Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues of organization of psychological service in
preschool education system
Mukhayyo RAJABOVA
1
Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2022
Received in revised form
20 June 2022
Accepted 25 July 2022
Available online
15 August 2022
This article discusses the organization of a psychological
service in preschool education, the specifics of a psychological
service, the personality of the employee who performs it and its
professional aspects.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss7/S-pp171-179
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
psychological service in
preschool education,
preschool education,
methods of
psychodiagnostics,
principles of
psychodiagnostics,
psychodiagnostics,
psychological correction
(psychocorrection),
psychological counseling
(psychoconsultation),
psychoprophylaxis,
psychological education.
Maktabgacha ta
’
lim tizimida psixologik xizmatni tashkil
qilish masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit so
‘
zlar:
maktabgacha ta’lim
muassasalarida psixologik
xizmat, maktabgacha ta’lim,
psixodiagnostik metodika,
psixodiagnostika tamoyillari,
psixodiagnostika,
psixologik tuzatish
Mazkur maqolada maktabgacha talim muassasalarida
psixologik xizmatni tashkil qilish, psixologik xizmatning
o‘
ziga
xos xususiyatlari, uni amalga oshiruvchi xodim shaxsi va uning
professional jihatlari
o‘
rganilgan hamda tadqiq etilgan.
1
Teacher of the Department of Preschool Education, Karshi State University. E-mail: m.rajabova@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
172
(psixokorreksiya),
psixologik maslahat berish
(psixokonsultatsiya),
psixoprofilaktika, psixologik
oqartuv ishlarini olib borish.
Вопросы организации психологической услуги в
системе дошкольного образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
психологическая услуга в
дошкольном образовании,
дошкольное образование,
методы
психодиагностики,
принципы
психодиагностики,
психодиагностика,
психологическая
коррекция
(психокоррекция),
психологическое
консультирование
(психоконсультация),
психопрофилактика,
психологическое
просвещение.
В данной статье рассматривается организация и
специфика
психологической
услугив
дошкольном
образовании, личность работника, который ее осуществляет,
профессиональные аспекты психологической услуги.
KIRISH
Maktabgacha ta
’
limning alohida vazirlik sifatida tashkil qilinganligi yosh avlod
tarbiyasining eng quyi po
g‘
onasiga naqadar katta e
’
tibor berilayotganligiga yaqqol misol
b
o‘
la oladi. Jumladan,
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 29-dekabrdagi
“2017–
2021-
yillarda maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora
-
tadbirlari t
o‘g‘risida”gi, O‘
zbekisto
n Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini
2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash t
o‘g‘risida”gi 2019
-yil 10-maydagi
PQ
–
4312/3106-sonli Qarori,
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil
30-
sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimi bos
hqaruvini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari t
o‘g‘risida” PF–
5198-sonli Farmoni ushbu tizimni yanada rivojlantirish
b
o‘
yicha umumiy kompleks chora-tadbirlarni
o‘
zida qamrab oladi. Bu kabi qonun
hujjatlarida maktabgacha ta’lim tuzilmasini tubdan islo
h qilish, ularni zamonaviy
texnologiyalar bilan jihozlash, malakali pedagoglar bilan ta’minlash, innovatsiyalarni
joriy etish vazifalari belgilab berilgan. Buning uchun maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
har tomonlama mos psixologik muhitni tashkil qilish, psixologik xizmatlar sohasini t
o‘g‘
ri
y
o‘
lga q
o‘
yish va takomillashtirish juda ham muhim jihat hisoblanadi.
MATERIALLAR VA METODLAR
Ta’lim
-tarbiya muassasalarida psixologik xizmatni tashkil qilish, psixologik
xizmatning ayrim jihatlari ustida t
o‘
xtalib
o‘
tishni lozim topdik. Psixologik xizmatni
tashkil qilish, uni amalga oshiruvchi xodim shaxsi va uning professional etik jihatlari
nimalardan iborat?
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
173
Maktabgacha ta’lim muassasalarida psixologik xizmatni tashkil qilish,
tarbiyalanuvchi-
tarbiyachilar
o‘rtasid
a
psixologik
xizmatni
amalga
oshirish,
muassasalarning tegishli lavozimlariga nomzodlarni qidirib topish, ulardan
munosiblarini tanlab olish va bu borada amaliy psixodiagnostikadan o‘rinli foydalanish
o‘ta muhim, mas’uliyatli hisoblanadi. Bu ish o‘ziga xos
maxsus ma’lumot, kasbiy
mahoratni talab qiladi. Chunki bu o‘rinda gap inson taqdiri, xalq manfaatlari, yurt kelajagi
ustida boradi.
