Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The concept of sincerity in interpersonal communication
Sadokat MIRZAKAMOLOVA
1
Navoi state pedagogical institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
28 April 2022
Accepted 20 May 2022
Available online
10 June 2022
The most elementary function of any communication is to
ensure mutual understanding by the interlocutors of each other.
It begins with a welcome greeting from the Uzbeks, a greeting
with an open face. One of the rarest and greatest features of the
Uzbek people is that when someone enters his house, he
necessarily meets him with an open face, sees, asks, asks about
the situation. It is characteristic that even when we go to
condolences, we feel such a sincere welcome. The article
discusses the concept of sincerity in interpersonal
communication.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss5/S-pp17-21
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
communication,
interpersonal relationships,
stages of communication,
elementary function of
communication.
Shaxslararo muloqotda samimiylik konsepsiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
muloqot,
shaxslararo munosabat,
muloqot bosqichlari,
muloqotning elementar
funksiyasi.
Har qanday muloqotning eng elementar funksiyasi
–
suhbatdoshlarning o‘zaro bir
-
birini tushunishlarini ta’min
-
lashdir. Bu o‘zbeklarda samimiy salom
-alik, ochiq yuz bilan
kutib olishdan boshlanadi. O‘zb
ek xalqining eng nodir va buyuk
xislatlaridan biri ham shuki, uyiga birov kirib kelsa, albatta, uni
ochiq chehra
bilan kutib oladi, ko‘rishadi, so‘rashadi, hol
-ahvol
so‘raydi. Shunisi xarakterliki, ta’ziyaga borgan chog‘da ham ana
shunday samimiyatli qabulni his qilamiz. Maqolada shaxslararo
muloqotda samimiylik konsepsiyasi borasida fikr yuritilgan.
1
Teacher, Department of practical English course, Navoi state pedagogical institute. Navoi, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
18
Понятие искренности в межличностном общении
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
общение,
межличностное
отношение,
этапы общения,
элементарная функция
общения.
Самая элементарная функция любого общения –
обеспечение взаимного понимания собеседниками друг
друга. Он начинается у узбекского народа с искреннего
благородным видом приветствия с. Одной из самых
уникальных и особенных черт узбекского народа
заключается в том, что когда кто
-
то входит в дом, то
обязательно
его
встречает
с
открытым
лицом,
здороваются, спрашивают как у него дела, самочувствие.
Характерно, что такое же прием мы ощущаем, когда идем
на соболезнование. В статье рассматривается о концепция
искренности в межличностном общении.
Muloqot va shaxslararo munosabatlar
–
ijtimoiy psixologiyaning mavzusidir.
Muloqot odamlar amalga oshiradigan faoliyatlar ichida yetakchi o‘rinni egallab, u
insondagi eng muhim ehtiyojni
–
jamiyatda yashash va
o‘zini shaxs deb hisoblash bilan
bog‘liq ehtiyojini qondiradi.
Shuning uchun ham uning har bir inson uchun ahamiyati
kattadir.
Muloqot
–
odamlarning birgalikdagi faoliyatlari ehtiyojlaridan kelib chiqadigan
turli faolliklari mobaynida bir-
birlari bilan o‘z
aro munosabatlarga kirishish jarayonidir.
Ya’ni har bir shaxsning jamiyatda bajaradigan faoliyatlari (mehnat, o‘qish, o‘yin, ijod
qilish va boshqalar) o‘zaro munosabat va ta’sir shakllarini o‘z ichiga oladi. Chunki har
qanday ish odamlarning bir-birlari bilan til topishishni, bir-
birlariga turli xil ma’lumotlar
uzatishni, fikrlar almashinuvi kabi murakkab hamkorlikni talab qiladi. Shuning uchun
ham har bir shaxsning jamiyatda tutgan o‘rni, ishlarining muvaffaqiyati, obro‘si uning
muloqotga kirisha olish qob
iliyati bilan bevosita bog‘liqdir.
Bir qarashda osongina tuyulgan shaxslararo muloqot, aslida, juda murakkab
jarayon bo‘lib, unga odam hayoti mobaynida o‘rganib boradi. Muloqotning psixologik
jihatdan murakkab ekanligi haqida B.F.Parigin shunday yozadi: “Muloqot shunchalik ko‘p
qirrali jarayonki, unga bir vaqtning o‘zida quyidagilar kiradi:
a) individlarning o‘zaro ta’sir jarayoni;
b) individlar o‘rtasidagi axborot almashinuvi jarayoni;
d) bir shaxsning boshqa shaxsga munosabati jarayoni;
e) bir
kishining boshqalarga ta’sir ko‘rsatish jarayoni;
f) bir-birlariga hamdardlik bildirish imkoniyati;
g) shaxslarning bir-birlarini tushunishi jarayoni
”
.
