Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Cybersecurity, digital law and digital hygiene
–
an
alternative solution to cybersecurity
Javlon ZOILBOEV
1
Tashkent State University of law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2021
Received in revised form
28 May 2022
Accepted 20 June 2022
Available online
25 July 2022
Today, each of us uses modern smart devices that are
connected wirelessly with the internet for our reading, work
and other chores. Through phone, computer, smart watches,
tablet and other gadgets, we find the necessary information to
search the World Internet network. Also now new concepts
have appeared and become popular in the legal system. This is
the so-
called “digital Law” and “digital hygiene”. This article
examines the origins, development, and current challenges and
shortcomings of cybersecurity, digital law and digital hygiene,
as well as the obstacles that exist in the world community. The
first part analyzes the emergence of concepts and the
penetration into the politics of states, the second part describes
the current threats and circumstances, the problems are
highlighted, the third part provides examples of solutions to the
problems and important proposals and conceptions, doctrines
that will be needed in the future. At the end of the article, the
author explains his views, conclusions. Besides that the author
used a new style in writing the article, in which each part
analyzes the issues that are new, but a logical continuation of
the subject studied in the previous part.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss6/S-pp1
2-24
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
cybersecurity,
cybercrime,
digital law,
digital hygiene,
digital world,
digital court,
legal system,
legal policy.
Kiberxavfsizlik, raqamli huquq va raqamli gigiyena
–
kiberjinoyatchilikka qarshi muqobil yechim
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
kiberxavfsizlik,
kiberjinoyat,
raqamli huquq,
Bugun har birimiz
o‘
qishda, ishda va boshqa yumush-
larimizni bajarishimiz uchun internet bilan simsiz va simli
bo
g‘
langan holda zamonaviy aqlli qurilmalardan foydalanamiz.
1
Teacher, Tashkent State University of law. E-mail: j.zoilboyev@tsul.uz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
13
raqamli gigiyena,
raqamli dunyo,
raqamli sud,
huquqiy tizim,
huquqiy siyosat.
Telefon, kompyuter, aqlli soatlar, planshet va boshqa gadjetlar
orqali kerakli ma
’
lumotlarni jahon internet tarmo
g‘
i orqali izlab
topmoqdamiz. Shuningdek, huquq tizimida yangi tushunchalar
paydo b
o‘
lib, ommlashmoqda. Bu, s
o‘zsiz, “raqamli huquq” va
“raqamli gigiyena” hisoblanadi. Mazkur maqolada kiberxavf
-
sizlik, raqamli huquq va raqamli gigiyenaning kelib chiqishi,
rivojlanishi va jahon ommasida hozirgi kunda mavjud muammo
va kamchiliklar, t
o‘
siqlar tahlil qilinadi. Birinchi qismda
tushunchalarning vujudga kelishi hamda davlatlar siyosatiga
kirib kelishi tahlil qilinsa, ikkinchi qismda hozirgi mavjud
tahdidlar va holatlar bayon etiladi, muammolar yoritib beriladi,
uchinchi qismda esa muammolarning yechimlari misollar bilan
keltirilib, kelgusida kerak b
o‘
ladigan muhim taklif va konsep-
siyalar, doktrinalar beriladi. Maqolaning s
o‘
ngida esa muallif
o‘
z
qarashlari, xulosalarini bayon etadi. Bundan tashqari, muallif
maqolani yozishda yangicha uslub q
o‘
llagan b
o‘
lib, unda har bir
qismda yangi, ammo oldingi qismda tadqiq qilingan mavzuning
mantiqiy davomi b
o‘
lgan masalalarni tahlil qiladi.
Кибербезопасность, цифровое право и цифровая
гигиена: альтернативное решение для борьбы с
киберпреступностью
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
кибербезопасность,
киберпреступность,
цифровое право,
цифровая гигиена,
цифровой мир,
цифровой суд,
правовая система,
правовая политика.
Сегодня каждый из нас для учебы, работы и других
занятий используем современные интеллектуальные
устройства, которые соединяются с интернетом по
беспроводной и проводной связи. Через телефоны,
компьютеры, умные часы, планшеты и другие гаджеты мы
ищем нужную нам информацию во всемирной паутине.
Также сейчас в правоведении появляются и становятся
популярными новые понятия. Это буквально «цифровое
право»
и «цифровая гигиена». В этой статье будут
рассмотрены проблемы и недостатки кибербезопасности,
цифрового права и цифровой гигиены, а также проблемы и
препятствия, с которыми сталкиваются мировые СМИ в
настоящее время. В первой части анализируется
возникновение концепций и их внедрение в политику
государств, во второй части излагаются текущие угрозы и
ситуации, освещаются проблемы, а в третьей части
приводятся важные предложения и концепции, доктрины,
необходимые в будущем, с примерами решений проблем. В
конце статьи автор излагает свои взгляды, выводы. Также
в статье будет приведен список использованной
литературы. Также автор применил новую методику
написания
статьи,
в
которой
в
каждой
части
анализируются
вопросы,
являющиеся
новым,
но
логическим продолжением исследуемой в предыдущей
части темы.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
14
Zamonaviy dunyoda har bir mezon turli darajada qimmatliklarga egaligi bilan
ajralib turadi. Siz kompyuteringiz bilan internet tarmo
g‘
i orqali qandaydir tadqiqot olib
bormoqchimisiz?
O‘
zingizga bir savolni berishingiz kerak: bu muhit qanchalik xavfsiz va
men
o‘
zimni qanday himoya qila olishim kerak?
Steve Morgan
ning tadqiqotiga k
o‘
ra,
“Agar alohida bir davlat deb qaraladigan bo‘
lsa, kiberhujumlar va kiberjinoyatchilik
2021-yilda butun dunyo b
o‘
ylab 6 trillion AQSh dollariga teng miqdorda moddiy zarar
yetkazganligini ta
’
kidlash joizdir. Bunda esa birgina kiberjinoyatchilikning k
o‘
lami butun
AQSh va Xitoydan keyin dunyodagi uchinchi yirik iqtisodiyotga aylanadi”
. K
o‘
rinib
turibdiki, jinoyatchilikning yangi va navqiron k
o‘
rinishi allaqachon jamiyat va davlatlar
ildiziga chirmashib b
o‘
lgan. Shuningdek, kiberhujumlar va kiberjinoyatchilikning zararli
ta
’
siri nafaqat iqtisodiyotga pasayish olib keladi, balki demografik
o‘
zgarishlar, inqirozlar,
davlatlarning kiberxavfsizlikka haddan ortiq miqdorda byudjet mabla
g‘
larining ajratishi
kabi va buning natijasida ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamning moddiy k
o‘
maklarsiz
qolib ketishiga olib keladigan misli his etilmagan salbiy yemirilishlar, tahdidlarni keltirib
chiqaradi.
