Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Some legal issues of court costs in administrative court
proceedings
Sherzod JURAYEV
1
Tashkent State Law University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2021
Received in revised form
28 May 2022
Accepted 20 June 2022
Available online
25 July 2022
This article addresses some of the issues inherent in
litigation, as well as the fact that certain legal costs are incurred
by those involved in administrative proceedings. In particular,
the article assumes that science costs from two different
perspectives, first, the costs associated with the consideration
of a specific dispute between these parties and stakeholders by
the court, and second, the costs to the state in the
administration of administrative justice; that the costs incurred
will be reimbursed to the participants in the process; court
costs are divided into two types, their description, concept and
classification from the point of view of science and legislation;
features of collection of state duties on administrative cases; the
legislature has two goals to set and recover court costs, and on
the initiative of the President of the Republic of Uzbekistan,
Resolution No. PR-107 of 29.01.2022 proposes to reform the
courts.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss6/S-pp43-51
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
court costs,
state duty,
forms of state duty,
postage, compensation
function,
fees,
mandatory payment.
Maʼmuriy sud ishi yurituvida sud xarajatlariga oid ayrim
huquqiy masalalar
ANNOTATIYA
Kalit so‘zlar
:
sud xarajatlari,
davlat boji,
davlat bojining shakllari,
pochta xarajati,
xarajatlarning qoplanishi
b
o‘
yicha kompensatsion
funksiya,
yi
g‘
imlar,
majburiy t
o‘
lov.
Ushbu maqolada maʼmuriy sud ishlarini yuritishda ishtirok
etuvchi shaxslar tomonidan muayyan sud xarajatlarining
amalga oshirilishi qonun hujjatlarida belgilab q
o‘
yilganligi va
sud amaliyotida uchraydigan ayrim masalalar yoritib berilgan.
Jumladan, maqolada fanda sud xarajatlarining ikki xil nuqtayi
nazardan tushunilishi qabul qilingan b
o‘
lib, birinchidan, sud
xarajatlari bu taraflarning va manfaatdor shaxslarning konkret
nizoning sud tomonidan k
o‘
rib chiqilishi bilan bo
g‘
liq xarajatlar
1
Acting Associate Professor Tashkent State Law University, Doctor of Philosophy (PhD) in Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
44
va ikkinchidan, davlat tomonidan maʼmuriy odil sudlov
funksiyasini amalga oshirishda yuzaga keladigan xarajatlarning
protsess ishtirokchilariga kompensatsiya tarzida qoplatilishi
nazarda tutilganligi; sud xarajatlari ikki turga b
o‘
linishi,
ularning fan va qonunchilik nuqtayi nazaridan tavsifi va
tushunchasi hamda tasniflari keltirilganligi; maʼmuriy ishlar
b
o‘
yicha davlat bojini undirishning xususiyatlari; sud
xarajatlarining belgilanishi va undirilishi b
o‘
yicha qonun
chiqaruvchi 2 turdagi maqsadni k
o‘
zlashi va
O‘
zbekiston
Respublikasi Prezidentining tashabbusi bilan 29.01.2022-yildagi
PQ
–
107-sonli Qaroriga asosan sudlarni isloh qilish b
o‘
yicha
takliflar keltirilgan.
Некоторые правовые вопросы судебных расходов в
административном судебном производстве
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
судебные издержки,
государственная пошлина,
формы судебных расходов,
почтовые расходы,
компенсационная
функция возмещения
расходов,
сборы,
обязательный платеж.
В данной статье рассматриваются осуществления
определенных судебных расходов сторонами при участии в
административном судопроизводстве. В частности, в статье
говорится о том, что в науке принято понимать судебные
издержки с двух разных точек зрения: во
-
первых, судебные
издержки –
это расходы сторон и заинтересованных лиц,
связанные с судебным рассмотрением конкретного спора, и,
во
-
вторых, предусматривается возмещение государством
расходов, возникающих при осуществлении функций
административного правосудия, в виде компенсации
участникам процесса; судебные издержки можно разделить
на два вида, в которых приведены описание и понятие, а
также
классификации
с
точки
зрения
науки
и
законодательства; особенности взимания государственной
пошлины по административным делам; определение и
взыскание судебных расходов, преследуемые законодателем
2 вида целей, и предложения по реформированию судов на
основании
постановления
Президента
Республики
Узбекистан от 29.01.2022 г. № ПП
-107.