Shuning uchun ham psixodiagnostika va psixodiagnost shaxsiga qator ijtimoiy etik
talablar qo‘yiladiki, ularga amal qilish s
hart. Bularga: psixodiagnostika natijalarini sir
saqlash, psixodiagnostik metodikalarning ilmiy asoslanganligini, o‘rganilayotgan odamga
ziyon yetkazmaslik, ular uchun tadqiqot natijalarining oshkoraligi, xulosalarning
obyektivligi va taklif etilayotgan amaliy tavsiyalarning samaradorligi kabilar kiradi. Bu
talablarni psixodiagnostika tamoyillari ko‘rinishida ko‘rib chiqamiz.
Psixodiagnostika natijalarini sir saqlash tamoyili
–
bu o‘rganilayotgan odam
shaxsan ruxsat bermaguncha uning natijalarini oshkor qilmaslikni taqozo etadi.
Psixodiagnostika ilmiy maqsadlarda, eksperimental tadqiqotning bir qismi sifatida
o‘tkazilayotgan holatlar bundan mustasno.
Psixodiagnostik metodikalarning ilmiy asoslanganligi tamoyili
–
ularning eng
kamida va
lidlik va ishonchlilik talablariga javob berishini taqozo etadi, ya’ni ular ishonish
mumkin bo‘lgan natijalarni berishi kerak.
Ziyon yetkazmaslik tamoyili
–
psixodiagnostika natijalarini har qanday holatlarda
tadqiq etilgan odamga ziyon yetkazmasligi kerakligini nazarda tutadi. Agar
psixodiagnostika tanlov asosida tanlab olish maqsadida yoki odamni ishga qabul qilishda
o‘tkazilayotgan bo‘lsa, unda mazkur tamoyil psixodiagnostika natijalari sinaluvchi uchun
oshkora bo‘lishi tamoyili bilan birgalikda qo‘llani
ladi. Bunda sinaluvchi undan nimani va
qanday o‘rganilishini, testdan o‘tkazish, uni tadqiq etishning natijasi qandayligi,
shuningdek, bu ma’lumotlar, uning muammosini hal qilishda kim tomonidan va qanday
foydalanishi haqida ma’lumotni talab qilishi mumkin
.
Xulosalarning obyektivligi tamoyili
–
testlashtirish natijalari ularning ilmiy
asoslangan bo‘lishini talab qiladi. Ya’ni psixodiagnostika xulosalari test o‘tkazayotgan yoki
uning natijalaridan foydalanadigan shaxsning subyektiv ustanovkalariga mutlaqo b
og‘liq
bo‘lmasligi va u tomonidan belgilangan bo‘lmay, balki validli va ishonchli metodikalarni
qo‘llagan holda o‘tkazilgan testlashtirish natijalariga asoslangan bo‘lishi shart.
Taklif etiladigan tavsiyalarning samaradorligi tamoyili
–
bunday tavsiyalar
k
imga berilayotgan bo‘lsa, shu odamlar uchun, albatta, foydali bo‘lishi kerak.
Testlashtirish natijalaridan kelib chiqqan holda o‘rganilayotgan odam uchun foydasi
tegmaydigan yoki qanday oqibatlarga olib kelishi noma’lum bo‘lgan amaliy tavsiyalarni
berishga ruxsat etilmaydi.
Psixodiagnostika ishlarini amalga oshirishda psixodiagnostikaga qo‘yiladigan
yuqoridagi talablar bilan bir qatorda, psixodiagnost shaxsiga ham alohida kvalifikatsion
talablar qo‘yiladi. Ularning asosiylari: yaxshi nazariy tayyorgarlikka ega bo‘lish,
psixodiagnostik metodikalar va ularni qo‘llash qoidalarini mukammal bilish, tegishli
metodikalardan amalda foydalanish borasida yetarlicha tajribaga ega bo‘lish kabilardir.
Har qanday psixodiagnostik metodika o‘zi o‘rganayotgan obyektga oid qa
ndaydir
bir nazariya zaminida yuzaga keladi va rivojlanadi. Masalan, intellekt testlari, intellekt
tabiati, tuzilishi, ahamiyati va hayotiy namoyon bo‘lishi haqidagi ilmiy tasavvurlarga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
174
asoslanadi. Shaxs testlari esa shaxsning ilmiy ta’rifi, shaxs tuzilish
ini tushunish, muayyan
shaxs haqida obyektiv mulohaza yuritish mumkin bo‘lgan ma’lum bir shaxs
nazariyalariga asoslanadi. Har bir psixodiagnostik metodika ayni vaqtda o‘zi bog‘liq
bo‘lgan u yoki bu nazariya bilan boyitilgan va chegaralangan bo‘ladi. Tegish
li nazariyani
bilgan holda shu nazariya doirasida o‘rganilayotgan odam haqida, ko‘pincha, bevosita
psixodiagnostika natijalari doirasidan (chegarasidan) kengroq, uzoqni ko‘zlagan
xulosalar qilishga erishish mumkin. Masalan, ayrim shaxs nazariyalariga ko‘ra
, shaxsning
bir xislati boshqa bir xislati bilan yaqindan bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun shaxs
xislatlaridan birini psixodiagnostika yordamida aniqlash bilan uning boshqa bir
xislatining qay darajada rivojlanganligi haqida ishonchli mulohazalarga kelish mumkin.