Bundan ham tahlikali jihati shundan iboratki, statistik ma
’
lumotlar evolyutsiyasiga
k
o‘
ra, kiberjinoyatchilikning zararini baholash tarixiy k
o‘
rsatkichlarga asoslanadi, shu
jumladan, s
o‘
nggi yillardagi
o‘
sish, buyurtmachi davlatlar va uyushgan jinoiy guruhlar
tomonidan homiylik qilingan xakerlik faoliyatining keskinortishi, yaqin kelgusi yillarda
r
o‘
y berishi mumkin b
o‘
lgan hujumlar va ularning natijasida yuzaga keladigan
zararlarning k
o‘
lami hozirgiga qaraganda bir necha barobar yirikroq b
o‘
lishini taxmin
qilish qiyin emas. Buning sababi esa bu k
o‘
rinishdagi ijtimoiy xavfli qilmishlar
o‘
z ichiga
ikki k
o‘
rinishdagi:
1. Mmoddiy:
–
ma
’
lumotlarga zarar yetkazish yoxud ularning y
o‘
q qilinishi;
–
moddiy-moliyaviy boylikning y
o‘
qotilishi;
–
intellektual mulkning nobud b
o‘
lishi;
–
firibgarlik;
–
sud-tergov ma
’
lumotlarining y
o‘
qotilishi;
2.
Ma’naviy
-ruhiy:
–
shaxsiy va moliyaviy ma
’
lumotlarning
o‘g‘
irlanishi;
–
tadbirkorlikning va tashabbuskorlikning y
o‘
qotilishi;
–
samaradorlik va mahsuldorlikning kamayishi;
–
hujum natijasida olingan ma
’
lumotlarning y
o‘
qotilishi, shuningdek, uning oshkor
etilishi natijasida shaxsga va uning obr
o‘
siga zarar yetkazilishini qamrab oladi.
KIBERXAVFSIZLIK.
Nazariy-huquqiy tahlil.
Bugunga kelib, hayotning har bir jabhasi raqamlashmoqda, tu
g‘
ilishdan tortib vafot
etishgacha raqamli boshqaruv asosida hayot kechirmoqdamiz. Aholi demografiyasining
o‘
sishi hamda pasayishi, jinoyatchilik miqdorining harakatlanishi, valyuta
qimmatliklarining harakatlari, onlayn savdo, shuningdek, masofaviy ta
’
lim, masofaviy
boshqaruv kabilar shular jumlasidandir. Mazkur vositalar asosidagi hayot tarzi bizga
beqiyos qulayliklar bermoqda, biroq bugun shaxsning qadrsizlanishi, shaxsiy
ma
’
lumotlarning dunyo b
o‘
ylab tarqalib ketishi, firibgarlik qurboniga aylanishi har
qachongidan osonlashmoqda. Buning tub sababi ham aynan raqamli dunyodir. 1995-
yilda nashr etilgan M. Ethan Katshning “Raqamli dunyoda huquq” nomli kitobining kirish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
15
qismida William Gates tomonidan bir jumla aytiladi: “Kelajakda barcha narsa raqamli
b
o‘ladi”
(Katsh, 1995).
Oradan 27 yil muddat
o‘
tdi hamki, mazkur fikrning tasdi
g‘
ini
k
o‘
rmoqdamiz. Yuqorida aytilganidek, har bir soha va hayotning har bir jabhasi
raqamlashmoqda. www.datareportal.com sayti tomonidan taqdim etilgan ma
’
lumotlarga
qaraganda, bugungi kunda dunyo b
o‘
ylab jami 5 milliard kishi internetdan
foydalanmoqda
–
bu dunyo aholisining 63 foiziga teng demakdir. Xuddi shunday
ma
’
lumot www.statista.com sayti tomonidan ham taqdim etilgan. Joseph Johnson ning
tahlillariga k
o‘ra, “2022
-yil aprel oyida dunyo aholisining umumiy sonidan 4,65 milliard
kishi ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari sanalishadi”. Internet foydalanuvchilari ham
o‘
sishda davom etmoqda, s
o‘
nggi ma
’
lumotlar shuni k
o‘
rsatadiki, dunyodagi internet
bilan bo
g‘
langan aholi soni
2022-yil aprel oyigacha b
o‘
lgan 200 oy ichida deyarli 12 millionga
o‘
sdi. Bu esa
aholining kundan kunga jahon intenet tarmo
g‘
i bilan bo
g‘
lanib borayotganligini
anglatadi. Bu kabi statistik ma
’
lumotlar ijobiyligi sababli ham rivojlanish sari turtki b
o‘
la
oladi. Biroq masalaning dolzarbligi aynan yuqoridagi ijobiy jihatlarda emasligini
unutmaslik kerak.
Amaliy-nazariy tahlil.
Kiberhujumlar, kiberjinoyat, hakerliklarning zararli ta
’
siri raqamli dunyoda
shaxsiy hayot xavfsizligini, shaxsiy ma
’
lumotlar daxlsizligi haqidagi qarashlarni tubdan
o‘zgartirib yubordi. Hozirda biz tomonimizdan “yangi sanoat inqilobi” deb
nomlanayotgan jarayon yangi jamiyatni, yangi muhitni taqdim etganligi bilan bir
tomondan ijobiy ahamiyat kasb etsa, ikkinchi tomondan real xavfni ham keltirib
chiqarmoqda. Misli k
o‘
rilmagan rivojlanishga qaramay, internet bizga q
o‘
rquvning
yangicha k
o‘
rinishlarini, xavfning yangicha shakllarini olib keldi. Majir Yar va Kevin
F.Steinmetzlarning fikriga k
o‘ra, “Kibermakon, kompyuterlashtirilg
an
o‘
zaro aloqalar va
almashinuvlar sohasi jinoyatchilar va deviant faoliyat uchun juda k
o‘
p yangi
imkoniyatlarni taqdim etadi
(Yar, Majid, and Kevin F. Steinmetz., 2019)
. Shuningdek,
aksariyat manbalarda “kiberjinoyat” tushunchasi “kiberhujumlar”, “kompyu
terda sodir
etilgan jinoyatlar” yoki “kompyuter jinoyatlari” kabi nomlar bilan atalishi, Gudmen va
Benner tomonidan XXI asrning boshidayoq ilgari surilgan edi
(Goodman, Brenner,
2002)
. Biroq mazkur tushunchalar bir xil ma
’
no-mazmun anglatmasligini aytib
o‘
tish
joiz. Misol uchun, “kiberjinoyatchilik” atamasi kompyuter bilan bog‘
liq jinoyatlarga
qaraganda torroq tushunchani ifodalashi bilan ajralib turadi. Sababi, u faqatgina
kompyuter tarmo
g‘
ini
o‘
z ichiga olib, u bilan sodir etiladigan jinoiy qilmishlarni qamrab
oladi. Kompyuterlar bilan bo
g‘
liq jinoyatlar esa hatto tarmoq bilan hech qanday aloqasi
b
o‘
lmagan, faqat shaxsiy kompyuter tizimlariga ta
’
sir qiladigan jinoyatlarni ham qamrab
oladi
(Gercke, 2012)
. Kiberjinoyatchilik transmilliy jinoyatchilikning rivojlanayotgan
shaklidir. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Jinoyatchilikning oldini olish va
huquqbuzarlarni profilaktika qilish b
o‘
yicha 10-Kongressida tegishli seminar doirasida
raqamli texnologiyalar orqali sodir etiladigan jinoyatlar uchun ikkita asosiy ta
’
rif ishlab
chiqilgan edi. Tor ma
’
noda, kiberjinoyatchilik (kompyuter jinoyati) bu kompyuter
tizimlari xavfsizligining buzib kirilishi va aynan kompyuterlar tomonidan
ma
’
lumotlarning
g‘
arazli maqsadlarda qayta ishlanib foydalanilishi tushuniladi.
