Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Improving the procedure for direct verification of
evidence
Kamoliddin MAVLANOV
1
Tashkent state university of law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
28 April 2022
Accepted 20 May 2022
Available online
10 June 2022
This article is devoted to the study of the principle of direct
and oral examination of evidence in criminal proceedings. The
article discusses the concept and legal basis of proof, the
significance of proof in criminal proceedings, the procedure for
direct examination of evidence, the consequences of non-
compliance, the importance of a thorough, thorough, complete
and impartial examination of evidence. The article is analyzed on
the basis of current legislation, scientific research in this field,
textbooks, articles, brochures and foreign experience and offers
evidence-based and important practical recommendations.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss5/S-pp121-126
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
evidence,
judicial investigation,
research of evidence,
theory of evidence,
proof, factual information.
Dalillarni bevosita tekshirish tartibini takomillashtirish
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
dalil,
sud tergovi,
dalillarni tekshirish,
dalillar nazariyasi,
isbotlash,
faktik ma
’
lumotlar.
Mazkur maqola jinoyat ishlari yurituvida dalillarni bevosita
va o
g‘
zaki usulda tekshirish prinsipini tadqiq etishga
bagʻishlangan. Maqolada dalil tushunchasi va uning huquqiy
asoslari, jinoyat protsessida isbotlashning ahamiyati, dalillarni
bevosita tekshirish tartibi, unga rioya qilmaslik oqibatlari,
dalillarni har tomonlama, sinchkovlik bilan, t
o‘
la va xolisona
tekshirishning ahamiyati doirasida tadqiqot olib borilgan.
Maqola amaldagi qonunchilik, soha boʻyicha ilmiy izlanishlar,
mavzuga oid darslik, maqola, risolalar hamda xorij tajribasi
asosida tahlil etilib, ilmiy asoslangan va muhim amaliy ahamiyat
kasb etuvchi takliflar ishlab chiqilgan.
1
Senior lecturer, Tashkent state university of law. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: kamoliddin.mavlanov@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
122
Совершенствование процедуры непосредственной
проверки доказательств
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
доказательство,
судебное расследование,
исследование
доказательств,
теория доказательств,
доказывание,
фактические сведения.
Данная
статья
посвящена
изучению
принципа
непосредственного и устного исследования доказательств
в уголовном процессе. В статье рассматриваются понятие и
правовая
основа
доказывания,
значение
данной
процедуры в уголовном судопроизводстве, порядок
непосредственного
исследования
доказательств,
последствия
несоблюдения,
понятие
тщательного,
всестороннего, полного и беспристрастного исследования
доказательств. Данная статья анализируется на основе
действующего законодательства, научных исследований,
учебников,
статей, брошюр и зарубежного опыта в данной
области и разработаны научно обоснованные и
практически значимые предложения.
JPKda surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud dalillarni bevosita tekshirishlari
kerakligi, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudla
nuvchi, jabrlanuvchi va guvohlarni soʻroq
qilishlari, ekspert xulosalarini eshitishlari, ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirishlari,
bayonnoma va boshqa hujjatlarni oʻqib eshittirishlari shartligi belgilangan. Bundan
koʻrinadiki, ekspertiza xulosasi gumon q
ilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi, jabrlanuvchi
va guvohlarning koʻrsatuvlari kabi eshitilishi kerak, tergov harakatlari bayonnomalari
kabi oʻqib eshittirilishi kerak emas. Shu normada bir
-biriga mazmunan va shaklan juda
oʻxshash soʻzlar qoʻllanilgan boʻlib, bir oʻqishda eʼtiborni tortmaydi. Eshittirish –
bu
maʼlumotni barchaning eʼtiboriga yetkazish demakdir. Bundan xulosa shu boʻladiki,
ekspertiza xulosasi eksperti tomonidan oʻqib eshittiriladi. Sud amaliyotida ekspertiza
xulosalarini sudyalarning oʻzlari oʻqib beradi, koʻpincha, ekspertlar ham soʻroq
qilinmaydi.