Shaxslararo muomalaning shaxs taraqqiyotidagi o‘rni.
Aslida, har bir insonning
ijtimoiy tajribasi, uning insoniy qiyofasi, fazilatlari, hattoki, nuqsonlari ham muloqot
jarayonlarining mahsulidir.
Jamiyatdan ajralgan, muloqotda bo‘lish imkoniyatidan
mahrum bo‘lgan odam o‘zida individ sifatlarini saqlab qolishi mumkin, lekin u shaxs
bo‘lolmaydi. Shuning uchun
muloqotning shaxs taraqqiyotidagi ahamiyatini tasavvur
qilish uchun uning funksiyalarini tahlil qilamiz.
Har qanday muloqotning eng elementar funksiyasi
–
suhbatdoshlarning o‘zaro bir
-
birini tushunishlarini ta’minlashdir. Bu o‘zbeklarda samimiy salom
-alik, ochiq yuz bilan
kutib olishdan boshlanadi. O‘zbek xalqining eng nodir va buyuk xislatlaridan biri ham
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
19
shuki, uyiga birov kirib kelsa, albatta, ochiq yuz bilan kutib oladi, ko‘rishadi, so‘rashadi,
hol-
ahvol so‘raydi. Shunisi xarakterliki, ta’ziyaga borgan chog‘da ham ana shunday
samimiyatli qabulni his qilamiz.
Uning ikkinchi muhim funksiyasi ijtimoiy tajribaga asos solishdir. Odam bolasi
faqat odamlar davrasida ijtimoiylashadi, o‘ziga zarur insoniy xususiyatlarni shakl
-
lantiradi. Odam bolasining yirtqich h
ayvonlar tomonidan o‘g‘rilab ketilishi, so‘ng ma’lum
muddatdan keyin yana odamlar orasida paydo bo‘lishi faktlari shuni ko‘rsatganki,
“mauglilar” biologik mavjudot sifatida rivojlanaveradi, lekin ijtimoiylashuvda ortda qolib
ketadi. Bundan tashqari, bunday holat boladagi bilish qobiliyatlarini ham cheklashi
ko‘plab psixologik eksperimentlarda o‘z isbotini topdi.
Muloqotning yana bir muhim vazifasi u odamni u yoki bu faoliyatga hozirlaydi,
ruhlantiradi. Odamlar guruhidan uzoqlashgan, ular nazaridan
qolgan odamning qo‘li
ishga ham bormaydi, borsa ham jamiyatga emas, balki faqat o‘zigagina manfaat
keltiradigan ishlarni qilishi mumkin. Masalan, ko‘plab tadqiqotlarda izolyatsiya, ya’ni
odamni yolg‘izlatib qo‘yishning uning ruhiyatiga ta’siri o‘rganilgan.
Masalan, uzoq vaqt
termokamerada bo‘lgan odamda idrok, tafakkur, xotira, hissiy holatlarning buzilishi qayd
etilgan. Lekin ataylab emas, taqdir taqozosi bilan yolg‘izlikka mahkum etilgan
odamlarning maqsadli faoliyatlar bilan o‘zlarini band etishlari u qa
dar katta salbiy
o‘zgarishlarga olib kelmasligini ham olimlar o‘rganishgan. Lekin baribir har qanday
yolg‘izlik va muloqotning yetishmasligi odamda muvozanatsizlik, hissiyotga beriluv
-
chanlik, hadiksirash, xavotirlanish, o‘ziga ishonchsizlik, qayg‘u, tashv
ish hislarini keltirib
chiqaradi. Shunisi qiziqki, yolg‘izlikka mahkum bo‘lganlar ma’lum vaqt o‘tgach, ovoz
chiqarib, gapira boshlasharkan. Bu avval biror ko‘rgan yoki his qilayotgan narsasi
xususidagi gaplar bo‘lsa, keyinchalik nimagadir qarab gapiraverish ehtiyoji paydo bo‘lar
ekan. Masalan, bir M.Sifr degan olim ilmiy maqsadlarini amalga oshirish uchun 63 kun
g‘or ichida yashagan ekan. Uning keyinchalik yozishicha, bir necha kun o‘tgach, u turgan
yerda bir o‘rgimchakni ushlab oladi va u bilan dialog bosh
lanadi.