Kiberjinoyatchilik, keng ma
’
noda esa, (kompyuter bilan bo
g‘
liq jinoyatlar) kompyuter
tizimi yoki tarmo
g‘
i orqali yoki aynan kompyuterga va raqamli tizimlarga nisbatan sodir
etilgan har qanday noqonuniy xatti-harakatlarni, shu jumladan, kompyuter tizimi yoki
tarmo
g‘
i orqali noqonuniy egalik qilish va ma
’
lumotlarni taqdim etish yoki tarqatish kabi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
16
jinoyatlarni qamrab oladi
(Patri, 2009)
. Kibermakonning chegarasiz hududida sodir
b
o‘
ladigan jinoyatning murakkab tabiati uyushgan jinoyatchilik guruhlarining tobora
k
o‘
payib borishi bilan murakkablashadi hamda mazkur omillarning ta
’
sirida
jinoyatchilikning yangicha k
o‘
rinishi tobora xavflilik kasb etmoqda.
Kiberjinoyatchilar va ularning qurbonlari turli mintaqalarda joylashgan b
o‘
lishi
mumkin va uning ta
’
siri butun dunyo b
o‘
ylab jamiyatlar orqali
o‘
tib, shoshilinch, dinamik
va kompleks javob berish zarurligini taqozo etmoqda. Buning uchun esa eng muqobil
yechim kiberxavfsizlikni kuchaytirish sifatida maydonga chiqdi. Hozirda barcha davlatlar
tomonidan kiberxavfsizlikni rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar olib borilmoqda.
Kiberxavfsizlik qanday ta’minlanadi? Xalqaro tajribaning samarali yechimlari.
Kiberxafszlik
nima, uni qanday qilib yaratish va ta
’
minlash mumkin?
Kiberxavfsizlik tushunchasi bu raqamli muhitning turli xil tashqi xavflardan himoya,
muhofaza etilishini anglatadi. Yanada aniqroq qilib aytganda, kiberxavfsizlik
–
bu
kiber(raqamli) muhitni va tashkilot va foydalanuvchi aktivlarini himoya qilish uchun
ishlatilishi mumkin b
o‘
lgan vositalar, siyosat, xavfsizlik tushunchalari, xavfsizlik
kafolatlari, k
o‘
rsatmalar, xatarlarni boshqarish yondashuvlari, harakatlar, treninglar, eng
yaxshi amaliyotlar, ishonch va texnologiyalar t
o‘
plami. Unga tashkilot va foydalanuvchi
aktivlariga ulangan hisoblash moslamalari, xodimlar, infratuzilma, dasturlar, xizmatlar,
telekommunikatsiya tizimlari va kibermuhitda uzatiladigan va/yoki saqlanadigan
ma
’
lumotlarning yi
g‘
indisi kiradi. Kiberxavfsizlik tashkilot va foydalanuvchi aktivlarining
xavfsizlik xususiyatlariga erishish va texnik xizmat k
o‘
rsatishni ta
’
minlashga intiladi.
Kiberxavfsizlik axborot texnologiyalarining doimiy rivojlanishida muhim rol
o‘
ynaydi. Internet xizmatlari kiberxavfsizlikni kuchaytirish va muhim axborot
infratuzilmalarini himoya qilish har bir mamlakat xavfsizligi va iqtisodiy farovonligi
uchun juda muhimdir. Internetni xavfsizroq qilish (va internet foydalanuvchilarini
himoya qilish), yangi xizmatlarni rivojlantirish davlat siyosatining ajralmas qismiga
aylandi
(Kellermann, 2014)
. Kiberjinoyatchilikni t
o‘
xtatish milliy kiberxavfsizlik va
muhim axborot infratuzilmasini himoya qilish strategiyasining ajralmas qismidir.
Xususan, bunga AKTni jinoiy yoki boshqa maqsadlarda suiiste
’
mol qilishga qarshi tegishli
qonunchilikni qabul qilish va milliy tanqidiy infratuzilmalar yaxlitligiga ta
’
sir k
o‘
rsatishga
qaratilgan tadbirlar kiradi. Milliy darajada bu davlat organlari, xususiy sektor va
fuqarolarning oldini olish, tayyorlash, javob berish va hodisalardan qutulish bilan bo
g‘
liq
muvofiqlashtirilgan harakatlarni talab qiladigan umumiy mas
’
uliyatdir. Mintaqaviy va
xalqaro miqyosda bu tegishli sheriklar bilan hamkorlik va muvofiqlashtirishni talab
qiladi. Kiberxavfsizlik uchun milliy asos va strategiyani shakllantirish hamda amalga
oshirish keng qamrovli yondashuvni talab qiladi. Kiberxavfsizlik strategiyalari, masalan,
kiberjinoyatchilik qurboniga aylanishining oldini olish uchun texnik himoya tizimlarini
ishlab chiqish yoki foydalanuvchilarni
o‘
qitish kiberjinoyatchilik xavfini kamaytirishga
yordam beradi. Kiberxavfsizlik strategiyasini ishlab chiqish va q
o‘
llab-quvvatlash
kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda muhim element hisoblanadi. Dunyoda mavjud
analitik tashkilotlar hamda ishonchli statistik ba
’
za ma
’
lumotlari shuni k
o‘
rsatmoqdaki,
hozirda davlatlar raqamli ma
’
lumotlarning xavfsizligini, ularning ishonchli himoya
qilinishini ta
’
minlash uchun har yili davlat byudjeti xarajatlarini oshirib bormoqdalar.