Bu holat esa dalillarni bevosita usulda tekshirish prinsipini chetlab oʻtadi va
tortishuv prinsipiga zid hisoblanadi. Chunki ekspertiza xulosasi ayblovchi yoki oqlovchi
dalillar boʻlib, sud xoli
s taraf sifatida ishda faqat hal qilish vazifasini bajarishi kerak.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2014
-yil 23-
maydagi “Sud hukmi
toʻgʻrisida”gi [1] Qarorining 2
-
bandidagi ham odil sudlovni taraflarning oʻzaro tortishuvi,
dalillarning bevos
ita va ogʻzaki usulda tekshirilishi asosida olib borilishi va ish boʻyicha
ha
qiqiy holatni aniqlash toʻgʻrisidagi jinoyat protsessining muhim prinsiplariga amal
qilishlari lozimligi, ushbu prinsiplardan har qanday asoslarga koʻra cheklanish hukmni
qonuni
y emas, deb topishga asos boʻlishi koʻrsatilgan. Mazkur hujjat ham yuqorida tahlil
qilingan masalaning jiddiy ekanligini koʻrsatadi.
Bugungi kunda jinoyatlarni ochish amaliyotida bir qator kamchiliklarga yoʻl
qoʻyilmoqda. Jumladan, jinoyat sodir etilgan h
udud atrofida fuqarolar bilan yetarlicha
soʻrov suhbatlari tashkil etilmaydi, ochish chora
-tadbirlarini tashkil qilishda muayyan
kamchiliklarga yoʻl qoʻyiladi, xususan, tadbirlar pala
-partish, tartibsiz olib boriladi. Bu
holat jinoyatni issiq izidan fosh e
tish imkoniyatlarini yoʻqqa chiqaradi. Qolaversa,
jinoyatni fosh etishda ilmiy yutuqlar, ekspertlarning imkoniyatlari va texnologiyalardan
yetarli foydalanilmaydi. Masalan, fonoskopik ekspertizalar ovoz va tovushlar boʻyicha
oʻtkaziladi. Ammo talonchilik j
inoyatlarini ochishda bunday ekspertiza bir marta ham
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
123
tayinlanmagan, masʼullar tomonidan bu borada tegishli choralar koʻrilmagan [2]. Yoki
portret ekspertizasi oʻtkazilishini ham koʻpchilik xodimlar bilmaydi, binobarin, amalda
undan foydalanilmaydi. Shunin
gdek, talonchi voqea joyida oʻzining yozuvlari aks etgan
qogʻozni tushirib qoldirgan boʻlsa, matnning yozilishiga eʼtibor berish kerak. Zero,
matnning tuzilishi va mazmuniga qarab uni yozgan shaxsning ruhiy holati va maʼlumot
darajasini aniqlash mumkin. Yoxud jinoyatchining kiyim-kechagi, buyumlari va boshqa
joylarda tushirib qoldirishi mumkin boʻlgan mikrozarralarni olib, uni topishda, qolaversa,
jinoyatni isbotlashda dalil sifatida ishlatish mumkin. Biroq amalda ushbulardan
foydalanilmaydi.
Amaliyot tahli
li shuni koʻrsatdiki, baʼzan tergovchilar voqea joyini koʻzdan
kechirish tergov harakatining muhimligini yetarli baholamaydilar. Voqea joyini koʻzdan
kechirishda yoʻl qoʻyilgan shoshqaloqlik amalga oshirilgan hujumning yuzaki
baholanishiga, izlar notoʻliq
aniqlanishi va olinishiga, tergov harakatining samaradorligi
keskin tushib ketishiga olib keladi. Ochiq joylarda talonchilik jinoyatlari sodir etilganida
voqea joyini koʻzdan kechirish tergov harakati, jinoyat sodir etgan shaxs aniqlangan
-
aniqlanmaganidan
qatʼi nazar, har qanday hollarda oʻtkazilishi zarur [3]. Chunki aynan
ushbu tergov harakati jinoyatni isbotlovchi dalillarni toʻplashda, jinoyatning koʻzga
tashlanmagan holatlarini aniqlashda, voqea guvohlarini topishda alohida ahamiyatga ega.
Xuddi shund
ay dalillarni tekshirish bilan bogʻliq muammolar sud amaliyotida ham
kuzatiladi. Bu amaliy misol bilan koʻrishimiz ham mumkin. Jumladan, jinoyat ishlari
boʻyicha Payariq tuman sudining 2017
-yil 10-
oktabrdagi hukmiga koʻra, Sh.M.ga JK
97-moddasining birinchi qismi bilan 12 yil ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlangan.
