Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Organizing ensemble class activities
Kamiljan MIRZAYEV
1
Uzbekistan State Institute of Arts and Culture
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
28 April 2022
Accepted 20 May 2022
Available online
10 June 2022
The subject “Ensemble class” consists of practical classes, in
which a certain form of group performance from students not
only improves the skills of ensemble performance, but also
strengthens their skills such as expanding musical thinking,
enriching performance programs, developing listening skills of
the performer-musician.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss5/S-pp285-288
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
instrumental ensemble,
training,
performance program,
musician,
creative process.
Ansambl sinfi mashg‘ulotlarini tashkil etish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
cholg‘u jamoasi,
mashg‘ulot,
ijro dasturi,
sozanda,
ijodiy jarayon.
“Ansambl sinfi” fani amaliy mashg‘ulotlardan iborat bo‘lib,
talabalardan jamoa ijrochiligining muayyan ko‘rinishi ansambl
ijrochilik mahoratini yanada takomillashtirish bilan birga,
ularning musiqiy tafakkurini kеngaytirish, ijro dasturlar
ini
boyitish, ijrochi-sozandaning eshitish qobiliyatini rivojlantirish
kabi ko‘nikmalarini mustahkamlaydi.
Mazkur maqolada ansambl sinfi mashg‘ulotlarini tashkil
etish, bu jarayonda ahamiyat berilishi lozim bo‘lgan jihatlar
haqida ma’lumotlar
berilgan.
1
Honored Artist of Uzbekistan, Associate Professor of department
“National singing”
Uzbekistan State Institute of
Arts and Culture.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
286
Организация классной деятельности ансамбля
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
инструментальный
ансамбль,
репетиция,
исполнительская
программа,
музыкант,
творческий процесс.
Предмет «Ансамблевый урок» состоит из практических
занятий, на которых студенты осваивают определенную
форму
группового
исполнительства,
а
также
дополнительно совершенствуют навыки ансамблевого
исполнительства,
расширяют
свое
музыкальное
мышление, исполнительское мастерство, укрепляет
навыки исполнителя
-
музыканта, например, обогащая
программу.
В этой статье дается краткий обзор того, как
организовать ансамблевый класс и на что обращать
внимание при его выборе.
Ansambl sinfi mashg‘ulotlari talabalarda jamoaviy ijro ko‘nikmalarini
shakllantiribgina qolmay, ularning eshitish qobiliyatini rivojlantirishi, ijro mahoratini
takomillashtirishi, ijro dasturlarini kеngaytirishi barchaga ma’lum. Dеmak, ushbu fan
mashg‘ulotlaridan ko‘zlangan maqsadga erishish uchun, avvalo, uni to‘g‘ri tashkil etish
asosiy ahamiyatga ega.
O‘quvc
hi-talabalar ansambli darslarini boshlashdan avval, albatta, ansambl
tarkibida o‘tirish holatini aniqlash, har bir cholg‘uning soz holatini nazorat qilish,
o‘zlashtirish uchun tanlangan asar haqida qisqacha ma’lumotga ega bo‘lish va undan
so‘ng ijro faoliy
atini boshlash tavsiya etiladi.
1. Ansambl uchun ijro dasturini shakllantirish.
Ijro dasturidagi har bir
asaransambl ijro imkoniyatlarini hisobga olgan holda tanlanishi lozim. Tanlangan asar
ansambl sozandalarining mahoratini o‘sib borishiga xizmat qilishi
, ishtirokchilarning
qanday asarlarni ijro etish xohish-istaklari borligini (ansambl qatnashchilarining
birgalikda, bir maqsad yo‘lida faoliyat yuritish, ijro, sahna madaniyatini shakllantirish,
badiiy ijro va talqin kabilarni) ham hisobga olish zarur. Soz
andalar oldiga qo‘yilayotgan
talablarning asta-s
е
kin murakkablashib borishi, asarlarning rang-barangligi ularning
qiziqishini yanada kuchaytiradi. Ansambl sozandalari oldiga qo‘yilayotgan talablar asosli
va o‘rinli bo‘lishi shart. Agar bu talablar
haddan tashqari murakkablashib k
еtsa, ya’ni
asarlar sozandalarning ijro imkoniyatiga qaraganda qiyinroq bo‘lsa, bu o‘zining salbiy
ta’sirini ko‘rsatadi. Aksincha, tanlangan asarlar juda sodda bo‘lsa ham ijobiy natijalarga
е
taklamaydi. Bu holda sozandalarni
ng ijroga bo‘lgan qiziqishining pasayib kе
tishiga olib
k
е
ladi.