KIRISH
Maʼmuriy sud ishlarini yuritishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan muayyan
sud xarajatlarining amalga oshirilishi qonun hujjatlarida belgilab q
o‘
yilgan b
o‘
lsa-da, sud
amaliyotida ushbu xarajatlarni t
o‘
lash, ularni taraflar
o‘
rtasida taqsimlash b
o‘
yicha
k
o‘plab muammolarga duch kelinmoqda. Maʼmuriy sud ishi yurituviga oid ishlarni ko‘
rib
chiqishda sud xarajatlarining ahamiyati katta.
Fanda sud xarajatlarining ikki xil nuqtayi nazardan tushunilishi qabul qilingan.
Birinchidan, sud xarajatlari bu taraflarning va manfaatdor shaxslarning konkret nizoni
sud tomonidan ko‘rib chiqilishi bilan bog‘
liq xarajatlari,
yaʼni davlat boji va sud chiqimlari
tushunilsa (M.A. Gurvich [1], A.A. Dobrovolskiy [2], M.S. Shakaryanlar [3]), ikkinchidan,
davlat tomonidan maʼmuriy odil sudlov funksiyasini amalga oshirishda yuzaga keladigan
xarajatlarning protsess ishtirokchilariga kompensatsiya tarzida qoplatilishi nazarda
tutiladi (M.X. Vafin [4]).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
45
Yuqoridagilardan tashqari, sud xarajatlari maʼmuriy sudlarda ishlarni ko‘rib
chiqishda ishda ishtirok etuvchi shaxslar bilan bir qatorda odil sudlovni amalga
oshirishga ko‘maklashuvchi sha
xslar
–
guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlar
ishtirok etishi mumkin. Ushbu shaxslarning sud protsessiga jalb qilinishi ham muayyan
chiqimlarga olib kelib, bu chiqimlar ham sud xarajatlarining bir qismini tashkil etadi.
MSYuItKning 12 bobi “Sud xarajatlari” deb nomlanib, unga ko‘ra,
sud xarajatlari
–
bu ishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan to‘lanadigan, ommaviy nizolarni ko‘rib
chiqish va hal etish bilan bog‘liq davlat boji va sud chiqimlaridir.
Sud xarajatlari bir q
ator o‘ziga xos belgilardan iborat:
1)
ular maʼmuriy sudlarga murojaat qilish va ishlarni ko‘rib chiqish yuzasidan;
2)
maʼmuriy ishlarni hal etishga oid protsessual faoliyatning chiqimliligi, yaʼni
tegishli huquq va manfaatlarning himoya qilinishi muayyan to‘lov
asosida ishda ishtirok
etuvchi taraflar hisobidan undirilgan holda hal etilishi;
3)
sudga asossiz murojaat etilishining oldini olish va maʼmuriy adolatni
taʼminlashga oid davlat xarajatlarini qonuniy to‘lovlar sifatida o‘rnatilgan kompensatsiya
qilinishi ko‘
rinishida;
4)
xarajatlarni to‘lash va taqsimlash qonunda belgilangan bo‘lib, bu maʼmuriy sud
ishlarini yuritishning barcha bosqichlari va turlarini qamrab oladi. Misol uchun, davlat
bojini to‘lash faqatgina sudga ariza taqdim etishda emas, balki sud ishi yuri
tuvining
apellyatsiya va kassatsiya bosqichlarida ham to‘lash nazarda tutilgan.
MATERIAL VA METODLAR
Tadqiqot jarayonida uchta savolga javob berishga harakat qilindi: birinchi
–
sud
xarajatlari deganda nima tushunilishi va uning o‘ziga xos
xussusiyatlari; ikkinchi
–
davlat
boji tushunchasining tavsiflari qanday; uchinchi
–
sud amaliyotida sud xarajatlari
masalasi qanday qo‘llanilyapti?
Yuqoridagi savollarga javob topish uchun amaldagi normativ-huquqiy hujjatlari va
sud amaliyoti hujjatlari tahlil qilinib, tegishli taklif va xulosalarga kelindi.
Ushbu tadqiqotda ilmiy bilishning tahlil, umumlashtirish, qiyosiy-huquqiy, tizimli-
tuzilmaviy, formal-
yuridik o‘rganish usullaridan foydalanildi.