Misol uchun, bu k
o‘
rsatkich 2021-yilda Amerika Q
o‘
shma Shtatlari davlat byudjeti uchun
qariyb 11 milliard dollarga tushganini alohida ta
’
kidlash joizdir. Quyida 10 ta davlat
byudjetining qancha qismi kiberxavfslzilikni ta
’
minlashga ajratilayotganligi keltirilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
17
1-jadval.
2020-2022-
yillarda davlatlar byudjetining kiberxavfsizlikni ta’minlashga
ajratilgan mabla
g‘
lari miqdori.
№
Davlatlar
Kiberxavfsizlik uchun sarflanayotgan
mabla
g‘
miqdori(AQSh dollarida)
Yil
1.
AQSh
10.9 milliard
2021
2.
Yaponiya
10.4 milliard
2020
3.
Buyuk Britaniya
6.48 milliard
2021
4.
Fransiya
1.2 milliard
2021
5.
Avstraliya
336 million
2021
6.
Ispaniya
150 million
2021
7.
Rossiya
Tax. 110 million
2021
8.
Kanada
96.5 million
2022
9.
Eron
71.4 million
2021
10.
Malayziya
6.13 million
2021
11.
Germaniya
1.73 million
2021
K
o‘
rinib turibdiki, 3 davlatda AQSh, Yaponiya hamda Buyuk Britaniyada
kiberxavfsizlikni ta
’
minlash masalasi hamda unga ajratilayotgan mabla
g‘
miqdori yuqori.
Yuqorida aks ettirilgan jadvaldagi ma
’
lumotlar diagrammaga joylanganida, qaysi
davlat tomonidan qanday miqdorda moliyaviy mabla
g‘
lar ajratilayotgan kiberxavfsizlik
sohasi aks etganligini k
o‘
rishimiz mumkin
AQSH 10.9 milliard
Yaponiya 10.4
milliard
Buyuk Britaniya
6.48 milliard
Fransiya 1.2
milliard
Avstraliya 336
million
Ispaniya 150
million
Rossiya Tax. 110
million
Kanada 96.5 million
Eron 71.4 million
Malayziya 6.13
million
Germaniya 1.73
million
2020-2021- yillarda davlatlar byudjetining kiberxavfsizlikni
ta’minlashga ajratilgan mablag‘
lari miqdori.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
18
Mazkur diagrammada aks etgan raqamlar faqatgina 2020
–
2021-yillarda qayd
etilgan natijalar sanaladi. Undan tashqari, davlatlar tomonidan ikki yillik, uch yillik
strategiyalar, rejalar ishlab chiqilgan b
o‘
lib, mazkur strategiyalarni amalga oshirish
uchun moliyaviy mabla
g‘
larni ajratish k
o‘
lami oshib bormoqda. Q
o‘
shimcha qilib
aytganda, hozir faqat davlat tomonidan emas, balki xususiy subyektlar, investorlar,
shuningdek, tadbirkorlik subyektlari ham
o‘
z bizneslarining xavfsizligini ta
’
minlashga
doir bir qator chora-tadbirlarni amalga oshirmoqdalar. Raqamli transformatsiya
tashabbuslarini har qachongidan ham tezroq amalga oshirish zarurati bilan q
o‘
llab-
quvvatlangan korxonalar s
o‘
nggi bir yil ichida mavjud mahsulotlarni yangilash va bulutga
asoslangan yangi mahsulotlarni ishlab chiqish orqali onlayn xizmatlardan foydalanishni
ikki barobarga oshirdi.
Bugunga kelib, xususiy sektor vakillari ham kiberxavfsizlik uchun chora-tadbirlar
miqdori hamda k
o‘
lamini yanada oshirib bormoqdalar. Shu bilan birga, unga
ajratilayotgan moddiy mabla
g‘
larning miqdori ham yildan yilga oshib bormoqda. Misol
uchun, quyidagi jadvaldan ham buni k
o‘
rishimiz mumkin b
o‘
ladi.
2-jadval.
Axborot xavfsizligi va xatarlarni boshqarish segmenti b
o‘
yicha oxirgi
foydalanuvchi xarajatlari, 2020
–
2021 (million AQSh dollari).
№
Segment sohasi
2020
2021
O‘
sish(%da)
1.
Dastur xavfsizligi
3.333
3.738
12.2
2.
Bulutli xavfsizlik
595
841
41.2
3.
Ma’lumotlar xavfsizligi
2.981
3.505
17.5
4.
Hisobga olish kartalariga kirishni boshqarish
12.036
13.917
15.6
5.
Infratuzilmani muhofaza qilish
20.462
23.903
16.8
6.
Integratsiyalashgan xatarlarni boshqarish
4.859
5.473
12.6
7.
Tarmoq xavfsizligi uskunalari
15.626
17.020
8.9
8.
Boshqa axborot xavfsizligi dasturlari
2.306
2.527
9.6
9.
Xavfsizlik xizmatlari
65.070
72.497
11.4
10.
Iste
’
molchilar xavfsizligi dasturi
6.507
6.990
7.4
Jami
133.776
150.409
12.4
Ma
’
lum b
o‘
lmoqdaki, xususiy sektorda ham axborot xavfsizligini, kiberxavfsizlikni
ta
’
minlashga doir jadal choralar k
o‘
rilmoqda. Eng yuqori moliyaviy ta
’
minot har ikki yilda
ham xavfsizlik xizmatlarini k
o‘
rsatishga sarflangan. Biroq 2021-yilga kelib, umumiy
o‘
sish k
o‘
rsatkichi 12.4 foizni tashkil etganligini k
o‘
rishimiz mumkin.
Bir qator davlatlar tomonidan kiberxjinoyatchilikning oldini olish hamda unga
qarshi kurashish uchun kiberxavfsizlikni mustahkamlash taklif etilayotgan paytda
olimlar hamda bir necha mutasaddi tashkilotlar, shuningdek, ilmiy-jamoatchilik vakillari,
avvalo, ikkita mezon, va k
o‘
nikma t
o‘g‘
ri shakllantirilsa, singdirilsa, raqamli dunyoda
xavfsiz yashash hamda ish samaradorligi orqali mehnatdan qoniqishga erishish
mumkinligini ilgari suradilar. Bular
“raqamli huquq”
hamda
“raqamli gigiyena”
.
Tadqiqotimizning kelgusi davomida mazkur tushunchalar haqida s
o‘
z yuritamiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
19
RAQAMLI HUQUQ.
