Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Ensuring the rights of participants in the process when
considering a civil claim related to compensation for
property damage caused by a crime
Temur MAVLONOV
1
, Bekzod SAFAROV
2
Academy of the MIA of the Republic of Uzbekistan
Department of Internal Affairs No. 2 of the city of Karshi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
28 April 2022
Accepted 20 May 2022
Available online
10 June 2022
The article presents opinions and judgments about the
current state of legal norms with compensation for property
damage caused by a crime, about civil claims of participants in
the process about some problems in ensuring their rights in the
process of considering a criminal case and their solution. The
literature related to this process was studied and a general
conclusion was made.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss5/S-pp173-182
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
damage,
property damage,
civil defendant,
damages,
lost profits, moral damage.
Жиноят
натижасида
етказилган
мулкий
зиённи
қоплаш
билан
боғлиқ
фуқаровий
даъвони
кўриш
жараёнида
процесс
иштирокчиларининг
ҳуқуқларини
таъминлаш
АННОТАЦИЯ
Калит
сўзлар:
зарар,
мулкий
зиён,
фуқаровий
жавобгар,
зиённи
қоплаш
,
бой
берилган
фойда,
маънавий
зарар.
Мақолада
жиноят
натижасида
етказилган
мулкий
зиённи
қоплаш
билан
ҳуқуқий
нормаларнинг
бугунги
кундаги
ҳолати
,
процесс
иштирокчиларининг
фуқаровий
даъволарининг
жиноят
ишини
кўриш
жараёнида
уларнинг
ҳуқуқларини
таъминлаш
билан
боғлиқ
айрим
муаммолар
ва
уларнинг
ечими
ҳақидаги
фикр
ва
мулоҳазалар
акс
эттирилган.
Ушбу
жараён
билан
боғлиқ
адабиётлар
ўрганилиб,
умумий
хулоса
қилинган
.
1
Doctoral student of the Faculty of Postgraduate Education of the Academy of the MIA of the Republic of Uzbekistan.
E-mail: temurmavlonov12345@gmail.com.
2
Investigator of the investigation group at the Department of Internal Affairs No. 2 of the city of Karshi.
E-mail: bekzod_safarov@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
174
Обеспечение
прав
участников
процесса
при
рассмотрении
гражданского
иска,
связанного
с
возмещением
имущественного
ущерба,
причиненного
преступлением
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
ущерб,
имущественный
ущерб,
гражданский
ответчик,
возмещения
ущерба,
упущенная
выгода,
моральный
ущерб.
В
статье
представлены
мнения
и
суждения
о
современном
состоянии
правовых
норм
с
возмещением
имущественного
ущерба,
причиненного
преступлением,
о
гражданских
исках
участников
процесса
с
некоторыми
проблемами
в
обеспечении
их
прав
в
процессе
рассмотрения
уголовного
дела
по
их
решению.
Изучена
литература,
связанная
с
этим
процессом,
и
сделан
общий
вывод.
БМТ
Бош
Ассамблеясининг
1985
йил
29
ноябрдаги
“Жиноят
ва
ҳокимиятни
суиистеъмол
қилиш
қурбонлари
учун
одил
судловнинг
асосий
тамойиллари
декларацияси”нинг
5-
моддасида
жиноятдан
зарар
кўрган
шахсларга
тез,
адолатли,
арзон
ва
қулай
жараёнлар
орқали
компенсация
олиш
имконини
берадиган
бошқарув
ва
суд
механизмларини
жорий
этиш
ва
такомиллаштириш
зарурлиги,
шунингдек,
ушбу
декларациянинг
8-
моддасида
жиноят
ишини
юритишга
масъул
бўлган
органлар
жабрланувчилар,
уларнинг
оила
аъзолари
ва
қармоғида
бўлган
шахсларга
етказилган
зарарни
адолатли
қопланишини
таъминлаши
зарурлиги
ва
бунинг
учун
мулкни
қайтариш
,
етказилган
зарар
қийматини
ундириш,
жабрланиш
натижасида
қилинган
харажатларни
қоплаш
,
хизмат
кўрсатиш
ва
ҳуқуқларини
тиклаш
чораларини
кўриши
лозимлиги
қайд
этилган.
Ўзбекистон
Республикаси
Конституциясининг
44-
моддасига
кўра:
“Ҳар
бир
шахсга
ўз
ҳуқуқ
ва
эркинликларини
суд
орқали
ҳимоя
қилиш
,
давлат
органлари,
мансабдор
шахслар,
жамоат
бирлашмаларининг
ғайриқонуний
хатти
-
ҳаракатлари
устидан
судга
шикоят
қилиш
ҳуқуқи
кафолатланади”.
Жиноят
натижасида
етказилган
мулкий
зиённи
қоплашни
талаб
қилиш
ва
жиноят
ишида
фуқаровий
даъвони
қўзғатиш
мазкур
ҳуқуқни
амалга
ошириш
шаклларидан
биридир.
Инсон
ҳуқуқларини
ҳимоя
қилиш
бевосита
жиноят
туфайли
ёки
ақли
норасо
шахснинг
ижтимоий
хавфли
қилмиши
натижасида
фуқароларга
ва
юридик
шахсларга
етказилган
мулкий
зиённи
қоплаш
масалалари
ҳисобланади
.
Амалдаги
жиноят
-
процессуал
қонун
ҳужжатлари
суд
ва
давлат
органлари
зиммасига
жиноят
ёки
ақли
норасо
шахснинг
ижтимоий
хавфли
қилмиш
натижасида
шахсга
етказилган
мулкий
зарарни
ундириш
имкониятини
таъминлаб
беришни
юклайди.
Жиноят
процессида
фуқаровий
даъвони
кўриш
билан
боғлиқ
жараёнлар
бошқа
қонунчилик
билан
боғлиқ
қоидаларни
қўлланилишига
олимлар
турли
хил
муносабат
билдирганлар.