Lekin psixodiagnostika metodikasi zaminida yotadigan nazariya, ko‘pincha, uning
natijalarini izohlashni (interpretatsiya qilishni) cheklashi mumkin. Shunday
metodikalardan biri shaxsni o‘rganishga mo‘ljallangan, psixoanaliz ta’limotiga asoslangan
Tem
atik appersepsiyalashgan test (TAT) natijalarini faqat shu ta’limot doirasidagina
izohlashni va shularga asosan tegishli xulosalarga kelishni talab qiladi. Bunda shaxs
xislatlarining gumanistik yoki faktorli nazariyalariga ko‘ra asoslanishi noo‘rin bo‘ladi
.
Shundan kelib chiqqan holda aytish mumkinki, har qanday psixodiagnostik
metodikalardan psixologik amaliyotda foydalanishda psixodiagnost mazkur metodika
asoslanadigan nazariyani bilish shart. Bularsiz u odamlarni tadqiq etish natijalarini tahlil
qilish, izohlash va xulosalar chiqarishda jiddiy xatolarga yo‘l qo‘yishi mumkin.
Metodikani mukammal o‘zlashtirganlik, uni sinaluvchi e’tiboriga havola etish,
natijalarni tahlil qilish va izohlash zarur tartib-qoidalarga (protseduralarga) oid bilim va
mala
kalarga ega bo‘lishni taqozo etadi. Tadqiqotchi toki psixodiagnostik testni yaxshi
o‘zlashtirib olmagunicha (modul, me’yoriy ko‘rsatkichlari, muvofiqlashtirilganlik
darajalarini aniqlamagunicha) yoki hech bo‘l
-
masa, o‘zi qo‘llamoqchi bo‘lgan testni o‘zida
yoki o‘zi yaxshi bilgan odamlarda o‘tkazib ko‘rmaguncha, undan boshqalarni o‘rganishda
foydalanmasligi kerak. Psixodiagnostik metodikalarni qo‘llash tartibi, talablari,
qoidalarini bilish ham juda muhim. Bu tartiblarga amal qilish ishonchli natijalarni olish
imkoniyatini bersa, ularni buzish jiddiy xatolarga olib keladi. Testning o‘zi o‘z holicha
qanchalik yaxshi bo‘lishiga qaramay, undan foydalanish vaqtida, albatta,
sinaluvchilarning individual xususiyatlari, ularning mazkur vaziyatdagi holati va ko‘plab
psixodiagnostikaga ta’sir qiluvchi omillarni hisobga olish lozim. Bunda psixologik
tadqiqotlar olib borishning asosiy tamoyillari bo‘lmish determinizm va sistemalilik
tamoyillariga amal qilish kerak.
Tadqiqotchining tegishli psixodiagnostika metodikasini a
malda qo‘llay bilish
tajribasiga ega bo‘lishi ham katta ahamiyatga ega. Bunday metodikalardan foydalanish
tajribasi ham uzluksiz bo‘lishi lozim. Chunki ulardan foydalanishdagi tanaffusning uzoq
vaqt cho‘zilishi ham, odatda, tegishli bilim, malaka, ko‘nikmalarning yo‘qolishiga va ular
bilan ishlash sifatining pasayishiga olib kelishi mumkin.
Psixodiagnostik tadqiqotlar o‘tkazish vaqtida tadqiqotchi quyidagi axloqiy
-
etik me’yorlarga amal qilishi shart:
1. Odamni uning ixtiyoriy roziligisiz psixologik tadqiqotga jalb qilmaslik kerak
(qonunda belgilangan alohida sud, sud-psixologik ekspertiza yoki meditsina amaliyoti
holatlari bundan mustasno).
2.
Psixodiagnostik testlashtirish o‘tkazishdan oldin sinaluvchini u tadqiqot
jarayonida o‘zi anglamagan (sezmagan, bilmagan) holda o‘zi haqida, o‘z o‘y
-fikrlari,
hissiyoti haqida ayrim ma’lumotlarni berib yuborishi mumkinligi to‘g‘risida ogohlantirib
qo‘yish lozim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
175
3.
