira, and Boymuradova Sadoqat.
“
Use Foreign
Experience to Improve the Reading Literacy of Primary School Students
”
. Spanish Journal
of Innovation and Integrity 5 (2022): 306
–
309.
18.
Bakhtiyorovna, Adizova Nodira, and Jamolova Lyubat Ilkhomovna.
“Таълим
Муассасаларида
Таълим
-
Тарбия
Жараёнларида
Интерфаол
Методлардан
Фойдаланишнинг
Ҳозирги
Кундаги
Ҳолати”
. Spanish Journal of Innovation and
Integrity 5 (2022): 330
–
333.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
349
19.
Адизова
Н
. Mikrotoponimlar tasnifi (Buxoro viloyati misolida) //
Общество
и
инновации
.
–
2022.
–
Т
. 3.
–
№. 3/S. –
С
. 128
–
132.
20.
Адизова
,
Нодира
.
“
Mikrotoponimlar tasnifi (Buxoro viloyati misolida)
”
.
Общество
и
инновации
3.3/S (2022): 128
–
132.
21.
A.N. Bakhtiyorovna Work on Fairy Tales in Extracurricular Activities.
–
Spanish
Journal of Innovation and Integrity, 2022.
22.
Bakhtiyorovna, Nodira Adizova.
“
Place Names and Related Concepts Study
”
.
European Journal of Life Safety and Stability (2660
–
9630) 14 (2022): 153
–
157.