“Ma’lumotni raqamlashtirish”
(Eric Hilgendorf, Jochen Feldle, 2018)
ma
’
lumotni
nol va birliklar ketma-ketligi sifatida taqdim etishni anglatadi. Raqamli ma
’
lumotlarni
tahrirlash, saqlash va kompyuterlar
o‘
rtasida osongina uzatish mumkin. Zamonaviy
kompyuterlarning yuqori quvvatini va ularning global internet tarmo
g‘
ini hisobga olgan
holda, bu katta hajmdagi ma
’
lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash, saqlash va
uzatish mumkinligini anglatadi. Bu esa ma
’
lumotlarni raqamlashtirish demakdir. Demak,
“raqamli” tushunchasi axborotning raqam ko‘
rinishida ifodalanishi ekan. Bu y
o‘
l bilan
esa, odatda, maxfiylik kasb etuvchi ma
’
lumotlar shifrlanadi, barchaga ma
’
lum b
o‘
lishidan
saqlanadi. Endilikda huquq tushunchasiga t
o‘
xtalsak, uzoq yillardan beri shakllanib
kelayotgan tushunchalar huquqni anglash va talqin etishga k
o‘
mak beradi. Qonun nazorat
vositasi sifatida
(Waldron J, E.N. Zalta, 2020)
XVIII asrdan beri
o‘
zining ichki tuzilishini
shakllantirib, saqlab kelmoqda. Shuningdek, huquq bu
“muayyan mamlakat yoki jamoa
o‘
z a
’
zolarining harakatlarini tartibga soluvchi va jazo q
o‘
llash orqali amalga oshirishi
mumkin b
o‘lgan qoidalar tizimi”
sifatida ham
bayon etiladi. Shuningdek, “qonun –
bu
inson xulq-atvori qoidalarni boshqarishga b
o‘ysundirish korxonasi” sanalishini keltirish
ham
o‘
rinlidir
(Austin, 1955)
. Undan tashqari, huquq
–
bu “xulq
-atvorni shakllantirish,
nizolarni hal qilish, huquqlarni ta
’
minlash va erkinliklarni himoya qilish, hatto adolatni
ta
’minlashga umid qiladigan jarayon”
(Katsh, 1995)
sifatida ta
’
rif etiladi. Bundan kelib
chiqadiki, qonun bu jamiyatda yurish-turish tartibini belgilaydigan, davlat hokimiyati
tomonidan ishlab chiqlishi va q
o‘
riqlanishi bilan alohida xususiyat kasb etadigan ijtimoiy
jarayon sanaladi. Shuningdek, huquqni tadqiq etishda turli xil yondashuvlar ham
mavjudki, mazkur yondashuvlar hamda qarashlar, huquq oilalari ta
’
sirida huquq
“umumiy huquq”
(Packard, 2010)
va “kontinental huquq” kabi ulkan turlarga ajratiladi.
Biroq biz s
o‘
z yuritmoqchi b
o‘
lgan raqamli huquq esa yuqoridagi ikki oilani birlashtirdi
desak, mubola
g‘
a b
o‘
lmaydi.
Insoniyat paydo b
o‘
lib, shaxslar jamoa b
o‘
lib yashay boshlaganidan buyon jamaiyat
a
’
zolari
o‘
zlari tomonidan amalga oshiriladigan ayrim xatti-harakatlarni qoida tariqasida
belgilab q
o‘
yganlar. Vaqtlar
o‘
tishi, zamonaviy texnika vositalarining hayotimizga kirib
kelishi bilan, endilikda huquqning amalga oshirilishi hamda q
o‘
llanadigan sohalari ham
o‘zgarib, kengayib bormoqda. Xususan, bugungi raqamli dunyoda “raqamli huquq”
tushunchasi hayotimizga kirib keldi va ayni damda “kiberjinoyatlar”ga, onlayn
huquqbuzarliklarga qarshi eng muqobil yechim sifatida “raqamli huquq”ni rivojlantirish
raqamli kurash maydoniga chiqmoqda. Raqamli huquq
o‘
zi nima? Umumiy huquqdan
qanday farqli jihatlari mavjud? Raqamli huquq bu axloqiy yoki axloqiy b
o‘
lmagan xatti-
harakatlar uchun elektron javobgarlikni ifoda etuvchi zamonaviy tushuncha sifatida
maydonga chiqmoqda. Shu bilan birga, raqamli huquq harakatlar va harakatlar uchun
elektron javobgarlik sifatida belgilanadi. Buni boshqacha qilib ta
’
riflaydigan b
o‘
lsak,
raqamli huquq internetdan foydalanish davomida ruxsat berilgan va foydalanish
taqiqlangan amallarni anglatadi. Shuningdek, internetdan foydalanishning axloq
mezoniga k
o‘
ra ikki turi farqlanib, axloqiy foydalanish jamiyatning qonunlariga mos
keladigan internetdagi barcha ishlarni qamrab oladi. Axloqiy b
o‘
lmagan foydalanish
jamiyatning qonunlariga mos kelmaydigan internetdagi barcha harakatlarni qamrab
oladi. Avval ta
’
kidlanganidek, kiberxavfsizlik axborot texnologiyalari va internet
xizmatlarining doimiy rivojlanishida muhim rol
o‘
ynaydi. Internetni xavfsizroq qilish
(internet foydalanuvchilarini himoya qilish) hamda yangi xizmatlarni rivojlantirish
hukumat siyosatining ajralmas qismiga aylanmoqda. Kiberxavfsizlik strategiyalari,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
20
masalan, kiberjinoyatchilik qurboniga aylanishning oldini olish uchun texnik himoya
tizimlarini ishlab chiqish yoki foydalanuvchilarni
o‘
qitish
–
kiberjinoyatchilik xavfini
kamaytirishga yordam beradi. Aynan raqamli huquq ham ana shunday vositalardan eng
muhimi hisoblanadi. Davlatning va xalqaro tashkilotlarning asosiy xatti-harakatlari
konstitutsiyalar, qonunlar, xalqaro shartnomalar, qonunosti hujjatlarida aks etgan b
o‘
lsa,
raqamli huquq ham huquqning bu manbalarini inkor etmagan holda mazkur
huquqlarning zamonaviy texnika-texnologiyalar hamda internet jahon ommaviy
tarmo
g‘
ida amalga oshiriladigan k
o‘
rinishidir.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti
(OECD)
, Osiyo-Tinch Okeani Iqtisodiy
Hamkorlik Forumi
(APEC)
va Afrika Ittifoqi
(AU)
kabi xalqaro iqtisodiy tashkilotlar
shaxsiy ma
’
lumotlarning transchegaraviy uzatilishi bilan bo
g‘
liq maxfiyligi b
o‘
yicha
o‘
z
k
o‘
rsatmalarini ishlab chiqdilar. Ushbu k
o‘
rsatmalar xalqaro savdoni rivojlantirish uchun
xalqaro maxfiylik va ma
’
lumotlarni himoya qilish standartini yaratishga yordam beradi,
lekin mazkur normalar ba