Sudning hukmiga koʻra, Sh.M. spirtli ichimlik isteʼmol qilgan holda, 2017
-yil 15-iyun kuni
kechasi soat 03:00 da A.A. bilan oʻrtalaridagi oʻzaro kelishmovchiliklar uchun undan qasd
olish ma
qsadida Payariq tumani, “Tomoyrot” mahalla fuqarolar yigʻinidagi A.A.ning uyiga
kelgan. Shundan soʻng hovlidagi karavotda yotgan A.A. bilan gaplashib turib, oʻzi bilan
olib kelgan oshxona pichogʻini uning boʻyin sohasi pastki qismiga urib, voqea joyidan
qo
chib ketgan. A.A. Sh.M.ning ortidan quvib chiqib, uyi yonidan oʻtgan “Tomoyrot
-
Qoʻtirbuloq” avtomobil yoʻli ustida yiqilib, vafot etgan. Soʻng jinoyat ishlari boʻyicha
Toshkent viloyat sudi apellyatsiya instansiyasining 2020-yil 2-oktyabrdagi ajrimi bilan
sud hukmi oʻzgartirilib, Sh.M.ga nisbatan tayinlangan jazo 14 yil ozodlikdan mahrum
qilish jazosiga keltirilgan [4].
JPKning 455-
moddasida hukm qonuniy, asosli va adolatli boʻlishi shartligi, sud
hukmni faqat sud muhokamasida tekshirilgan dalillar bilan asoslashi, sudning hukmida
ifodalangan barcha xulosalari asoslantirilgan boʻlishi lozimligi nazarda tutilgan. Biroq
apellyatsiya instansiyasi sudi tomonidan qayd etilgan qonun talablari va Oliy sud
Plenumi qarori tushuntirishlariga rioya qilinmasdan, birinchi instansiya sudi tomonidan
tekshirilmagan ish holatlari, shikoyatda keltirilgan vajlarni tekshirish, yoʻl qoʻyilgan
protsessual xatoliklarni bartaraf etish choralari koʻrilmagan. Mazkur holatda apellyatsiya
instansiya sudi marhumning qonuniy vakili F.Y.ni
ng oʻgʻlini Sh.M. jinoiy sheriklari bilan
birga oʻldirganligi haqidagi va boshqa vajlarini toʻliq tekshirish yuzasidan zarur sud
ekspertizasini tayinlamasdan, qoʻshimcha guvohlarni, ekspertlarni, mutaxassislarni
soʻroq qilmasdan, ashyoviy va boshqa dalillarni toʻliq yigʻmasdan, jinoyatishini toʻla, har
tomonlama va xolisona tekshirib chiqilishini taʼminlash uchun zarur boʻlgan boshqa
harakatlarni belgilamasdan, barvaqt xulosaga kelgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
124
Bunday holatda sud tergovi toʻliq oʻtkazilmaganligi bois apellyatsiya i
nstansiyasi
ajrimini qonuniy va asosli deb topib boʻlmaydi. Shu sababli kassatsiya instansiyasi
sudining 2021-yil 8-apreldagi ajrimi bilan Sh.M.ga nisbatan chiqarilgan apellyatsiya
instansiyasi sudining ajrimi bekor qilinib, jinoyat ishi yangidan koʻrish u
chun yuborilgan.