“
Biz, deb yozadi u shu
hayotsiz g‘or ichidagi tanho tirik mavjudotlar edik. Men o‘rgimchak bilan gaplasha
boshladim, uning taqdiri uchun qayg‘ura boshladim...”.
Shaxsning muloqotga bo‘lgan ehtiyojining to‘la qondirilishi uning ish faoliyatiga
ham t
a’sir ko‘rsatadi. Odamlar, ularning borligi, shu muhitda o‘zaro gaplashish
imkoniyatining mavjudligi fakti, ko‘pincha, insonning ishlash qobiliyatini ham
oshirarkan, ayniqsa, gaplashib o‘tirib qilinadigan ishlar, birgalikda yonma
-yon turib
bajariladigan op
eratsiyalarda odamlar o‘z oldida turgan hamkasbiga qarab ko‘proq,
tezroq ishlashga kuch va qo‘shimcha iroda topadi. To‘g‘ri, bu hamkorlikda o‘sha yonidagi
odam unga yoqsa, ular o‘rtasida o‘zaro simpatiya hissi bo‘lsa, unda odam ishga
“bayramga kelganday” keladigan bo‘lib qoladi. Shuning uchun ham amerikalik sotsiolog
hamda psixolog Jon Moreno asrimiz boshidayoq ana shu omilning unumdorlikka bevosita
ta’sirini o‘rganib, sotsiometrik texnologiyani, ya’ni so‘rovnoma asosida bir
-birini
yoqtirgan va bir-birini inkor qiluvchilarni aniqlagan va sotsiometriya metodikasiga asos
solgan edi.
Shunday qilib, muloqot odamlarning jamiyatda o‘zaro hamkorlikdagi faoliyat
-
larining ichki psixologik mexanizmini tashkil etadi. Qolaversa, hozirgi yangi demokratik
munosabatlar sharoitida turli ishlab chiqarish qarorlarini yakka tartibda emas, balki
kollegial
–
birgalikda chiqarish ehtiyoji paydo bo‘lganligini hisobga olsak, odamlarning
muomala madaniyati va muloqot texnikasi mehnat unumdorligi hamda samaradorlikning
muhim omillaridandir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
20
Muloqot jarayoni o‘ziga xos ravishda murakkab bo‘lib, bunda uch xil bosqich
mavjud:
Dastlabki bosqich
–
odamning o‘z
-
o‘zi bilan muloqotidir. T.
Shibutani “Ijtimoiy
psixologiya
”
darsligida:
“Agar odam ozgina bo‘lsa ham o‘zini anglasa, demak, u o‘z
-
o‘
ziga
ko‘rsatmalar bera oladi”
,
–
deb to‘g‘ri yozgan edi. Odamning o‘z
-
o‘zi bilan muloqoti,
aslida, uning boshqalar bilan muloqotining xarakterini va hajmini belgilaydi. Agar odam
o‘z
-
o‘zi bilan muloqot qilishni odat qilib olib, doimo jamiyatdan o‘zini chet
ga tortib,
tortinib yursa, demak, u boshqalar bilan suhbatlashishda, til topishishda jiddiy qiyin-
chiliklarni boshdan kechiradi, deyish mumkin. Boshqalar bilan muloqot
–
muloqotning
ikkinchi bosqichidir.
A.N.
Leontev o‘zining “Psixika taraqqiyotidan ocherklar” kitobida muloqotning
uchinchi shakli
–avlodlar o‘rtasidagi muloqotning ahamiyati to‘g‘risida shunday deb
yozadi: “Agar barcha katta avlod o‘lib ketganida, insoniyat turi yo‘q bo‘lib ketmasdi, lekin
jamiyatning taraqqiyoti ancha orq
aga surilibgina emas, balki yo‘qolib ham ketishi
mumkin edi”. Haqiqatan ham, avlodlararo muloqotning borligi tufayli har bir jamiyatning
o‘z madaniyati, madaniy boyliklari, qadriyatlari mavjud bo‘ladiki, buning ahamiyatini
tushungan insoniyatning eng ilg‘o
r vakillari uni doimo keyingi avlodlar uchun saqlab
keladilar hamda ta’lim, tarbiya va kundalik muloqot jarayonida uni avloddan avlodga
uzatadilar.