’
zi ishtirokchi mamlakatlarning ichki qonunlariga qaraganda
zaifligi bilan ajralib turadi. Mazkur standartlarning eng asosiylaridan biri bu Yevropa
Ittifoqi tomonidan 2016-
yilda qabul qilingan “Shaxsiy ma’
lumotlarni himoya qilishning
umumiy qoidalari”
hisoblanadi. Oddiy ijtimoiy munosabatlarda shaxsning shaxsiy
huquqlari Konstitutsiya, qonunlar, qonunosti hujjatlari hamda xalqaro shartnomalarda
nazarda tutilgan qoidalar bilan kundalik moddiy hayotda r
o‘
y beradigan ijtimoiy
munosabatlarni tartibga soladi. Raqamli huquqda esa, xuddi shuningdek, Konstitutsiya,
qonunlar, qonunosti hujjatlari hamda xalqaro shartnomalarda internetda amalga
oshiriladigan xatti-harakatlarni amalga oshirish va boshqarish qonun-qoidalari, tartib-
qoidalari belgilab beriladi. Misol uchun,
O‘
zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
97-
moddasida “qa
sddan odam
o‘ldirish” shaxsga qarshi jinoyat sanalsa, shaxsga doir
ma
’
lumotlarni uning ruxsatisiz oshkor qilish, shuningdek, diniy materiallarni tayyorlash,
saqlash va tarqatish ham jinoyat sanalishi belgilab q
o‘
yilgan. Mazkur normalar moddiy
huquq normalari sanaladi. Raqamli huquq esa huquqning yangi bir sohasi sifatida
zamonaviy texnika-texnologiyalar bilan bo
g‘
liq ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishga
qaratilgan huquqiy normalar yi
g‘
indisidir. Qoida tariqasida shuni aytish joizki, raqamli
huquq bu
–
raqamli texnologiyalar vositasida yuzaga keladigan ijtimoiy munosabatlarni
tartibga solishga qaratilgan, internet tarmo
g‘
i foydalanuvchilarining
o‘
z xatti-harakatlari
uchun javobgarlik darajasini belgilab beruvchi xulq-atvor qoidalalari yi
g‘
indisi. Raqamli
huquqqa misol sifatida dunyo aholisining qariyb 2 milliard 936 million aholisi tomonidan
foydalanilayotgan Facebook ijtimoiy tarmo
g‘
ining raqamli huquqiy me
’
yorlarini k
o‘
rib
chiqamiz. https://transparency.fb.com saytining ma
’
lumotlariga k
o‘
ra, Facebook ijtimoiy
tarmo
g‘
idan foydalanuvchilar quyidagi sohalardagi huquqiy me
’
yorlarga amal qilishlari
kerak b
o‘
ladi:
–
haqiqiylik;
–
xavfsizlik;
–
maxfiylik;
–
qadr-qimmat.
Haqiqiylik.
Facebook unda k
o‘
rilgan kontent haqiqiy ekanligiga ishonch hosil qilishni istaydi
va shuni ta
’
minlashga harakat qiladi. Shuningdek, haqiqiylik ma
’
lumot almashish
uchun yaxshi muhit yaratilganligini inobatga olib, Facebookdan foydalanadigan
foydalanuvchilar kim ekanligi yoki ular nima qilayotgani haqida ma
’
lumotni buzish
Facebook tomonidan q
o‘
llab-quvvatlanmaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
21
Xavfsizlik.
Facebook xavfsiz tarmoq b
o‘
lib, foydalanuvchilarning jismoniy xavfsizligiga zarar
yetkazishi mumkin b
o‘
lgan kontent olib tashlanadi. Odamlarga tahdid soladigan,
boshqalarni q
o‘
rqitishi, kamsitishi, haqorat qilishi mumkin b
o‘
lgan har qanday ma
’
lumot
tarmoqdan
o‘
chiriladi.
Maxfiylik.
Facebook foydalanuvchilarning shaxsi hamda ma
’
lumotlarning maxfiyligini
ta
’
minlaydi. Maxfiylik foydalanuvchilarga Facebookda qachon va qanday ma
’
lumotlarni
ulashish hamda qaysi ma
’
lumotlarni ulashmaslik haqida mustaqil qaror qabul qilishni
yaratib beradi.
Qadr-qimmat.
Facebookdan foydalanayotgan har bir foydalanuvchining qadr-qimmat va huquq
erkinliklarida bir xillik kafolatlanadi. Shuningdek, har bir foydalanuvchi boshqalarning
ham qadr-qimmatlarini hurmat qilishlarini ta
’
minlash choralarini k
o‘
radi.
Yuqorida keltirib
o‘
tilganlar Facebook ijtimoiy tarmo
g‘
ining foydalanuvchi
shartlari hisoblanadi. Undan tashqari, har bir foydalanuvchi amal qilishi kerak b
o‘
lgan
muhim raqamli qoidalar ham mavjud. Xususan, foydalanuvchilar quyidagi mazmundagi
materiallarni post sifatida q
o‘
yishlari taqiqlanadi:
–
z
o‘
ravonlik va z
o‘
ravonlikni tar
g‘
ib etuvchi materiallar;
–
shafqatsizlik va diniy kamsitishlarni tar
g‘
ib etuvchi materiallar;
–
millatlararo i
g‘
volar tarqatuvchi, insoniyatga xavf tu
g‘
diruvchi kontentlar.
Xulosa qilish mumkin b
o‘
ladiki, raqamli huquq bu moddiy huquqning zamonaviy
texnologiyalarga tatbiq etiladigan k
o‘
rinishidir. Bunda esa asosiy e
’
tibor raqamli
texnologiyalar orqali sodir etiladigan har qanday jinoyat yoki boshqa ijtimoiy xavfli
qilmish uchun xuddi an
’
anaviy huquqda b
o‘
lgani kabi javobgarlik belgilanishiga
qaratilishi darkor. Xususan, ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar orqali
kishining sha
’
ni,qadr-qimmatiga yetkazilgan har qanday zarar qat
’
iy jazolanishi kerak.
Undan tashqari, mualliflik huquqining har qanday k
o‘
rinishi muhofaza etilishi maqsadga
muvofiq b
o‘
ladi.
RAQAMLI GIGIYENA NIMA VA U KIBERJINOYATCHILIKNING OLDINI OLA OLADIMI?
Gigiyena atamasini eshitishimiz bilan k
o‘
z oldimizga har kuni tongda turib, yuz-
q
o‘
limizni yuvishimiz, tishlarimizni tozalashimiz, ozoda ust-bosh kiyishimiz kabi
harakatlar majmui keladi. Bu amallar kishining so
g‘
ligi uchun asosiy protektor vazifasini
o‘
tab beradi. Ayni paytda ishga,
o‘
qishga y
o‘
l olishdan oldin esa q
o‘
limizdagi mobil aloqa
vositasi orqali ijtimoiy tarmoqdagi profillarimizga kirib, undagi yangiliklar, bizga
y
o‘
naltirilgan va bizga j
o‘
natilgan xabarlar bilan tanishib chiqamiz.