Хусусан,
айримлар
жиноят
процессидаги
фуқаровий
даъво
суд
процессининг
икки
шаклининг
механик
қўшилиши
натижаси
эмас,
балки
жиноят
ишини
юритиш
жараёнида
келиб
чиқадиган
унинг
таркибий
қисми
[1.
Б
. 17]
деб
ҳисоблашади
,
баъзилари
эса
бу
жиноят
иши
доирасида
фуқаровий
даъволарини
кўриш
учун
тергов
органларининг
куч
ва
воситаларидан
фойдаланиш
жоиз
эмас
[2.
Б
. 56]
десалар
,
бошқалар
ҳатто
жиноят
процессида
фуқаровий
даъводан
воз
кечиш
лозим
лозимлигини
[3.
Б
. 29]
таъкидлаганлар
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
175
Жиноят
процессида
фуқаровий
даъвонинг
асосий
предмети
мулкий
зиён
ҳисобланади
,
маънавий
зарар
билан
боғлиқ
масалалар
эса
жиноят
-
процессуал
қонунчиликда
фуқаровий
даъво
предмети
сифатида
ўз
аксини
топмаган
.
Ўзбекистон
Республикаси
Олий
суди
Пленумининг
2000
йил
28
апрелдаги
“Маънавий
зарарни
қоплаш
ҳақидаги
қонунларни
қўллашнинг
айрим
масалалари
тўғрисида”ги
7-
сонли
Қарорининг
9-
бандида
“Жиноят
процессуал
кодексининг
57-
моддасига
мувофиқ
жабрланувчи
,
яъни
жиноят
туфайли
маънавий
зарар
кўрган
шахс
,
жиноят
иши
юритилиши
жараёнида
маънавий
зарарни
қоплаш
ҳақида
фуқаролик
даъвосини
қўзғаш
ҳуқуқига
эга” [4] эканлиги
қайд
этилган
бўлса
-
да
,
амалда
ЖПКнинг
57-
моддасида
[5]
жабрланувчининг
бундай
ҳуқуқи
қайд
этилмаган
.
О
.
А
.
Черников
ва
Ю
.
С
.
Савченколар
жиноят
процессида
фуқаровий
даъвони
икки
тури
кўрилиши
мумкинлиги
,
яъни
: 1)
мулкий
зарар
–
бу
пул
билан
ифодаланиши
мумкин
бўлган
моддий
зарар
; 2)
маънавий
зарар
–
бу
шахсларгага
тегишли
бўлган
номоддий
неъматларга
:
ҳаёти
,
соғлиғи
,
шахснинг
қадр
-
қимматига
путур
этказадиган
азоб
-
уқубатлар
фуқаровий
даъво
предмети
бўлишини
таъкидлаб
ўтганлар
[6.
Б
. 149].
O.A.
Сичёва
фуқаровий
даъвони
“жиноят
иши
қўзғатилгандан
то
жиноят
иши
бўйича
суд
тергови
тугагунига
қадар
қўзғатиладиган
ва
маълум
процессуал
тартибда
кўриб
чиқилиши
ва
ҳал
қилиниши
керак
бўлган
,
фуқаровий
даъвогарга
етказилган
мулкий
ва
(
ёки
)
маънавий
зарарни
қоплаш
тўғрисидаги
қонуний
даъво
аризасини
ўз
ичига
олган
ёзма
даъво” деб
тушуниш
кераклигини
таклиф
қилади
[7.
Б
. 29].
Беларусь
Республикаси
(
ЖПКнинг
148-
моддаси
) [8],
Украина
Республикаси
(
ЖПКнинг
128-
моддаси
) [9]
жиноят
процессида
маънавий
зарарни
қоплаш
билан
боғлиқ
фуқаровий
даъволар
кўриб
чиқилиши
белгиланганлигини
кузатишимиз
мумкин
.
Юқоридагиларни
инобатга
олган
ҳолда
Ўзбекистон
Республикасининг
Жиноят
-
процессуал
кодекси
57, 275-
моддалари
маънавий
зарарни
қоплаш
юзасидан
фуқаровий
даъво
қўзғатилиши
мумкинлиги
билан
боғлиқ
норма
қайд
этилиши
керак
.
Шунингдек,
ЖПКнинг
275-
моддасида
фуқаровий
даъво
предмети
сифатида
бой
берилган
фойда
назарда
тутилмаган.
Фуқаролик
кодексининг
985-
моддасида
ғайриқонуний
ҳаракат
(ҳаракатсизлик)
туфайли
фуқаронинг
шахсига
ёки
мол
-
мулкига
етказилган
зарар,
шунингдек,
юридик
шахсга
етказилган
зарар,
шу
жумладан,
бой
берилган
фойда
зарарни
етказган
шахс
томонидан
тўлиқ
ҳажмда
қопланиши
лозимлиги
қайд
этилган.
ФКнинг
14-
моддасда
зарар
тушунчасига
таъриф
берилганда,
унга
шахс
ўз
ҳуқуқлари
бузилмаганида
одатдаги
фуқаролик
муомаласи
шароитида
олиши
мумкин
бўлган,
лекин
ололмай
қолган
даромадлари,
яъни
бой
берилган
фойда
ҳам
кириши
белгиланган.
Ҳар
қандай
шахсга
нисбатан
ноқонуний
хатти
-
ҳаракатлар
содир
этилган
тақдирда
қонун
ҳужжатларида
қопланиши
шарт
бўлган
зарар
турларидан
бири
“йўқотилган
фойда”дир
[10.
Б
. 13].
Жиноят
процессида
жабрланувчининг
жиноят
билан
боғлиқ
харажатларини
(
ўғирланган
маблағлардан
фойдаланганлик
учун
тўловлар
,
бой
берилган
фойда
ва
бошқалар
)
ундиришни
тўлиқ
рад
этиш
кодекс
билан
кафолатланган
ҳуқуқларнинг
бузилиши
сифатида
баҳоланиши
керак
[11.