Agar bu qonunda ko‘rsatilmagan bo‘lsa, har qanday odam (sinaluvchi)
testlashtirish natijala
rini va undan olingan ma’lumotlarni hamda
ulardan kim, qayerda va
nima maqsadda foydalanishi mumkinligini bilishga haqli.
4.
Psixologik testlashtirish natijalari testni o‘tkazgan odam tomonidan sinaluvchiga
to‘g‘ri tushuniladigan shaklda berilishi kerak.
5. Voyaga yetmagan sinaluvchilarni testlashtirishda ularning ota-onasi yoki
ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar bolaning testlashtirish natijalarini bilishga haqli.
6. Agar testlashtirish odamning psixik rivojlanganlik darajasini aniqlash, tanlov
asosida tan
lab olish yoki ishga qabul qilish maqsadida o‘tkazilayotgan bo‘lsa, bunda ham
sinaluvchi nafaqat testlashtirish maqsadi, balki u haqida test natijalariga ko‘ra qanday
asosda xulosa qilinishini bilishga haqli.
7. Psixodiagnostik testlardan amalda foydalanish uchun asosiy javobgarlik ularni
qo‘llayotgan shaxslarga va tashkilotlarga yuklatiladi.
Ta’kidlash joizki, ijtimoiy
-
iqtisodiy tizimi mo‘tadil bo‘lgan qator rivojlangan
mamlakatlarda psixodiagnostik testlardan foydalanish, ularning natijalarini e’lon qilis
hga
nisbatan qonuniy qayd etilgan cheklanishlar mavjud.
Ular quyidagi majburiy me’yorlarni o‘zida mujassam etadi:
1.
Kasb tanlovi (profotbor) va ekspertiza uchun foydalaniladigan ko‘pchilik
psixodiagnostik testlarni ommaviy axborot vositalari orqali ochiq chop ettirish
taqiqlanadi. Chunki tegishli malaka va tayyorgarlikka ega bo‘lmagan odamlar
foydalanishi oqibatida ularning natijalari buzilishi, salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin.
2.
Psixodiagnostik testlardan foydalanuvchilar oliy psixologik ma’lumot
ga egaligi
haqidagi diplomga yoki kamida psixologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasiga ega bo‘lishi
kerak. Bu amaliyotga aloqador boshqa kishilar esa bunday faoliyat bilan shug‘ullanish
uchun tegishli litsenziyaga ega bo‘lishi lozim.
Amaliyotchi psixologning etik kodeksidan namunalar
Etik kodeks
deb, odamlarning ular muloqotga kirishadigan u yoki bu jihatlardagi
o‘zaro munosabatlari va faoliyatida amalga oshadigan xulqining axloqiy qoidalari
majmuiga aytiladi. Etik kodeks asosida adolat, mehribonlik mezonlarini namoyon
etadigan axloqiy me’yorlar yotadi.
Quyida psixologik amaliyotning turli vaziyatlarida amaliyotchi psixolog xatti-
harakati axloqiy jihatlarini muvofiqlashtiruvchi
namunaviy
(taxminiy)
etik kodeksini
keltirib o‘tamiz:
1. Psixologning psixodiagnostik amaliyotdagi kasbiy faoliyati uning sinaluvchilar
oldida alohida javobgarlikka ega ekanligi bilan xarakterlanadi.
2. Sinaluvchining shaxsiy manfaatlari tegishli muassasa, uning rahbarlari va
boshqa odamlar manfaatlariga zid bo‘lgan holatlarda psixolog o‘z vazifasini maksimal
xolislik bilan bajarishga majbur.
3. Psixologning ishi kasbiy mustaqillik va avtonomiya tamoyillari asosida tashkil
qilinadi. Uning kasbiy-psixologik tavsif masalalari yuzasidan beradigan qarori yakuniy
hisoblanadi va u yuqori boshq
aruv idoralari, tegishli muassasalar ma’muriyati tomonidan
bekor qilinishi mumkin emas.
4.
Psixolog qarorini tegishli hukm chiqarish vakolatiga ega bo‘lgan va yuqori
malakali psixologlardan tashkil topgan maxsus komissiya bekor qilishi mumkin.
5. Sinaluvchilar bilan ishlashda psixolog adolatlilik va samimiylik tamoyillariga
asoslanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
176
6. Sinaluvchilarga psixologik yordam bera olishi uchun psixolog kafolat va tegishli
huquqqa ega bo‘lishi lozim. U, o‘z navbatida, unga berilgan huquqlardan o‘rinli, to‘g‘ri
foydalanish uchun shaxsan javobgardir.