Endi bir
o‘
ylab
qarang-a, siz mobil aloqa qurilmangizda va ijtimoiy tarmoqlarda
o‘
z shaxsiy
gigiyenangizga amal qilasizmi?
Raqamli gigiyena
–
biz kundalik turmushimizni ularsiz tasavvur qilolmaydigan
ijtimoiy tarmoqlar hamda elekton qurilmalar, shuningdek, internet jahon tarmo
g‘
idan
xavfsiz foydalanish tartib-
qoidalaridir. Ilmiy tomondan qaralganda esa, “raqamli gigiena
odamlarni kiberxatarlarni minimallashtirish maqsadida muntazam ravishda raqamli
amaliyotlarni bajarishga undov
chi vositadir”. Ushbu atama ilk bor 1977
-yil oktabr oyida
James institutidagi ma
’
ruzalardan birida Suzan Sontag tomonidan q
o‘
llangan b
o‘
lib,
harbiy yoki urush harakatlarida ishlatiladigan
“kiberxavfsizlik”
dan farqli
o‘
laroq,
“raqamli xavfsizlik” shaxsning
so
g‘
ligi bilan bo
g‘
liq atamani anglatadi, ya
’
ni ijtimoiy
olamdagi tom ma
’
nodagi so
g‘
ligini.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
22
2014-yilda esa Tarmoq madaniyati instituti(INC) olimlari tomonidan
“raqamli
gigiyena”
atamasining butun ilmiy-nazariy jihatlari yoritib berildi. Unga k
o‘ra, “Raqamli
transkodlash” deb nomlangan matnda Marianne van den Boomen “raqamli amaliyot”
tushunchasini
“ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘
lgan raqamli ramziy obyektlarni
manipulyatsiya qilish, modifikatsiya qilish va loyihalashni
o‘
z ichiga olgan kundalik
amaliyotlarning ketma-ket t
o‘
plami
” sifatida izohlab berdi
.
Demak,
“raqamli gigiyena”
ning kelib chiqishi yaqin
o‘
tmishga borib taqalar ekan,
ijtimoiy tarmoqlardagi xavfsizligimizni ta
’
minlash uchun biz nimalarga amal qilishimiz
kerak?
Birinchidan,
“eshitaman va unutaman; ko‘
raman va eslayman; bajaraman va
tushunaman” tamoyiliga (I hear, and forget. I see, and I remember. I do, and
I understand) amal qilish k
o‘
nikmasini shakllantirish zarur. Boisi shundan iboratki, har
birimiz kundalik hayotimizda ijtimoiy tarmoqlardan foydalamiz. Deylik, sizda Facebook,
Instagram yoki oddiygina Telegram messenjeri mavjud va siz ular orqali
o‘
z
faoliyatingizni yuritasiz. Telegram messenjerida sizning shaxsiy ma
’
lumotlaringiz,
fayllaringiz, oilangiz bilan hordiq chiqarishdagi suratlaringizni xavfsiz saqlash uchun siz
bir necha bosqichli algoritmni amalga oshirishingiz kerak b
o‘
ladi. Bu algoritm
“ikki
bosqichli tekshiruv”
deb nomlanadi. Bu himoya tizimini ishga tushirib, shaxsiy
ma
’
lumotlaringiz himoyasini ta
’
minlashingiz uchun siz, albatta, uni
o‘
zingiz sinab
k
o‘
rishingiz kerak. Shundagina sizning ma
’
lumotlaringiz xavfsiz saqlanadi, har qanday
ikkinchi odamning yordami bilan yaratilgan xavfsizlik tizimi
o‘
sha yordamchi shaxsning
xavfini yuzaga keltiradi. Shunday ekan, “eshitaman va unutaman; ko‘
raman va eslayman;
bajaraman va tushunaman” tamoyiliga amal qilish muhimdir.
Ikkinchidan,
shaxsiy ma
’
lumotlaringizni xavfsiz saqlamaslik oqibatlari bilan
yaxshilab tanishib q
o‘
yishingiz maqsadga muvofiq. Bu esa
o‘
z-
o‘zidan sizda “raqamli
gigiyena” nima ekanligi haqidagi tasavvurni va unga rioya qilish ko‘
nikmasini
shakllantiradi.
Kibermuhitdagi xavfsizlik qoidalariga rioya qilmaslik va shaxsiy ma
’
lumotlarni
himoyalamaslik quyidagi oqibatlarni keltirib chiqaradi:
–
kompyuter, telefon, umuman olganda,
“gadjet”
ishdan chiqishi;
–
boshqa qurilmalardan viruslar osongina
o‘
tishi va qurilmangizni bir arzmias
buyumga aylantirib q
o‘
yish darajasida zararlashi xavfi yuzaga kelishi;
–
qurilmaning qarovsiz qoldirilishi hamda undan ham o
g‘
ir oqibat, unda
saqlanayotgan siz uchun juda muhim
fayllarning
y
o‘
qotilishiga olib kelishi mumkin;
–
kerakli ma
’
lumotlarning tiklanmaydigan darajada zararlanishi yoki y
o‘
qotilishiga
olib kelishi;
–
shaxsga doir ma
’
lumotlarning ochiqlanishi, tarqalishi, oshkor etilishi, buning
natijasida esa “shaxsiy daxlsizlik huquqi”ning buzilishiga olib kelishi;
–
yosh avlod, ayniqsa, sizning farzandingiz,
o‘
ziga mos b
o‘
lmagan ma
’
lumotlar bilan
zaharlanishi;
–
moliyaviy xavfsizlikning buzilishi hamda shaxsning faoliyatiga ta
’
sir etadigan
xavflarning k
o‘
payishi va boshqalar.
“Raqamli gigiyena” shuni o‘
rgatadiki, ma
’
lumotlar xavfsizligini ta
’
minlash uchun
bir necha bosqichli nazoratni
o‘
rnatish shart. Xavfni profilaktika qilish uni bartaraf
etishdan k
o‘
ra yaxshiroqdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
23
Quyida eng yaxshi vosita va usullar keltirilgan:
1. Qurilmaning xavfsizlik jihatdan mustahkamligiga ishonch hosil qilish.
2. Doim himoyalangan tizimlardan foydalanish, masalan, himoyalanmagan Wi-Fi
xavfsiz emasligini bilish zarur.
3. Kirayotgan saytlarining zararli emasligini saytiga kirishda oldinroq tekshirish.
4. Internetda fayllarni yuklab olayotganda xavfsizlik choralarini k
o‘
rish.