Б
. 131].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
176
Лекин
жиноят
ишини
кўриш
жараёнида
бой
берилган
фойда
билан
боғлиқ
асосий
муаммо
уни
исботлаш
билан
боғлиқ
жараёндир
.
А.Х.
Абдуллина
бой
берилган
фойда
учун
компенсация
олиш
жуда
қийин
эканлигини,
фойданинг
бой
берилганлиги
фактини
исботлаш
асосий
қийинчилик
туғдиришини
[10.
Б
. 14],
Беларусь
олими
Я
.
И
.
Функ
эса
ҳозирги
вақтда
ҳуқуқни
қўллаш
амалиёти
учун
йўқотилган
фойдани
исботлаш
долзарб
бўлиб
,
бу
судлар
томонидан
бундай
талабларни
қондиришда
маълум
“қийинчиликлар”ни
келтириб
чиқараши
ҳақида
фикр
билдириб
ўтган
[12
Б
. 80].
ФКнинг
38-
моддасида
жиноят
ишидан
келиб
чиқадиган
фуқаролик
даъвоси
,
агар
жиноят
иши
кўрииш
жараёнида
ушбу
даъво
билан
мурожаат
қилинмаган
ёки
кўрилмасдан
қолдирилган
бўлса
,
фуқаролик
суд
ишларини
юритиш
тартибида
кўриб
чиқилиши
белгиланган
,
яъни
бой
берилган
фойда
билан
боғлиқ
даъво
жиноят
ишларини
қўриш
жараёнида
эмас
,
балки
фуқаролик
суд
ишларини
юритиш
жараёнида
кўрилиши
мумкинлигини
англашимиз
мумкин
.
Бундай
жараёнда
эса
зарарни
қоплаш
тўғрисидаги
даъвони
бошқа
,
яъни
фуқаролик
суд
процессига
ўтказиш
қўшимча
харажатларга
ва
кўриб
чиқиш
муддатининг
кўпайишига
,
жиноятдан
жабр
кўрган
шахсларнинг
ортиқча
сарсонгарчилигига
олиб
келади
.
Юқоридагиларни
инобатга
олган
ҳолда
Ўзбекистон
Республикаси
-
нинг
Жиноят
-
процессуал
кодекси
275-
моддаси
1-
қисмини
қуйидаги
таҳрирда
баён
этиш
мақсадга
мувофиқ
деб
ҳисоблаймиз
:
“Бевосита
жиноят
туфайли
ёки
ақли
норасо
шахснинг
ижтимоий
хавфли
қилмиши
натижасида
фуқароларга
ва
юридик
шахсларга
етказилган
мулкий
ва
маънавий
зарарни
қоплаш
,
шунингдек
,
жабрланувчини
дафн
этиш
ёки
унинг
стационарда
даъволаниш
харажатларини
ҳамда
суғурта
тариқасида
унга
тўланган
пул
,
нафақа
ёки
пенсия
пули
ва
шахс
ўз
ҳуқуқлари
бузилмаганида
одатдаги
фуқаролик
муомаласи
шароитида
олиши
мумкин
бўлган
,
лекин
ололмай
қолган
даромадлари
(
бой
берилган
фойда
)
ни
ундириш
тўғрисидаги
фуқаровий
даъволар
жиноят
процессида
кўрилади
.
Ишга
алоқадор
бошқа
фуқаровий
даъволарни
кўриш
масаласи
ишни
кўраётган
суд
томонидан
ҳал
этилади”
.
Фуқаровий
даъво
ўзини
жиноят
натижасида
мулкий
зиён
кўрган
деб
ҳисоб
-
ловчи
шахс
,
агар
у
вафот
этган
бўлса
унинг
меросхўрлари
,
вояга
етмаган
бўлса
,
қонуний
вакили
,
баъзи
ҳолларда
унинг
вакили
томонидан
оғзаки
ёки
ёзма
шаклда
ариза
бериш
орқали
қўзғатилиши
мумкин
(
ЖПК
63,276-
моддалари
).
Шунингдек
,
ЖПКнинг
279-
моддасида
Прокурор
фуқаровий
даъвони
қўзғатиши
ёки
қўзғатилган
фуқаровий
даъвони
қувватлаши
шартлиги
қайд
этилган
.
Аммо
давлат
ёки
жамият
манфаатларини
ёхуд
фуқароларнинг
ҳуқуқлари
ва
қонуний
манфаат
-
ларини
ҳимоя
қилиш
тақозо
этса
,
даъвога
қарши
эътироз
билдириши
шартлиги
қайд
этилган
.
Ушбу
моддадаги
фуқаро
сўзи
шахслар
доирасини
чеклаб
қўяётган
-
лигини
кузатишимиз
мумкин
.
Ўзбек
тилининг
изоҳли
луғатида
фуқаро
тушунчаси
бирор
мамлакатнинг
доимий
(
муайян
юридик
ҳуқуқга
эга
бўлган
)
аҳолиси
[13.
Б
. 369],
юридик
луғатларда
эса
шахснинг
ҳуқуқий
асослар
орқали
маълум
давлатга
мансублиги
[14]
тушунилиши
қайд
этилган
.
Ушбу
ҳолатда
чет
эл
фуқаросини
ҳам
ушбу
тушунчага
мансуб
деб
оладиган
бўлсак
-
да
,
фуқаролиги
бўлмаган
шахсларнинг
ҳуқуқ
ва
манфаатларини
ҳимоя
қилишда
ушбу
тушунча
маъно
жиҳатдан
ушбу
шахсларни
қамраб
олмайди
.