7.
Davlat xizmati idoralarida faoliyat ko‘rsatayotgan psixologning ishi har bir
sinaluvchining intellektual va shaxsiy rivojlanishi yo‘lidagi cheklanishlarni bartaraf
etishni nazarda tutadigan mutlaq gumanistik (insoniy) maqsadlarga erishishga
qaratilgan bo‘lishi kerak.
8.
Psixolog o‘z ishini sinaluvchi sha’nini mutlaq hurmat qilish va sinaluvchining
shaxsi daxlsizligini ta’minlash asosida tashkil qiladi, uning asosiy insoniy huquqlarini fa
ol
himoya qiladi .
9. Psixolog sinaluvchi manfaatlarini jamiyat va barcha odamlar oldida himoya
qiladigan asosiy himoyachilardan biri hisoblanadi.
10. Psixolog psixodiagnostik va psixokorreksion metodikalarni tanlab olishda,
shuningdek, o‘zining xulosa va tavsiyalarini berishda ehtiyotkor, hushyor bo‘lishi kerak.
11. Psixolog sinaluvchining shaxsiy rivojlanishini, uning insoniy erkini, jismoniy va
psixologik daxlsizligini cheklaydigan ishlarda ishtirok etmasligi kerak. Psixolog kasbiy
etikasining eng og‘ir
buzilishi uning sinaluvchiga ziyon yetkazuvchi ishlarda bevosita
yoki shaxsan ishtirokida namoyon bo‘ladi. Bunday holatga bir bor yo‘l qo‘ygan shaxs
psixodiagnostik ishlar bilan shug‘ullanish, professional psixologlik mutaxassisligini
ta’kidlaydigan hujjat
lardan foydalanish huquqidan butunlay (bir umrga) mahrum etiladi,
qonun bilan belgilanadigan holatlarda esa sudga beriladi.
12. Psixolog sinaluvchining haq-huquqlari boshqa odamlar tomonidan poymol
qilingan, sinaluvchilar bilan nogumanistik muloqotda bo‘li
ngan holatlarni sezgan vaqtda
bu haqida o‘zining bevosita rahbariga xabar berishi shart.
13. Psixolog sinaluvchi huquqlarining buzilishiga olib keladigan har qanday
siyosiy, g‘oyaviy, ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa ta’sirlarga qarshilik ko‘rsatishi kerak.
14.
Psixolog faqat o‘zi zarur ma’lumot va malakaga ega bo‘lgan sohalar
bo‘yichagina xizmat ko‘rsatish huquqiga ega.
15.
Yetarlicha aprobatsiyadan o‘tmagan yoki barcha ilmiy standartlarga to‘la javob
bera olmaydigan psixodiagnostik (psixokorreksion) usullardan noilojlik tufayli
foydalanishga to‘g‘ri kelib qolgudek bo‘linsa, unda psixolog bu haqida manfaatdor shaxslarni
ogohlantirib qo‘yishi va o‘zining xulosa va tavsiyalarida ehtiyotkor bo‘lishi kerak.
16. Psixologning
psixodiagnostik,
psixokorreksion
yoki
psixoterapevtik
materiallarni ulardan foydalanish uchun tegishli tayyorgarlikdan o‘tmagan, nomutaxassis
shaxslarga berishga haqqi yo‘q.
17.
Psixolog psixodiagnostika va psixologik ta’sir etish metodikalaridan maxsus
professional tayyorgarlikka ega bo‘lmagan
shaxslar tomonidan foydalanilishiga to‘sqinlik
qilishi kerak, bu haqida bundan bexabar holda unday shaxslar xizmatidan
foydalanayotgan kishilarni ogohlantirib qo‘yishi shart.
18. Sinaluvchilarning individual psixologik tekshirish natijasida olingan
ma’lumotlarini psixolog faqat ularning o‘zlarining roziligi bilangina uchinchi odamlarga
aytishi yoki berishi mumkin. Bunda sinaluvchi u haqida kimga va qanday ma’lumotlar
berilayotganligini bilishga haqli.
19.
Tegishli muassasalar ma’muriyatiga sinaluvchi haqid
a faqat bu odamlar
ulardan sinaluvchiga ziyon yetkazish maqsadida foydalana olmaydigan ma’lumotlar
beriladi, xolos.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
177
20.
Psixolog ommaviy axborot vositalari va boshqa psixologik yordam ko‘rsatish
vositalaridan foydalanishda, bunday ma’lumotlarni olish yoki
tarqatishda odamlarni
psixologik xarakterdagi yordam uchun bunga haqqi yo‘q yoki yaroqsiz, nomutaxassis
shaxslarga murojaat qilishlari kabilar salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligi haqida
ogohlantirishi, bunday yordamni qaerdan va kimdan olish mumkinl
igini aytib o‘tishi lozim.