Muloqotning hayotimizdagi shakl va ko‘rinishlariga kelsak, uning har bir shaxsning
hayotiy vaziyatlarga mos
keladigan, o‘sha vaziyatlardan kelib chiqadigan ko‘rinishlari va
turlari haqida gapirish mumkin. Lekin umumiy holda har qanday muloqot yo rasmiy yoki
norasmiy tusda bo‘ladi. Agar rasmiy muloqot odamlarning jamiyatda bajaradigan rasmiy
vazifalari va xulq-at
vor normalaridan kelib chiqsa, masalan, rahbarning o‘z qo‘l ostida
ishlayotgan xodimlar bilan muloqoti, professorning talaba bilan muloqoti va hokazo,
norasmiy muloqot
–
bu odamning shaxsiy munosabatlariga tayanadi va uning mazmuni
o‘sha suhbatdoshlarnnng
fikr-
o‘ylari, niyat
-maqsadlari va emotsional munosabatlari
bilan belgilanadi. Masalan, do‘stlar suhbatdoshi, poyezdda uzoq safarga chiqqan
yo‘lovchilar suhbati, tanaffus vaqtida talabalarning sport, moda, shaxsiy munosabatlar
borasidagi munozaralari. Odaml
arning asl tabiatlariga mos bo‘lgani uchun ham norasmiy
muloqot doimo odamlarning hayotida ko‘proq vaqtini oladi va bunda ular charcha
-
maydilar. Lekin shuni ta’kidlash kerakki, odamda ana shunday muloqotga ham
qobiliyatlar kerak, ya’ni uning qanchalik sergapligi, ochiq ko‘ngilligi, suhbatlashish
yo‘llarini bilish, til topishish qobiliyati, o‘zgalarni tushunishi va boshqa shaxsiy sifatlari
kundalik muloqotning samarasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun hamma odam
ham rahbar bo‘lolmaydi, ayniqsa, pedagogik ishga hamma ham qo‘l uravermaydi, chunki
buning uchun undan ham rasmiy, ham norasmiy muloqot texnikasidan xabardorlik talab
qilinadi.
G.M.Andreeva muloqotning quyidagi psixologik tuzilishini taklif etadi:
1. Muloqotning kommunikativ tomoni (ya’ni muloqotga kirishuvchilar o‘rtasidagi
ma’lumotlar almashinuvi jarayoni).
2. Muloqotning interaktiv tomoni (ya’ni muloqotga kirishuvchi tomonlarning xulq
-
atvorlariga ta’sir jarayoni).
3. Muloqotning perseptiv tomoni (ya’ni muloqotga kirishuvchi tomonlarning b
ir-
birlarini idrok etishlari va tushunishlari bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab psixologik
jarayon).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
21
Bu strukturaning har bir tomonini batafsil ko‘rib chiqamiz.
Ko‘pgina olimlar muloqotning inson hayotidagi ahamiyatiga to‘xtalib o‘tar ekanlar,
uning qator vazifalari, funksiyalarini ajratadilar. Masalan, taniqli rus olimi B.F.Lomov
uning funksiyalariga quyidagilarni kiritadi:
a) ma’lumotlar almashinuvi funksiyasi;
b) xulq-atvorni boshqaruv funksiyasi;
d) hissiyotlar almashinuvi.
Bu funksiyalar aslida G.M. Andreeva ajratgan muloqot qismlariga ham mos keladi,
ya’ni har bir muloqot jarayonida B.F.
Lomov qayd etgan vazifalarni topish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
G‘oziev
E.G. Muomala psixologiyasi. T., 2001.
2.
“Psixologiya” Uch. T
-
2. “Prospekt”. Moskva –
2004.
3.
Vedenskaya L.V, Pavlova L.A. Delovaya retorika: uchebnoe posobie dlya vuzov.
–
M.:
IKS “MarT”, 2004
.
–
512 s.
4.
Nemov R.S. Prakticheskaya Psixologiya Poznanie sebya: Vliyanie na lyudey:
Posobie dlya uch-sya-M:Gumanit. Izd. Sentr VLADOS, 2003.
–
320 s.
5.
www.psycho.all.ru
6.
www.psychology.net.ru
7.
Yusupov O. (2022). Functions of the actor in the performance ART. International
Journal of Intellectual Cultural Heritage, 2(2), 43-46.
8.
Yusupov O.Y. (2021). The russification legacy of historical monuments of
Uzbekistan. Linguistics and Culture Review, 5(S1), 1535
–
1539.
9.
Yusupov O. (2020). Lexical doublets in English and Uzbek linguistics. Journal of
Critical Reviews, 7(5), 466
–
468.
10.
Tukhtasinov I., & Otabek Y. (2022). Teaching a Foreign Language According to
Age Groups. Journal of Higher Education Theory and Practice, 22(2), 238
–
246.