Шу
мақсадда
ЖПКнинг
279-
моддасини
қуйидаги
таҳрирда
баён
этишни
таклиф
этамиз
:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
177
Прокурор
фуқаровий
даъвони
қўзғатиши
ёки
қўзғатилган
фуқаровий
даъвони
қувватлаши
ёхуд
,
башарти
давлат
ёки
жамият
манфаатларини
ёхуд
шахсларнинг
ҳуқуқлари
ва
қонуний
манфаатларини
ҳимоя
қилиш
тақозо
этса
,
даъвога
қарши
эътироз
билдириши
шарт
.
Жиноят
-
процессуал
кодексида
белгиланган
зарарни
қоплаш
ҳуқуқини
амалга
ошириш
учун
жабрланувчи
қўшимча
равишда
фуқаролик
даъвогар
сифатида
тан
олиниши
керак
,
яъни
жабрланувчи
жиноят
натижасида
мулкий
зиён
кўрган
тақдирда
уни
иш
юритуви
жараёнида
фуқаровий
даъвогар
сифатида
сифатида
эътироф
этиш
тўғрисида
қарор
(
ажрим
)
чиқарилади
ва
бу
ҳолатда
жиноят
процессида
бир
шахс
иккита
процесс
иштирокчиси
сифатида
ҳуқуқий
мақомга
эга
бўлиб
қолмоқда
.
А
.
В
.
Гренико
бу
ҳолатда
яхши
бир
ечимни
таклиф
қилган: “Ҳозирги
вақтда
жабрланувчига
етказилган
моддий
зарарни
қоплаш
учун
у
қўшимча
қарор
билан
фуқаровий
даъвогар
сифатида
тан
олиниши
кераклиги
кераксиз
тартибни
келтириб
чиқаради
.
Айбланувчига
фуқаровий
жавобгарнинг
мажбуриятлари
юкланганидек
,
жабрланувчига
фуқаровий
даъвогарнинг
ҳуқуқларини
“автоматик” бериш
тартибини
назарда
тутиш
керак
бўлади
(
жабр
-
ланувчи
ва
фуқаровий
даъвогарнинг
процессуал
ҳолати
мос
келмайдиган
ҳоллар
бундан
мустасно)” [15.
Б
. 52].
Ушбу
фикрга
қўшилган
ҳолда
,
жабрланувчига
мулкий
зиён
етказилганлиги
факти
аниқланганда
,
шахсни
ишда
жабрланувчи
сифатида
эътироф
этиш
тўғрисида
қарор
фуқаровий
даъво
қўзғатилишига
асос
бўлиши
ва
унинг
бу
жараёнда
фуқаровий
даъвогар
билан
бир
хил
ҳуқуқий
мақомда
иштирокини
таъминловчи
тартибни
жорий
қилишни
мақсадга
мувофиқ
деб
ҳисоблаймиз
.
Жиноят
-
процессуал
кодексида
фуқаровий
даъвони
таъминлашнинг
асосий
чораси
сифатида
мол
-
мулкни
хатлаш
процессуал
ҳаракати
келтирилган
бўлиб
,
ушбу
ҳаракат
билан
боғлиқ
қоидалар
ЖПКнинг
35-
боби
, 290-295-
моддаларини
ўз
ичига
олади
.
Суриштирув
ва
дастлабки
тергов
босқичида
жиноят
натижасида
етказилган
мулкий
зиён
қопланишини
таъминлашнинг
муҳим
ҳуқуқий
механизми
гумон
қилинувчи
,
айбланувчи
,
фуқаровий
жавобгарнинг
мол
-
мулкини
ЖПК
290-
моддасига
мувофиқ
тезкорлик
билан
хатлаш
ҳисобланади
[16].
Шунингдек
,
ушбу
моддада
ҳукмнинг
фуқаровий
даъвога
ва
бошқа
мулкий
ундиришларга
доир
қисмининг
ижросини
таъминлаш
мол
-
мулкни
хатлашнинг
асосий
мақсади
сифатида
қайд
этилган
.
Бошқа
мулкий
ундиришларга
жарима
жазоси
,
процессуал
чиқимлар
ва
бошқаларни
келтирсак
бўлади
.
И
.
Л
.
Петрухин
мол
-
мулкни
хатлашни
фуқаролик
даъвосини
қондириш
ёки
мулкни
мусодара
қилишни
таъминлаш
учун
мулкни
яшириш
,
сотиш
,
ҳадя
қилишнинг
олдини
олиш
учун
қўлланиладиган
эҳтиёт
чораси
сифатида
кўриб
чиқишни
[17.
Б
. 341]
таклиф
қилади
.
Л
.
И
.
Кукреш
,
ўз
навбатида
,
тушунчанинг
қуйидаги
таърифини
таклиф
қилган: “Мол
-
мулкни
хатлаш
–
инвентаризация
қилиш
ва
мулк
эгасига
ёки
ундан
фойдаланаётган
шахсга
уни
тасарруф
этишни
,
зарур
ҳолларда
эса
ундан
фойдаланишни
тақиқлаш
мақсадида
ушбу
мол
-
мулкни
олиб
қўйиш
ва
сақлаш
учун
бошқаа
шахсларга
топшириш
ва
бу
ҳақида
унга
эълон
қилишдир” [18
.
Б
. 208].
В
.
П
.
Зайцев
эса
мол
-
мулкни
хатлашга
гумон
қилинувчи
,
айбланувчи
,
унинг
ҳаракатлари
учун
мулкий
жавобгар
бўлган
шахслар
мол
-
мулкини
яширмаслиги
,
йўқ
қилиб
юбормаслиги
мақсадида
,
шунингдек
,
келиб
чиқиш
манбаси
ва
тасарруф
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
178
этиши
қонунийлигини
текшириш
мақсадида
бошқа
шахсларнинг
мол
-
мулкини
тасарруф
етишни
тақиқлаш
ва
агар
керак
бўлса
,
ушбу
мулкдан
фойдаланишни
тақиқлаш
ёки
мулкни
олиб
қўйиш
ва
уни
сақлашга
топширишдан
иборат
бўлган
процессуал
мажбурлов
чораси
[19.