21. Psixolog uning roli va funksiyasi sinaluvchilarga ziyon yetkazishi mumkin
bo‘lgan, turlicha (ikki) ma’noda tushunilishi mumkin bo‘lgan ishlar yoki faoliyat bilan
shug‘ullanmasligi kerak.
22.
Psixolog mijozlarga o‘zi bajara olmaydigan va’dalarni bermasligi kerak.
23. Agar sinaluvchini tadqiq qilish yoki unga psixologik aralashish boshqa
shaxsning: tegishli idoralar vakillari, vrach, sudya va h.k. talabiga ko‘ra bo‘layotgan bo‘lsa,
psixolog bu haqida sinaluvchini xabard
or qilib qo‘yishi kerak.
24.
Psixolog o‘zi o‘rgangan sinaluvchilar haqidagi ma’lumotlarning sir saqlanishi
uchun shaxsan javobgar.
25. Biron-
bir idoraga (muassasaga) ishga qabul qilish jarayonida psixolog o‘zining
professional vakolati (kompetensiyasi) doi
rasida mustaqil faoliyat qilishini aytib o‘tishi,
shuningdek, o‘zi ishlaydigan (ishlashi lozim bo‘lgan) idora ma’muriyatini va boshqa
manfaatdor shaxslarni mazkur etik kodeks mazmuni haqida ogohlantirib qo‘yishi lozim.
U o‘zining kasbiy ishiga aloqador bo‘lgan barcha shaxslar ma’lumotini
sir saqlashi va
kasbiy etika talablariga amal qilish lozimligiga e’tiborini qaratishi kerak. Shu bilan birga,
psixolog ularni uning ishiga faqat psixologik xizmatning tegishli vakolatga ega bo‘lgan
yuqori tashkilotlarigina professional aralashishi mumkin ekanligi haqida ogohlantirib
qo‘yishi kerak. Shuningdek, u boshqa shaxslar tomonidan bildirilgan noetik talablarni
bajara olmasligi haqida ham ta’kidlab o‘tishi joiz.
26. Professional amaliyotchi psixolog tomonidan etik kodeks nizomlarini buzish
Amaliyotchi psixologlar assotsiatsiyasi “psixolog obro‘si” (sudom chesti)da muhokama
qilinishi, zarur bo‘lib qolgan sharoitlarda psixologik xizmat tarkibiga kiruvchi yanada
yuqoriroq professional tashkilotlarda muhokama qilinishi kerak.
Psixologik xizmatning quyidagi umumiy yo‘nalishlari farqlanadi:
1. Psixodiagnostika.
2. Psixologik tuzatish (psixokorreksiya).
3. Psixologik maslahat berish (psixokonsultatsiya).
4. Psixoprofilaktika.
5. Psixologik oqartuv ishlarini olib borish.
Ma’lumki, har bir odam o‘zini o‘zi va voqelikni (atrofida ro‘y berayotgan voqea
-
hodisalarni, narsalarni) o‘zicha, o‘ziga xos, subyektiv aks ettiradi. Bir odamning voqelikni
qanday idrok etishi, qabul qilishi boshqa odamning aynan shu voqelikni idrok etishi,
qabul qilishiga mos kelmaydi. Shunisi bilan ham odam eng murakkab bilish subyekti
ekanligicha qolaveradi. Bu esa odamni o‘rganishni, tushunishni, u yoki bu vaziyatda u
o‘zini qanday tutishi, qanday xulq, faollikni namoyon qilishini oldindan aytib berishn
i
murakkablashtirib yuboradi. Bir odamga ma’qul bo‘lgan xulq
-
atvor me’yori boshqa bir
odamga ma’qul tushmasligi, bir odam uchun samarali bo‘lgan usul boshqasiga mutlaqo
to‘g‘ri kelmasligi mumkin. Shuning uchun shaxsga psixologik xizmat ko‘rsatishda, unga
p
sixologik ta’sir qilishda, avvalo, shu odamning o‘zi kim ekanligini, uning shaxsiy
xususiyatlari qanday ekanligini bilish muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ma’lumotlardan
hisoblanadi. Psixologik xizmatning (psixologik ta’sir etishning) samaradorligi ham aynan
s
hunga kuchli bog‘liq bo‘ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
178
NATIJALAR VA TAHLILLAR
Psixodiagnostikada turli psixodiagnostik vositalar (metodlar, testlar, so‘rovnomalar)
yordamida o‘rganilayotgan odamning psixologik xususiyatlari, shaxsi, o‘rganilayotgan
jamoadagi shaxslararo munosabatlar xususiyatlari, undagi o‘zaro munosabatlar tizimi
aniqlanadi. Bunda obyektning kim va qanday ekanligi bilinadi. Psixodiagnostika yordamida
aniqlangan xususiyatlar aksariyat hollarda ularning, asosan, salbiy xarakterga ega bo‘lgan
jihatlari psixologik tuzatish ishlari orqali bartaraf etilishi lozim.