TADQIQOT NATIJALARI VA TAHLILI
Sud
xarajatlari MSYuItKga asosan 2 turga bo‘linadi:
•
Davlat boji (111-modda).
•
Sud chiqimlari (113-modda).
Yuqoridagi sud xarajatlari bir-biridan quyidagi mezonlar asosida farqlanadi:
➢
Yuridik tabiati va to‘lovning asoslari
ga ko‘ra. Davlat boji mohiyatiga ko‘ra s
ud
yig‘imi hisoblanib, sudlar tomonidan odil sudlovni amalga oshirish, yuridik ahamiyatli
harakatlarni sodir etish va sud hujjatlaridan nusxalar berish bilan bog‘liq bo‘lib, budjetga
to‘lanishi oldindan belgilangan to‘lov sifatidakeltirilgan. Sud chiqimlar
i esa bu aniq
ommaviy-
huquqiy nizolarning ko‘rib chiqilishi va hal etilishida sud yig‘imlaridan tashqari
vujudga keladigan real xarajatlardir.
➢
To‘lovning vaqti
ga ko‘ra. Davlat bojlari sud yig‘imi sifatida, odatda, sud
protsessi boshlanishidan oldin undirilsa [5], sud chiqimlari esa sud protsessining
tugashida ishda ishtirok etuvchi shaxslar o‘rtasida taqsimlanadi.
➢
To‘lov miqdorining belgilanishi
ga ko‘ra. Davlat boji miqdorini aniqlashda
ikkita asos mavjud bo‘lib, birinchisi maʼmuriy ishning xarakteri (misol
uchun, idoraviy
normativ-
huquqiy hujjatlar yuzasidan nizolashish to‘g‘risidagi va fuqarolik holati
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
46
dalolatnomalari yozuvini ro‘yxatga olish rad etilganligi ustidan berilayotgan arizalar
uchun alohida davlat boji belgilangan
[6]) bo‘lsa, ikkinchisi maʼmuri
y sud ishida
qatnashuvchi arizachining daʼvo bahosi hisoblanadi. Sud chiqimlarining miqdori har bitta
ish yuzasidan alohida holda, sudning konkret ish yuzasidan amalga oshirgan qo‘shimcha
harakatlari, ishda odil sudlovni amalga oshirishga ko‘maklashuvchi s
haxslar tomonidan
sarflangan mehnatning vaqti va miqdori hamda boshqalarga qarab belgilanadi.
Sud xarajatlarining belgilanishi va undirilishi bo‘yicha qonun chiqaruvchi 2 turdagi
maqsadni ko‘zlaydi:
•
Maʼmuriy ishlarni ko‘rib chiqishda odil sudlovni amalga oshirish bilan bog‘liq sud
hokimiyati xarajatlarining davlat tomonidan muayyan miqdorda qoplanishi. Ushbu
xarajatlar sudda faoliyat yuritadigan xodimlarning ish haqlari, sud binosi va anjomlarining
amortizatsiyasi, kanselyariya xarajatlari va boshqalardan iborat. Bu xarajatlarning
qoplanishi ilmiy adabiyotda
kompensatsion funksiya
sifatida eʼtirof etiladi.
•
Sud xarajatlarini sudga ariza topshirish vaqtida to‘lash majburiyati asossiz va
noo‘rin murojaatlarning berilishini oldini olib, ushbu maqsad protsessual fanda
oldini
olish funksiyasi
sifatida tan olinadi.
•
Maʼmuriy sud ishi yurituvi fanidagi sud xarajatlar
i instituti odil sudlovning
maqbulligi (barcha uchun sudda o‘z huquqlarini tiklash imkoniyatining mavjudligi)
prinsipi bilan o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bunda sud protsessiga jalb qilinayotgan va ishtirok
etayotganlarning suddagi chiqimlarni to‘lay olish imkoniyatiga to‘g‘ridan to‘g‘ri taʼsir
ko‘rsatadi.
Davlat boji.
MSYuItKga asosan, maʼmuriy sudga ariza bilan murojaat qilayotgan
shaxs davlat bojini to‘lashi shart. Ilmiy adabiyotlarda davlat boji deganda, turli fikrlar
berilgan bo‘lib, ayrimlar “davlat tomonidan undiriladigan yig‘imlar, davlat daromadining
manbai” [7] sifatida ko‘rib chiqqan bo‘lsa, ayrimlari “xususiy shaxslarning davlat
organlari bilan o‘zaro munosabatga kirishganda davlat hisobiga undiriladigan yig‘imlar”
[8] ekanligini ta`kidlaydilar.