Б
. 100]
деб
таъриф
берган
.
ЖПКнинг
290-
моддасида
фуқаровий
даъвони
таъминлаш
учун
мол
-
мулки
хатланиши
мумкин
бўлган
шахслар
доираси
аниқ
қилиб
белгиланган
,
яъни
уларга
гумон
қилинувчи
,
айбланувчи
,
судланувчи
ва
фуқаровий
жавобгар
киради
.
Учинчи
шахсларнинг
мол
-
мулкини
хатлаш
билан
боғлиқ
нормалар
қонунчилигимизда
ўз
аксини
топмаган
.
Аксарият
ҳолларда
жиноят
натижасида
топилган
даромадларни
ўзга
шахсларнинг
эгалигига
ўтказиш
орқали
яшириш
ҳоллари
кузатилади
.
Олий
суд
Пленумининг
2016
йил
27
декабрдаги
26-
сон
Қарорининг
5-
банди
2-
хатбошисида
“ЖПК
290-
моддаси
мазмунига
кўра
,
гумонланувчи
ва
айбланувчига
тегишли
,
учинчи
шахсларда
бўлган
мол
-
мулкка
ҳам
,
башарти
иш
бўйича
иш
юритиш
даъвомида
ушбу
мулк
амалда
гумонланувчи
ёки
айбланувчига
тегишли
деб
ҳисоблашга
етарли
асослар
бўлса
,
тақиқ
солиниши
мумкин” [16] дейилган
бўлса
-
да
,
амалда
ЖПКнинг
290-
моддасида
ушбу
маънони
ифодаловчи
бирор
-
бир
жумлани
учратмадик
.
Россия
Федерациясида
[20]
бошқа
шахсларнинг
мол
-
мулки
,
агар
у
гумон
қилинувчининг
,
айбланувчининг
жиноий
ҳаракатлари
натижасида
олинган
деб
ҳисоблаш
учун
етарли
асослар
мавжуд
бўлса
,
Белорусь
Республикасида
[8]
эса
суд
бошқа
шахсларга
тегишли
бўлган
мол
-
мулкнинг
ҳақиқий
эгалик
ҳуқуқини
,
келиб
чиқиш
манбаларини
ва
қонунийлигини
текшириш
мақсадида
,
Эстония
Республикасида
[21]
ҳам
учинчи
шахсларнинг
мол
-
мулки
суднинг
розилиги
билан
хатланиши
мумкинлигини
учратдик
.
Шунингдек
,
фуқароларнинг
конституциявий
ҳуқуқларини
таъминлаш
,
халқнинг
давлатга
бўлган
ишончини
мустаҳкамлаш
мақсадида
мол
-
мулкни
хатлаш
учинчи
шахслар
манфаатларига
дахл
қилганда
хатлашни
фақат
суд
тартибида
амалга
ошириш
мақсадга
мувофиқ
.
Ривожланган
хорижий
давлатлар
,
хусусан
,
АҚШ
[22],
Россия
Федерацияси
[20],
Буюк
Британия
[23]
қонунчилигига
мувофиқ
мол
-
мулкни
хатлаш
суд
тартибида
амалга
оширилади
.
Ушбу
ҳолатларни
инобатга
олиб
ЖПКнинг
290-
моддаси
1-
қисмини
қуйидаги
таҳрирда
баён
этиш
мақсадга
мувофиқ
бўлар
эди
:
“Ҳукмнинг
фуқаровий
даъвога
ва
бошқа
мулкий
ундиришларга
доир
қисмининг
ижросини
таъминлаш
учун
суриштирувчи
,
терговчи
ёки
суд
гумон
қилинувчи
,
айбланувчи
,
судланувчи
ва
фуқаровий
жавобгарнинг
мол
-
мулкини
хатлаши
шарт
.
Бошқа
шахсларнинг
мол
-
мулки
,
агар
у
гумон
қилинувчининг
,
айбланувчи
,
судланувчининг
жиноий
ҳаракатлари
натижасида
олинган
деб
ҳисоблаш
учун
етарли
асослар
мавжуд
бўлса
,
суд
ажримига
кўра
хатланиши
мумкин
.
Ашёвий
далил
деб
эътироф
этилган
мол
-
мулкни
ўзлаштиришнинг
,
харж
қилиб
юборишнинг
,
яширишнинг
,
йўқ
қилиб
ташлашнинг
ёки
шикастлан
-
тиришнинг
олдини
олиш
мақсадида
ушбу
мол
-
мулк
ҳам
хатланади”
.
Шунингдек
,
юқорида
келтирилган
модданинг
иккинчи
қисмида
“гумон
қилинувчи
,
айбланувчи
,
судланувчи
ва
фуқаровий
жавобгар
оиласининг
нормал
турмушини
таъминлаш
учун
зарур
бўлган
уй
-
жой
,
квартира
,
уй
анжомлари
ва
жиҳозлари
,
кийим
ва
буюмлар
хатланмайди” дейилган
.
Бундан
англашилиб
турибдики
,
гумон
қилинувчи
,
айбланувчи
,
судланувчи
,
фуқаровий
жавобгар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
179
оиласи
бўлган
тақдирдагина
уларнинг
нормал
турмушини
таъминлаш
учун
мол
-
мулк
хатланмаслиги
мумкин
.
Норманинг
ушбу
тарзда
ифодаланиши
оиласи
бўлмаган
шахснинг
ягона
тураржойи
ва
ушбу
моддада
келтирилган
бошқа
буюмлари
хатланиши
мумкинлигини
ифодаламоқда
.
Бизнингча
,
қонун
чиқарувчи
ушбу
нормани
қабул
қилишда
ушбу
маънони
ифода
этмоқчи
бўлмаган
.