Unda o
‘rganilayotgan shaxsning ma’lum bir faoliyatlarni maqsadga muvofiq
amalga oshirishiga xalaqit qilishi mumkin bo‘lgan ayrim sifatlari ko‘rsatiladi, ularni
bartaraf etish yuzasidan psixologik maslahatlar beriladi. Psixologik maslahatlar berishda
boshqa bir q
ancha ilmiy manbalardan olingan ma’lumotlardan, psixologning, mutasaddi
xodimning hayotiy tajribasi, kasbiy mahorati va boshqa shu kabi manbalardan
foydalanish ham mumkin, lekin bu o‘rinda hal qiluvchi manba bo‘lib, shu maslahat
berilayotgan odam, o‘quvchi, o‘qituvchi, yosh xodim va boshqalarning o‘zidan
psixodiagnostika yordamida olingan ma’lumotlar asos bo‘lishi (xizmat qilishi) kerak.
Ya’ni shu odamning o‘zidan olib
o‘ziga qaytarish maqsadga muvofiq.
Har bir testda sinaluvchida o‘rganilayotgan sifatlar qay darajada namoyon bo‘lishi,
ifodalanishi aniqlanadi. Test natijalari izohida shaxs haqida ma’lum bir tavsif beriladi.
Bularning hammasi ham bir yoqlama ijobiy bo‘lavermaydi. Shu aniqlangan sifatlarning
maqsadga erishishga, ishning muvaffaqiyatiga xalaqi
t qilishi mumkin bo‘lgan jihatlari
bartaraf etilishi lozim bo‘ladi. Buning uchun testning stimul varianti (test savoli,
topshiriqlari), shu savolga berilgan javob, bu javob uchun kalitga muvofiq qo‘yilgan baho va
yig‘ilgan ballarning izohi birgalikda ko‘ri
b chiqiladi. Shu uch asos mazmunidan kelib chiqib,
sinaluvchiga tegishli maslahat beriladi, salbiy sifatlari o‘zining salbiy asoratlarini namoyon
qilmasligi uchun maslahat, tuzatish, profilaktika tadbirlari (dasturlari) ishlab chiqiladi.
Psixoprofilaktika
da psixodiagnostika orqali aniqlangan ma’lumotlarga asoslangan
holda shaxsda mavjud bo‘lgan ijobiy va salbiy xislatlar qanday natijalarga, oqibatlarga
olib borishi mumkinligi haqida mulohaza yuritiladi. Ro‘y berish ehtimol bo‘lgan salbiy
holatlar, vaziyatl
arning oldini olish bo‘yicha tegishli chora
-tadbirlar ishlab chiqilib,
ogohlantirishlar beriladi, yo‘nalishlar belgilab olinadi.
Nihoyat, psixologik xizmatning so‘nggi yo‘nalishi bu psixologik oqartuv (ma’rifat)
ishlarini olib borishdir. Ma’lumki, hamma o
damlar ham psixologiyaga qiziqavermasligi
yoki o‘zining kasb faoliyati xarakteridan kelib chiqqan holda psixologiya fani yutuqlari,
psixologik ta’limotlar, amaliy psixologiya imkoniyatlaridan bexabar, bular haqidagi
ma’lumotlarga duch kelmagan bo‘lishi
yoki ularning bu haqidagi tasavvurlari noadekvat
bo‘lishi mumkin. Psixologik oqartuv ishlarini olib borish esa odamlarni shu
ma’lumotlardan xabardor qilish, aholi o‘rtasida psixologik bilimlarni targ‘ib qilish,
ularning psixologik savodxonligini oshirish, psi
xologik ma’rifiy ishlarning yo‘lga
qo‘yilishini taqozo qiladi. Uning samaradorligi, shubhasiz, psixologik xizmatning
yuqorida sanab o‘tilgan yo‘nalishlari natijalariga qanchalik asoslanishga bog‘liq.
Albatta, bu ishlar (psixologik xizmat) maxsus psixologik
ma’lumotga ega bo‘lgan,
malakali mutaxassislar tomonidan olib borilsa, ayni muddao bo‘ldi. Lekin, afsuski,
bunday mutaxassislarga bo‘lgan taqchillik respublikamizda o‘ta kuchlidir. Shunday ekan,
bu muammoni hal qilish uchun nima qilish kerak? Bizningcha,
bu o‘rinda
K.D.