Ayrim rivojlangan xorijiy mamlakatlar tajribasini
o‘
rganadigan b
o‘
lsak, jumladan,
Qozogʻiston Respublikasi
jinoyat-
protsessual qonunchiligi dalillarni bevosita va ogʻzaki
usulda tekshirishni alohida prinsip sifatida nazarda
tutmagan boʻlsa
-da, dalillarni har
tomonlama, toʻla va xolisona oʻrganish sharti alohida prinsip sifatida qonun doirasida
belgilab qoʻygan [5]. Unga koʻra, sud, prokuror, tergovchi va surishtiruvchi jinoyat ishini
toʻgʻri hal etish uchun zarur va yetarli boʻlgan boʻlgan ish holatlarini har tomonlama, toʻla
va xolisona oʻrganish uchun barcha qonuniy choralarni koʻrishga majbur. Bunda sud ish
boʻyicha mavjud va taqdim etilgan dalillarni qonunchilikda nazarda tutilgan usullardan
foydalangan holda oʻrganadi. Qozogʻiston Respublikasi jinoyat
-protsessual qonunchiligi-
ning oʻziga xos jihatlaridan biri bu sudning dastlabki tergov yoki surishtiruvning
kamchiliklarini bartaraf etish boʻyicha oʻz tashabbusiga koʻra qoʻshimcha dalillarni
toʻplay olmasligidir. Milliy qonunchiligimizda esa surishtiruv, dastlabki tergovning toʻliq
emasligi yoki jinoyat-protsessual qonuni normalarining jiddiy buzilishlari jinoyat ishini
koʻrib chiqish chogʻida sud tomonidan bartaraf etilishi belgilab qoʻyilgan (JPK
415-modda). Bunda sudlanu
vchiga nisbatan ayblovni ogʻirrogʻi bilan yoki haqiqiy
ahvolga koʻra dastlabki ayblovdan jiddiy farq qiladigan ayblov bilan almashtirish uchun
yoki boshqa shaxsni ishda ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilish uchun
asoslar aniqlangan taqdirda,
sud surishtiruv, dastlabki tergovning toʻliq emasligini yoki
jinoyat-protsessual qonuni normalarining jiddiy buzilishlarini JPKning 416 va 417-
moddalariga muvofiq bartaraf etadi.
Bundan tashqari, Qozogʻiston Respublikasi JPK 24
-
moddasiga koʻra, jinoiy taʼq
ibni
amalga oshiruvchi organlar jinoyat ishi uchun ahmiyatli boʻlgan holatlarni kodeksda
oʻrnatilgan tartibda aniqlashlari talab etiladi. Sud esa xolislikni saqlagan holda jinoyat
ishini har tomonlama va toʻla tekshirish uchun ayblov va himoya tomonlarga oʻ
zlarining
huquqlarini amalga oshirishlari uchun zarur shart-sharoit yaratib berishi kerak.
Dalillarni tekshirish jarayonida ham ayblovchi, ham oqlovchi, gumon qilinuvchi,
ayblanuvchi, sudlanuvchining javobgarligi va jazosini ham ogʻirlashtiruvchi va
yengi
llashtiruvchi holatlarni oʻrganishi zarur. Jinoiy taʼqibga masʼul oʻrganlar tergovda
ruxsat etilmagan usullar qoʻllanilganligi toʻgʻrisidagi har qanday ariza, xabarlarni
oʻrganishi talab etiladi.
Deyarli xuddi shunday mazmundagi qoidani
Belarus Respublikasi
JPKsining
18-moddasida nazarda tutilgan.
GFR
qonunchiligi b
o‘
yicha sud jarayonida
“
qat
’
iy
”
isbot q
o‘
llaniladi. Bunda
sudlanuvchining aybini aniqlash uchun muhim b
o‘
lgan barcha faktlar va xatti-
harakatining huquqiy oqibatlarini aniqlash faqat qonun hujjatlarida aniq nazarda tutilgan
isbotlash vositalaridan foydalaniladi. Sudda isbotlash vositalarining qat
’
iy cheklangan
r
o‘
yxati mavjud, unga quyidagilar kiradi: sudlanuvchining, guvohlarning, ekspertning
k
o‘
rsatmalari, ashyoviy va yozma dalil: hujjatlarni tekshirish. Ushbu protsedura rasmiy
isbot qilish deb ataladi. Boshqa barcha faqat protsessual ahamiyatga ega bo
‘
lganlar
holatlar sud muhokamasida dalillardan foydalangan holda belgilanadi. Bu sudning
ixtiyoriga ko
‘
ra har qanday dalil manbalariga asoslanib hujjatlarni kengroq oshkor qilish
imkoniyatini anglatadi. GFR qonunchiligining e
’
tiborli jihati unda bevosita
o‘
rganiladigan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
125
dalillar orasida ekspert xulosasi ham nazarda tutilgan. Milliy qonunchiligimizni tahlil
qiladigan b
o‘
lsak, ayni masala
O‘
zbekiston Respublikasi JPKning 26-moddasida ham
nazarda tutilmaganligining guvohi b
o‘
lamiz. Chunki milliy qonunchiligimizda ekspert
o‘
zi
bergan xulosa yuzasidan guvoh sifatida s
o‘
roq qilinadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, JPKni quyidagi mazmundagi norma bilan
t
o‘
ldirishni taklif etamiz:
Jabrlanuvchi va guvohning dastlabki tergov, surishtiruvni yuritish cho
g‘
ida sudda
oldindan tasdiqlangan k
o‘
rsatuvlarini
o‘
qib eshittirishga, jabrlanuvchi yoki guvohni sudga
keltirish imkoni b
o‘
lmagan taqdirda y
o‘
l q
o‘
yiladi.