Бошқа
қонуности
хужжатларида
,
жумладан
,
Ўзбекистон
Республикаси
Вазирлар
Маҳкамасининг
2009
йил
14
апрелдаги
“Қарздор
ва
унинг
оиласининг
нормал
турмуш
кечириши
учун
зарур
бўлган
,
ижро
ҳужжатлари
бўйича
ундирув
қаратилиши
мумкин
бўлмаган
уй
анжомлари
ва
жиҳозлари
,
кийимлар
ҳамда
бошқа
буюмлар
рўйхатини
тасдиқлаш
тўғрисида”ги
110-
сонли
Қарорида
ҳам
“қарздор
ва
унинг
оиласининг” [24] деган
жумла
ишлатилган
,
шунингдек
,
Ўзбекистон
Республикасининг
2001
йил
29
августдаги
“Суд
хужжатлари
ва
бошқа
органлар
хужжатларини
ижро
этиш
тўғрисида”ги
Қонунининг
52-
моддаси
(
Ундирув
қаратилиши
мумкин
бўлмаган
мол
-
мулк
)
да
“Ижро
ҳужжатлари
бўйича
ундирув
қарздор
жисмоний
шахсга
мулк
ҳуқуқи
асосида
тегишли
бўлган
ёки
унинг
умумий
мулкдаги
улуши
бўлган
ягона
уйга
(
квартирага
),
агар
қарздор
ва
(
ёки
)
унинг
оила
аъзолари
унда
доимий
равишда
яшаётган
бўлса
қаратилмайди” [25],
дейилган
.
Юқоридагиларни
инобатга
олган
ҳолда
Ўзбекистон
Республикаси
Жиноят
-
процессуал
кодексининг
290-
моддаси
(
Мол
-
мулкни
хатлаш
)
иккинчи
қисмини
қуйидаги
таҳрирда
баён
этишни
таклиф
этамиз
:
Гумон
қилинувчи
,
айбланувчи
,
судланувчи
,
фуқаровий
жавобгар
ва
(
ёки
)
уларнинг
оила
аъзолари
нормал
турмушини
таъминлаш
учун
зарур
бўлган
уй
-
жой
,
квартира
,
уй
анжомлари
ва
жиҳозлари
,
кийим
ва
буюмлар
хатланмайди
.
Юқоридаги
келтирилган
ҳолат
мавжуд
бўлса
ҳам
,
қуйидаги
ҳолларда
уй
-
жой
,
квартира
,
нотурар
жойлар
хатланиши
мумкин
бўлган
ҳолатлар
ҳам
келтирилган
бўлиб
,
улар
:
–
ушбу
мулкдан
терроризм
(
ЖКнинг
155-
моддаси
),
давлатга
хоинлик
қилиш
(
ЖКнинг
157-
моддаси
),
Ўзбекистон
Республикаси
Президентига
тажовуз
қилиш
(
ЖКнинг
158-
моддаси
),
Ўзбекистон
Республикасининг
конституциявий
тузумига
тажовуз
қилиш
(
ЖКнинг
159-
моддаси
),
қўпорувчилик
(
ЖКнинг
161-
моддаси
)
жиноятлари
содир
этиш
учун
фойдаланилган
ҳолда
;
–
юқоридаги
жиноятлар
қасддан
одам
ўлдириш
,
босқинчилик
,
талончилик
ёки
бошқа
оғир
,
ўта
оғир
жиноятлар
билан
боғлиқ
бўлган
ҳолларда
.
Шунингдек,
ушбу
моддада
мол
-
мулкни
хатлаш
учун
суриштирувчи
ёки
терговчи
прокурор
розилигини
олган
ҳолда
қарор
чиқариши,
суд
эса
ажрим
чиқариши
белгиланган.
Мол
-
мулкни
хатлаш
тўғрисида
қарор
чиқарилгандан
кейин
суриштирувчи
ёки
терговчи
томонидан
гаров
реестрига
бир
кун
ичида
тегишли
ёзув
киритилиши,
мол
-
мулкни
хатлаш
ҳақида
суд
ажрими
чиқарилгандан
кейин
эса
қонунчиликка
мувофиқ
ваколатли
бўлган
органлар
томонидан
уч
сутка
ичида
шундай
ёзув
киритилиши
белгиланган.
Қарорда
мол
-
мулк
фуқаровий
даъвони
таъминлаш
учун
хатланаётганда
эса
хатланаётган
мол
-
мулк
суммаси
кўрсатилиши
белгиланган
(ЖПКнинг
290-
моддаси,
“Гаров
реестри
тўғрисида”ги
Қонуннинг
10-
моддаси).
Бунда
ҳар
бир
муайян
ҳолда
хатланаётган
мол
-
мулк
ЖПК
293-
моддаси
талабларига
риоя
этилган
тарзда
суриштирувчи
ёки
терговчи
томонидан,
зарур
ҳолларда
мутахассис
ёки
баҳоловчи
ташкилот
жалб
этилган
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
180
ҳолда
баҳоланиши
ва
баённома
билан
расмийлаштирилиши
лозим.
Прокурор,
терговчи
ёки
суриштирувчининг
автомототранспорт
воситаларини
олиб
қўйиш
тўғрисидаги
қарори
ва
автомототранспорт
воситаларини
олиб
қўйиш
тўғрисидаги
баённома
муҳр
билан
муҳрланади
[26].
Бош
прокуратура
ва
Давлат
активларини
бошқариш
агентлигининг
қарорига
кўра
қуйидаги
мол
-
мулкни
баҳолаш
учун
баҳоловчи
ташкилот
жалб
қилинади
:
а)
автомототранспорт
воситалари;
б)
дастгоҳ
ва
ускуналар
ҳамда
ишлаб
чиқариш
линиялари;
в)
кўчмас
мулк;
г)
фонд
биржасининг
расмий
листингига
киритилмаган
ва
марказлаш
-
тирилган
тартибда
котировка
қилинмаётган
қимматли
қоғозлар
(Фонд
биржа
-
сининг
расмий
листингига
киритилган
қимматли
қоғозларнинг
қиймати
фонд
биржасига
ёзма
сўровнома
юбориш
орқали
белгиланади)
[27].