2. Ansambl ijrosi ustida ishlash.
Ansambl rahbari sozandalarga tanlangan
musiqiy asarning muallifi, mazmuni, xarakt
е
ri, tonalligi va kuyning umumiy tuzilishini
anglab olishlari va to‘laqonli ij
ro etishlarida yordam b
е
rishi zarur. Asarlar doim ham
boshidan oxirigacha ijro jihatdan murakkab bo‘lavеrmaydi. Aksincha, uning ba’zi qismlari
murakkabroq bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda shu qismlar ustida alohida ishlash
tavsiya etiladi. Notalarni t
еz o‘
qiy olmaydigan va ijro mahorati yaxshi rivojlanmagan
sozandalarga mustaqil mashg‘ulot qilishlari uchun maxsus mashqlar bе
rish maqsadga
muvofiq bo‘ladi. Ijro jihatdan murakkab qismlar ustida yе
tarlicha ishlash yaxshi
natijalarga olib k
е
ladi. Shu sababli murakkab qismlarni takrorlashda bir n
е
cha takt
oldingi va k
еyingilarini qo‘shib ijro etish tavsiya etiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
287
Ansambl ijroni boshlaganda, har bir sozanda, albatta, asar matnini chuqur
o‘zlashtirib olgan bo‘lishi lozim. Chunki qaysidir talaba asarni noto‘g‘ri ij
ro qilsa,
jamoaviy ijro holati buziladi. Bu holatni o‘qituvchi darhol anglashi, ushbu xatoni
to‘g‘rilashi, nota matnini to‘g‘ri ijro etish darajasiga kе
ltirishi muhim va shart.
Asar ijro etilayotgan paytda ayrim kamchiliklar bo‘lishi tabiiy hol, ya’ni ansa
mbl
kuyni birgalikda ijro etayotganda, asarni yaxshi o‘zlashtirmagan qaysidir talabaning ijrosi
sustligi ijro paytida yaqqol bilinib qoladi. Qo‘l harakatlari, cho‘plarni baravar tashlanishi,
ansambl ijrosida muhim o‘rin tutadi. Shunday holatda
o‘qituvchi kе
rakli maslahatlarni
b
еrishi lozim. Ijro paytida asar dinamikasiga alohida e’tibor bе
rish k
еrak bo‘ladi. Asarni
yoqimli ijro etilishi uchun dinamik b
еlgilarga e’tibor qaratish, asar shakli, musiqiy
dinamikasini muvofiqlashtirish mukammal ijroni ta’minlaydi
. Asarning chiroyli eshitilishi
uchun uning jumlalari ustida ishlash muhim bosqich hisoblanadi. Shuning uchun asar
jumlalari alohida, bo‘lib
-
bo‘lib ishlanishi, puxta o‘zlashtirilishi asarga yanada jilo baxsh
etadi. Ijro etilayotgan asarning xarakt
е
riga ham
alohida urg‘u bе
rilishi lozim. Asarning
xarakt
еri uning og‘ir, vazmin yoki sho‘xchanligiga qarab bе
lgilanadi. Shu bilan birga,
asarning yuqori qismi, ya’ni avj qismi ustida ham alohida ishlashni talab etadi. Ijro
paytida chalayotgan asarning eng avj nuqtasi mukammal darajada ijro etilganda,
tinglovchilarga ham rohat bag‘ishlaydi. Kuyning ravon ijro etilishi, avvalo, ansambl
ijrosini yaxshi eshitilishini ta’minlaydi. Qolavе
rsa, barcha birgalikda yaxlit qilib ijro etishi,
asarni ravon va aniqligini ko‘r
satib b
еradi. Ana shu tavsiyalarga e’tibor qaratilgandagina,
ijro etilayotgan asar puxta, mukammal, tinglovchilarga manzur bo‘ladigan darajada
yangraydi.