5. Internetda berilgan har qanday "free" dasturlarni yuklab olishdan saqlanish, ular
virus manbai b
o‘
lish ehtimolidan xoli emasligini doim yodda tutish.
6. Har qanday holatda ham berilgan tashqi xotira qurilmalarini antivirusga
tekshiruvdan
o‘
tkazish.
7. Favqulodda paydo b
o‘luvchi ekran reklamalari va e’lonlaridan ehtiyot bo‘
lish
kerakligini anglash.
8.
Qurilmaning xavfsizligini ta’minlovchi rasmiy ilovalardan foydalanish.
9. Ijtimoiy tarmoqni real hayot sifatida tasavvur qilib, agar biror shubha uy
g‘
otuvchi
omil paydo b
o‘
lganda,
o‘
sha omilni tark etish k
o‘
nikmasini shakllantirish.
10. Fayllarni muntazam tozalab turish.
Shunisi muhimki, sizning shaxsiy ma
’
lumotlaringizga xavf soluvchilar, avvalo,
texnika ilmini mukammal egallagan shaxslardir. Shuningdek, ular
o‘
qimishli va aniq
harakat qiluvchidirlar. Bunga yaqqol misol qilib esa Skotsmen ismli yosh yigitchani
keltirish mumkin. U 2002-yilda
“barcha vaqtlarning eng yirik harbiy xakerlik
hujumi”
ni sodir etdi. Bir vaqtning
o‘
zida Skotsmen 97 ta kompyuterlar tizimini buzib
kira oldi (Bu tizim AQSh va NATO harbiy kuchlariga tegishli edi).
Umumiy xulosa qilib aytganda, bugungi juda ham tez harakatlanayotgan raqamli
dunyoda, avvalo, shaxsning, shuningdek, ma
’
lumotlarning xavfsizligi amalga
oshirilayotgan chora-tadbirlarning k
o‘
lami hamda ta
’
sir darajasiga har jihatdan
bo
g‘
liqdir. Yuqorida qayd etilganidek va tahlil qilinganidek, kiberjinoyatchilik jamiyat va
davlatning eng xavfli dushmanidan biriga aylanmoqda. Unga qarshi kurashda esa eng
samarali tizimlarni joriy etish, amaliyotga kiritish hamda integratsiyani kuchaytirish
talab etilmoqda. Yana muhim jihat esa kiberxavfsizlik, raqamli huquq hamda raqamli
gigiyenani shakllantirish, kundalik turmushning ajralmas qismiga aylantirish zamon
talabi sifatida qayd etilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Austin J. (1955). The Province of Jurisprudence Determined. Cambridge:
Cambridge University Press.
2.
Eric Hilgendorf, Jochen Feldle. (2018). Digitization and the Law. Wurzburg:
Nomos.
3.
Gercke D.M. (2012). Understanding cybercrime: phenomena, challenges and
legal response. Geneva: International Telecommunication Union (ITU).
4.
Goodman, Brenner. (2002). The emerging consensus on criminal conduct in
cybercrime. International journal of law and information technology, 144.
5.
Katsh M.E. (1995). Law in a digital world. London: Oxford University Press.
6.
Kellermann. (2014). Technology risk chechlist, Cybercrime and Security. IIB-2.
7.
Packard,A. (2010). Digital Media Law. Oxford: WILEY-BLACKWELL.
8.
Patri A.K. (2009). Cyber Law. Lucknow.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
24
9.
Waldron J, E.N. Zalta. (2020). The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford:
Stanford University.
10.
Yar, Majid, and Kevin F. Steinmetz. (2019). Cybercrime and society. SAGE.
11.
Steve Morgan “Cybersecurity Ventures” jamiyatining asoschisi hamda
tadqiqotchisi hisoblanib, Cybersecurity Ventures asoschisi, “Cybercrime” jurnalining
Bosh muharriri. va “Cybercrime Radio” da Ijrochi prodyuser. kiber
jonoyatchgilik hamda
kiberxavfsizlik mavzulariga oid qator ilmish ishlar muallifi sanaladi.
12.
https://cybersecurityventures.com/hackerpocalypse-cybercrime-report-
2016/#:~:text=Cybercrime%20costs%20include%20damage%20and,hacked%20data%
20and%20systems%2C%20and
13.
https://datareportal.com/global-digital-overview.
14.
https://www.statista.com/aboutus/our-research-commitment/2210/joseph-
johnson)
15.
Crimes related to computer networks, Background paper for the workshop on
crimes related to the computer network, 10th UN Congress on the Prevention of Crime
and the Treatment of Offenders, 2000, A/CONF.187/10, page 5; available at:
www.uncjin.org/Documents/congr10/10e.pdf.
16.
Recommendation ITU-T X.1205 was approved on 18 April 2008 by ITU-T Study
Group 17 (2005-2008) under the WTSA Resolution 1 procedure.
17.
David Braue. Kiberxavfsizlik b
o‘
yicha qator tanlovlar g
o‘
libi, shuningdek, ilmiy
maqolalar yozuvchisi. https://www.linkedin.com/in/davidbraue/. Maqola nomi: Global
Cybersecurity Spending To Exceed $1.75 Trillion From 2021-2025. Melburn, Avstraliya.
Onlayn havola: https://cybersecurityventures.com/cybersecurity-spending-2021-2025/
18.
https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2021-05-17-
gartner-forecasts-worldwide-security-and-risk-managem. Gartner Forecasts Worldwide
Security and Risk Management Spending to Exceed $150 Billion in 2021. Stamford, Conn.
May 17. 2021.
19.
Digital Citizenship by Stephanie Miller is licensed under a Creative Commons
Attribution NonCommercial-NoDerivs 3.0 Unported License.
20.
https://www.oecd.org (Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti)
21.
https://www.apec.org (Osiyo tinch-okeani iqtisodiy hamkorlik tashkiloti)
22.
https://au.int
23.
General Data Protection Regulation. 2016. Onlayn: https://gdpr-info.eu/
24.
O‘
zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 97, 141-2 hamda 244-3
moddalari. Onlayn: https://lex.uz/docs/-111453
25.
Maqolani onlayn
o‘
qish uchun havola: https://datareportal.com/essential-
facebookstats#:~:text=Here
’
s%20what%20the%20latest%20data,)%3A%202.936%20b
illion%20(April%202022)&text=Number%20of%20people%20who%20use,)%3A%201.
960%20billion%20(April%202022)
26.
https://www.youtube.com/watch?v=6WC5ncbR0zQ
27.
https://networkcultures.org/blog/2021/05/12/digital-hygiene/
28.
Good Digital Hygiene: A guide to staying secure in cyberspace 1st edition ©
2015 Ed Gelbstein & bookboon.com ISBN 978-87-403-0577-7. 15-b
29.
https://www.androidcentral.com/how-activate-two-factor-authentication-
telegram