Пуллар,
облигациялар,
чеклар,
акциялар
ва
бошқа
қимматли
қоғозлар
ўз
қиймати
бўйича
ҳисобга
олинади.
Мол
-
мулкни
хатлаш
жараёни
ўтказилаётганда
бу
ҳақида
баённома
тузилиб,
унда
хатланган
барча
мол
-
мулкнинг
номи,
ўлчови,
оғирлиги,
эскириш
даражаси
ва
бошқа
ўзига
хос
белгилари
санаб
ўтилиб,
мол
-
мулкни
хатлаётган
шахснинг
ҳаракатлари
тўғрисидаги
ва
баённомага
киритилган
мол
-
мулкнинг
учинчи
шахсларга
тегишлилиги
ҳақидаги
арзлар
баён
этилади,
мол
-
мулк
олиб
қўйилган
тақдирда
айнан
ниманинг
олинганлиги
ва
қаерга
ёки
кимга
сақлаш
учун
топширилганлиги,
мол
-
мулкни
хатлаш
чоғида
уни
яшириш,
йўқ
қилиб
юбориш
ёки
шикастлашга
уринишлар
қилинган
бўлса,
суриштирувчи
ёки
терговчи
томонидан
қўлланган
чоралар
кўрсатилади
(ЖПКнинг
291-
моддаси).
Хатланган
мол
-
мулк
эгасининг
мулкни
ўзлаштиришнинг,
харж
қилиб
юборишнинг,
яширишнинг,
йўқ
қилиб
ташлашнинг
ёки
шикастлантиришнинг
олдини
олиш
мақсадида
олиб
қўйилиб
,
сақлаш
учун
фуқароларнинг
ўзини
ўзи
бошқариш
органи
ёхуд
бошқа
ташкилот
вакилига
топширилиши
мумкин.
Аммо,хатлаш
жараёнида
мол
-
мулк
олиб
қўйиладиган
бўлса,
бу
жараёнда
мулкдор,
мулк
эгаси,
унинг
вояга
етган
яқин
қариндоши
,
ҳокимият
вакилининг
иштироки
белгиланмаган.
Бу
жиноят
ишини
юртитишга
масъул
бўлган
шахсларниниг
қонун
нормасини
турли
хил
кўринишда
амалиётга
татбиқ
этишига
олиб
келиши
ва
бу
орқали
шахсларнинг
ҳуқуқларини
маълум
даражада
бузилишига
олиб
келиши
мумкин.
Эстония
Республикаси
Жиноят
-
процессуал
кодексиининг
142-
моддасига
мувофиқ
мол
-
мулкни
хатлаш
чоғида
ушбу
мулк
олиб
қўйиладиган
бўлса,
ушбу
мулк
эгаси
иштирок
этиши
шартлиги,
агарда
иштирок
эта
олмаса,
ҳокимият
вакили
иштироки
шартлиги
белгиланган.
Ушбу
ҳолатларни
инобатга
олиб,
Жиноят
-
процессуал
кодексининг
294-
моддаси
1-
қисмини
қуйидаги
таҳрирда
баён
этишни
таклиф
этамиз:
“Хатланган мол
-
мулк олиб қўйилиб, сақлаш учун фуқароларнинг ўзини ўзи
бошқариш органи ёхуд бошқа ташкилот вакилига топширилиши мумкин. Ушбу
жараёнда мулкдор ёки мол
-
мулк эгаси, унинг вояга етган оила аъзоларидан бири,
ушбу шахслардан ҳеч қайси бирининг иштирокини таъминлашнинг имкони
бўлмаган тақдирда ўз
-
ўзини бошқариш органи вакили иштирок этиши шарт”
.
Умуман,
барча
амалга
оширилаётган
ислоҳотлар
шахс,
жамият
ва
давлат
манфаатларининг
ҳуқуқий
ҳимоясини
кучайтиришга
қаратилади
.
Ушбу
таклиф
қилинаётган
ўзгартиришлар
юқоридаги
мақсадларга
хизмат
қилишидан
умидвормиз.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
181
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Божьев
В.П. Гражданский иск в уголовном деле как предмет уголовно –
процессуальных отношений // Российский следователь. М.: Юрист. 2011.
–
№ 16. –
С. 16–
19.
2.
Рохлин
В.И., Сидоренко
Е.В., Стуканов
А.П., Шадрин
В.С. Уголовный процесс:
Курс лекций. М., 2001. –
С. 56.
3.
Кони
А.Ф. Собрание сочинений: В 4 –
х т. М., 1962. –
Т. 3. –
С. 178; Бозров
В.
Гражданский иск в уголовном процессе неуместен // Российская юстиция. 05.2001.
№ 5. C. 29 –
30.
4.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2000 йил 28 апрелдаги
“Маънавий зарарни қоплаш ҳақидаги қонунларни қўллашнинг айрим масалалари
тўғрисида”ги 7
-
сонли қарори. Электрон манбаа: https://lex.uz/docs/1449509
(мурожат этилган сана:03.02.2022).
5.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят
-
процессуал кодекси. Электрон
манбаа: https://lex.uz/docs/111460#253638 (мурожат этилган сана:03.02.2022).
6.
Черников О.А., Савченко Ю.С. В сборнике: Тренды развития современного
общества: управленческие, правовые, экономические и социальные аспекты.
Сборник научных статей 5
-
й Международной научно
-
практической конференции.
Ответственный редактор: Горохов А.А., 2015. С. 149.
7.
Сычева
О.А. Гражданский иск в уголовном судопроизводстве / О.А.
Сычева
// Мировой судья. –
2015.