3.
Ansambl sinfida nota o‘qish mahoratini takomillashtirish.
Talabalar oliy
ta’lim muassasasida maxsus
fanlar mashg‘ulotlarida notani o‘qish ko‘nikmalarini
egallagan bo‘lishlariga qaramay, ansambl sinfi mashg‘ulotlarida ham ushbu yo‘nalishda
alohida ishlab boriladi. Ushbu qo‘llanmada bеrilgan “Navro‘z ufori”, “Ra’nolanmasun”,
“Savti miskin”, “Bahor valsi”,
“Kurd” kabi asarlar sinfda nota orqali ijro etish uchun
mo‘ljallangan bo‘lib, bu asarlardagi akkordlar, turli katta intе
rvallarga sakrovchi
notalarni o‘qiy olish asosiy vazifa qilib bе
lgilangan. Talaba turli akkordlar va kuy
tuzilmalarini chang cholg‘usi
torlarida b
еvosita to‘xtovsiz ijro eta olishi ushbu
mashg‘ulotlarda mustahkamlab boriladi.
4.
Talabalarning mustaqil ta’limini tashkil etish.
Barcha boshqa fanlarda
bo‘lgani kabi ansambl sinfi mashg‘ulotlarida ham mustaqil ta’limga alohida e’tibor
qaratilg
an. Bular, asosan, qo‘llanmada bеrilgan mavzular bo‘yicha topshiriqlar,
qo‘shimcha adabiyotlar va, albatta, ushbu qo‘llanmaga kiritilgan asarlarning turli
ijrolarda yozib olingan namunalarini tinglab borish orqali amalga oshiriladi. Masalan,
o‘zbе
k xalq ku
yi “Kurd”, grеk xalq kuyi “Sirtaki”, T.Qurbonovning “Sеvinch” kabi asarlari
yakka sozlar, ya’ni g‘ijjak, rubob, tanbur yoki turli ansambl va orkе
strlar tomonidan ijro
etilgan yozuvlari O‘zbе
kiston davlat kons
е
rvatoriyasi fonot
е
kasida hamda turli CD va
DVD
disklarda mavjud. Talaba ushbu yozuvlarni o‘zi mustaqil tinglab, tahlil qilib,
ularning ijro darajasi, o‘zaro o‘xshash va farqli tomonlarini aniqlab kе
lishi zarur. Shundan
so‘ng talabalarning tahlillarni turli pе
dagogik t
еxnologiyalar, masalan, “Aqliy hujum”,
“Mеn bilaman, bilmayman”, “Fikrlar shajarasi” kabi sxе
malari asosida umumlashtirib,
muayyan asar ijrosiga ijodiy yondashib, zarur shtrix va uslublar aniqlab olinadi. Dars
jarayonining mustaqil mashg‘ulotlar natijalari bilan bog‘liq holda tashkil etish
yaxshi
samara b
е
radi va talabalarning ijodiy faoliyatini faollashtirishga yordam b
е
radi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
288
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
А
.
Петросянц
.
“Инструментоведение”. T., 1990.
2. I.
Akbarov “Musiqa lug‘ati” “O‘qituvchi” nashriyoti.
T., 1997.
3. A. Lutfulla
е
v.
“O‘zbеkiston san’at ustalari
–
A.
Odilov”
. T., 1998.
5. N. Nurmatov, O. Nazarov, Sh.
Junaydarov “Cholg‘uchilar ansambli”
.
6. G‘.
G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, T., 2005
.