Ushinskiyning “Har bir ilmiy ma’lumotli pedagog
–
psixologdir”,
–
deb ta’kidlagan
iborasiga tuzatish kiritib, “Har bir oliy, ilmiy ma’lumotli, mulohazali, o‘z ishini sevadigan
xodim, shubhasiz, psixologdir”,
–
deb yuritishimiz va har bir xodimning, haqiqatan ham,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
179
psixodiagnostika, amaliy psixologiya bilimlarini yetarli darajada egallagan, o‘z faoliyatida
hozirgi zamon psixologiyasi yutuqlaridan samarali foydalana oladigan xodimlar bo‘lib
yetishishlariga va ular, haqiqatan ham ,odamni bilish
borasida, shubhasiz, psixolog bo‘la
olishlariga erishish lozim.
Bunga, asosan, o‘zini o‘zi o‘qitish, o‘zini o‘zi tarbiyalash, o‘z ustida, o‘z bilim,
malaka, ko‘nikmalarini oshirish borasida uzluksiz, mustaqil ishlash orqaligina erishish
mumkin. Tegishli soha mutaxassislari malaka oshirish yoki qayta tayyorlash kurslari
o‘quv dasturi doirasida, psixologiyadan belgilangan mashg‘ulotlarda ishtirok etar
ekanlar, ayniqsa, bu fan bo‘yicha o‘tkaziladigan amaliy va mustaqil mashg‘ulotlarda faol
qatnashib, tavsiya etilgan, berilgan psixodiagnostik vositalar bilan yaqindan tanishib
chiqib, ular yordamida, avvalo, o‘zini o‘rganib borar ekanlar, o‘zlarining psixologik
savodxonlik darajasini oshirishga erishadilar. Biz ularning bu borada tegishli bilim,
malaka, ko‘nikmalarni o‘zlashtiradilar, deb umid qilamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Nishonova Z.T. Alimbayeva Sh.T., Sulaymonov M. (2014). Psixologik xizmat.
Toshkent. Fan va texnologiya markazining bosmoxonasi.
2.
Barotov Sh.R. (2007). Ta
’
limda psixologik xizmat. Buxoro.
3.
Mirashirova N. (2003). Maktabgacha tarbiya muassasalarida psixologik xizmat.
Toshkent. TDPU.
4.
Тетушкиной
M.К. (2001). Психологическая помощь и консультирование в
практической психологии. Под ред. СПб. “Речь”.
5.
Потапова
А.В., Нартова –
Бочавер
С.К. (2001). Детская психологическая
служба. M.: “Питер”.
6.
Крицкий
А.Г. (2004) Работа с изменениями в системе поддержки качества
образовательного процесса. Новые инициативы в образовании и практике социальной
работы: Диалог российских и европейских университетов. Материалы международной
научно
-
практической конференции / Под общ. ред. А.В.
Старшиновой. Екатеринбург.
7.
Якунин
В.А. (2000). Информационная основа обучения. Педагогическая
психология: учеб. Пособие / В.А.
Якунин. –
2-
е изд.–СПб.: Из
-
во В.А.
Михайлова, 41–
51.
8.
Орипова
Н.Х., & Хаитова
Ю.С. (2016). Программа по воспитанию молодёжи
в духе общенациональных ценностей.
Журнал научных публикаций аспирантов и
докторантов, (1), 47
-49.
9.
Орипова
Н.Х., & Мухаммадиева
А. (2013). Способы обучения креативности
детей дошкольного возраста.
Science and world, 50.
10.
Орипова
Н., & Нарзиева
Л. (2020). Социально
-
исторические и педагогические
проблемы овладения профессией.
Экономика
и
социум
, (12-1), 868
–
871.
11.
Dildora K., & Malikaxon S. (2022, May). Developing communication skills in the
process of training future teachers. In International Conference on Problems of
Improving Education and Science (Vol. 1, No. 02).
12.
Dildora K., & Nafosat F. (2022, May). Pedagogical basis of teaching children to rules.
In International Conference on Problems of Improving Education and Science (Vol. 1, No. 02).
13.
Oltmisheva N.G. (2021). Formation of labor culture in youth facilities.
Экономика
и
социум
, (1-2), 289
–
290.
14.
Олтмишева
Н
.
Ғ
. (2021).
Ёшлар
ижтимоий
фаоллигини
ривожлантириш–
жамият
тараққиётининг
муҳим
омили
. Scientific progress, 2(1), 1748
–
1751.