–
№ 5. –
С. 28–
33.
8.
Уголовно
-
процессуальный кодекс Республики Беларусь от 16 июля
1999 года (По состоянию на 26.05.2021) [Электронный ресурс]. http://continent
-
online.com/Document/?doc_id=30414958 / (дата обращения: 03.02.2022).
9.
Уголовный процессуальный кодекс Украины от 13 апреля 2012 года
(По состоянию на 15.12.2021) [Электронный ресурс].
http://continent-online.com/
Document/?doc_id=31197178#pos=7;-
136 / (дата обращения: 03.02.2022).
10.
Абдуллина
А.Х. Проблемы защиты права на возмещение упущенной
выгоды / А.Х.
Абдуллина // Сфера знаний: структурные преобразования и
перспективные направления развития научной мысли. –
Казань: ООО «СитИвент»
,
2018.
–
С. 12
-14.
11.
Палиева
О.Н
.
, Кулик
Т.Ю. Журнал: Наука и образование: хозяйство и
экономика; предпринимательство; право и управление 202
1.
–
№ 6 (133), Фонд
поддержки образования и науки в Ростовской области. 2021. –
С. 131.
12.
Функ
Я.И. Характеристики упущенной выгоды как правового явления:
обстоятельства, которые необходимо доказывать для взыскания упущенной
выгоды / Я.И.
Функ // Право.by.
–
2017.
–
№ 5(49). –
С. 78–
84.
13.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати: Ф. 2. /
Тахрир ҳайъати: Т. Мирзаев ва
бошқ. –
Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006.
−
Б. 369.
14.
Ўзбекистон Ресбуликаси Миллий ҳуқуқий интернет портали. Электрон
манбаа:
https://huquqiyportal.uz/dictionary/index?alphabet=% D0%A4 &page=4&per-
page=10 (мурожат этилган сана:03.03.2022).
15.
Гриненко
А.В. Потерпевший должен иметь не меньше процессуальных
прав, чем обвиняемый // Российская юстиция. 2002. № 9. С. 52.
16.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2016 йил
27 декабрдаги “Жиноят натижасида етказилган мулкий зиённи қоплашга оид
қонунчиликни
қўллаш бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги 26
-
сонли қарори.
Электрон манбаа: https://www.lex.uz/docs/3115385 (мурожат этилган сана:
13.01.2022).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
182
17.
Уголовный процесс / Б.Т.
Безлепкин [и др.]. –
М.: Проспект, 2001. –
С.
517.
18.
Кукреш
Л.И. Уголовный процесс. Общая часть / Л.И.
Кукреш. –
Минск:
Тесей, 2005. –
С.
352.
19.
Зайцев
В.П. Понятие «наложение ареста на имущество (арест имущества)»
в
уголовном процессе Республики Беларусь / В. П. Зайцев // Вестник Белорусского
государственного экономического университета. –
2020.
–
№ 3(140). –
С. 99–
106.
20.
Уголовно
-
процессуальный кодекс Российской Федерации от 18 декабря
2001 года (По состоянию на 30.12.2021) [Электронный ресурс].
http://www.consultant.ru/
document/cons_doc_LAW
_34481 / (дата обращения: 09.03.2022).
21.
Уголовно
-
процессуальный кодекс Республики Эстонской Республики
[Электронный
ресурс].
https://www.legislationline.org/download/id/6463/file/
Estonia_CPC_as_of_2005_ ru.pdf
(дата обращения: 10.03.2022).
22.
Электрон манбаа: https://www.govinfo.gov/content/pkg/USCODE
-2011-
title18/pdf/USCODE-2011-
title18.pdf (мурожат этилган сана:10.03.2022).
23.
Электрон манбаа: https://www.legislation.gov.uk
/uksi/2020/759/ part/33/
crossheading/3/made (мурожат этилган сана:10.03.2022).
24.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил
14 апрелдаги “Қарздор ва унинг оиласининг нормал турмуш кечириши учун зарур
бўлган, ижро ҳужжатлари бўйича ундирув қаратилиши мумкин бўлмаган уй
анжомлари ва жиҳозлари, кийимлар ҳамда бошқа буюмлар рўйхатини тасдиқлаш
тўғрисида”ги 110
-
сонли қарори. Электрон манбаа:
https://www.lex.uz/acts/
1470263 (мурожат этилган сана:24.01.2022).
25.
Ўзбекистон Республикасининг 2001 йил 29 августдаги “Суд хужжатлари
ва бошқа органлар хужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги 258
-II-
сон қонуни.
Электрон манбаа: https://lex.uz/docs/26477 (мурожат этилган сана:24.01.2022).
26.
Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги, Ўзбекистон Республикаси
Ички ишлар вазирлигининг 2006 йил 14 июлдаги “Автомототранспорт
воситаларини хатлаш, бошқа шахсга беришни тақиқлаш ва тақиқни олиб ташлаш,
шунингдек автомототранспорт воситаларини хатлаш ва бошқа шахсга беришни
тақиқлаш
тўғрисидаги
маълумотларнинг
ҳужжатлаштирилган
банкини
шакллантириш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида”ги қарори
(Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2006 йил 4 июлда
1589-
сон
билан
давлат
рўйхатидан
ўтказилган).
Электрон
манбаа:
https://lex.uz/ru/docs/1017082 (Мурожаат этилган сана: 09.03.2022).
27.
Бош прокуратура ва Давлат активларини бошқариш агентлигининг
2021 йил 5 майдаги “Давлат ижрочилари томонидан ижро ҳаракатларини амалга
оширишда хатланган мол
-
мулкни баҳолаш тартиби тўғрисидаги низомни
тасдиқлаш ҳақида”ги 3297
-
сон қарори. Электрон манбаа:
https://static.norma.uz/
documents/documents3/3297.pdf (Мурожаат этилган сана: 09.03.2022).