Sud tarafning iltimosnomasiga k
o‘
ra yoki
o‘
z tashabbusi bilan jabrlanuvchining yoki
guvohning dastlabki tergovda bergan k
o‘
rsatuvlarini
o‘
qib eshittirishga quyidagi hollarda
haqli:
1) hozirgi va ilgarigi s
o‘
roqlarda berilgan k
o‘
rsatuvlar
o‘
rtasida jiddiy qarama-
qarshiliklar b
o‘
lganda;
2) jabrlanuvchi yoki guvoh vafot etganda;
3) jabrlanuvchi yoki guvoh sudga kelishiga monelik qiluvchi o
g‘
ir kasallikka
chalinganda;
4) k
o‘
rsatuvi oldindan mustahkamlab q
o‘
yilganda;
5) agar k
o‘
rilgan choralar natijasida jabrlanuvchi yoki guvohning qayerdaligini
aniqlash va sudga olib kelish imkoni b
o‘
lmaganda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
https://lex.uz/docs/2413562.
2.
Mirzaev J.U. Some deficiencies in the detection of robbing crimes. Journal of Law
Research. 2021, 6 vol., Issue 11.
–
PP. 94
–
102.
3.
Racheva N.V. Inspection of the scene of the incident in cases of robbery and
robbery committed in an open area // Russian law: education, practice, science.
–
2016.
–
No. 3.
–
P. 40.
4.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼati
tomonidan 2021-
yilning ikkinchi choragida kassatsiya tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha
sud amaliyoti. https://sud.uz.
5.
https://online.zakon.kz/document/doc_
6.
https://www.matsne.gov.ge/ru/document/download/90034/37/ru/pdf
7.
https://kodeksy.com.ua/ka/ugolovno_protsesualnij_kodeks_ukraini/statja-
23.htm.
8.
http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/111530.
9.
Blinkov A.P. Prinsip
ы
sostyazatelnogo i obyektivno-istinnogo ugolovnogo
protsessa v deyatelnosti sledovatelya: sravniteln
ыy analiz: dis. … kand. yurid. nauk.
Volgograd. 2018. S. 84 85. B
ы
kov V.M. Pravovoye polojeniye sledovatelya v ugolovnom
protsesse Rossii (chast 1) // Pravo i politika. № 5 (149). 2012. S. 880
10.
Sheyfer, S. A. Rossiyskiy sledovatel
–
issledovatel ili presledovatel? / S. A.
Sheyfer // Rossiyskaya yustitsiya.
–
2010.
–
№ 11. –
S. 34-36.
https://elibrary.ru/item.asp?id=15594436&.
11.
Мавланов
К
.
Жиноят
ишлари
юритувида
гумон
қилинувчига
нисбатан
қамоққа
олиш
тарзидаги
эҳтиёт
чорасини
қўллаш
//
Общество
и
инновации
.
–
2021.
–
Т
. 2.
–
№. 12/S. –
С
. 265
–
269.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
126
12.
Kamoliddin M. Procedural status of the suspect in criminal proceedings:
procedural status of the suspect in criminal proceedings // TSUL Legal Report
International electronic scientific journal.
–
2021.
–
Т
. 2.
–
№. 1. –
С
. 151
–
162.
13.
Мавлонов
К. Состояние обеспеченности право на защиту лица,
подозреваемого в совершении преступления в законодательстве некоторых
развитых зарубежных стран //Общество и инновации. –
2021.
–
Т. 2. –
№. 1/S. –
С. 96–
103.