Aytish
lozimki, “davlat boji” va “yig‘im”lar tushunchalari bir
-biridan farqlanadi.
“Davlat boji davlatning yuridik ahamiyatga ega harakatlari (shaxsiy mulkiy va nomulkiy
huquqlarni tan olish va buzish) va hujjatlarni taqdim etish bilan bog‘liq bo‘lsa, yig‘imlar
esa o‘sha harakatlarni to‘lovchilardan iqtisodiy va boshqa moddiy manfaatlar va
xizmatlarni amalga oshirishiga ruxsat berish maqsadida haq undiriladi”
[9].
O‘zbekiston Respublikasining “Davlat boji to‘g‘risida”gi 2020
-yil 6-yanvardagi
600-sonli Qonunining 3-
moddasiga asosan, “Davlat boji
–
yuridik ahamiyatga molik
harakatlarni amalga oshirganlik va (yoki) bunday harakatlar uchun vakolatli muassasalar
va (yoki) mansabdor shaxslar tomonidan hujjatlar berganlik uchun undiriladigan
majburiy to‘lov” ekanligi b
elgilangan.
Maʼmuriy ish bo‘yicha davlat boji maʼmuriy ish yuzasidan arizachidan uning
arizasida ko‘rsatilgan talablarning sud tomonidan ko‘rib chiqilishi va hal etilishi
uchun davlat budjetiga undiriladigan majburiy yig‘im hisoblanadi.
Maʼmuriy sudlarga ariza va shikoyat bilan murojaat etilayotganda O‘zbekiston
Respublikasining “Davlat boji to‘g‘risida”gi 2020
-yil 6-yanvardagi 600-sonli Qonunining
17 moddasi va O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Maʼmuriy ishlar bo‘yicha
sud xarajatlarini undi
rish amaliyoti haqida”gi 25.10.2079
-yildagi 20-sonli Qarorining
5-
bandida davlat bojini oldindan to‘lash lozimligi belgilangan[10]. Bunda sud
protsessining barcha bosqichida, yaʼni birinchi instansiyadan tashqari apellyatsiya va
kassatsiya instansiyalarid
a ham oldindan to‘lash masalasi belgilangan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
47
Davlat bojini to‘lovchilar sifatida quyidagilar, yaʼni: birinchidan, maʼmuriy arizalar
kiritayotgan shaxslar (yuridik va jismoniy shaxslar hamda chet el yuridik va jismonniy
shaxslari); ikkinchidan, maʼmuriy jav
obgarlar, agar sud qarori ularning foydasiga
chiqmagan bo‘lsa va arizachi davlat bojini to‘lashdan ozod etilgan bo‘lsa.
Maʼmuriy sud ishi yurituvida davlat bojining uch xil ko‘rinishi mavjud bo‘lib, ular
oddiy, proporsional va aralash shakllarga ega. Davlat bojining
oddiy
yoki
oddiy
yoki
belgilangan
shakli O‘zbekiston Respublikasining “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonunida
“Davlat boji stavkalarining miqdorlari” ilovasining 3
-bandida berilayotgan ariza yoki
shikoyat talabining turi va mohiyatiga ko‘ra belgilangan stavkada to‘lanishi
mustahkamlangan. Bunda bazaviy hisoblash miqdori (keyingi o‘rinlarda BHM)ning davlat
boji hisoblanayotgan kundagi miqdoriga nisbatan belgilanganligini taʼkidlash lozim. Yaʼni
BHMning oshishiga qarab davlat boji o‘zgarishi mu
mkin. Sudga berilgan arizaning sud
tomonidan qanoatlantirilishiga qarab, taraflarga proporsional bo‘linishi mumkin. Misol
uchun, MSIYutKning 115-
moddasiga ko‘ra, “sud xarajatlari ishda ishtirok etuvchi
shaxslarning qanoatlantirilgan talablar miqdoriga mutanosib ravishda ularning
zimmasiga yuklatiladi”, deb mustahkamlangan.
Maʼmuriy ishlar bo‘yicha davlat boji quyidagicha undiriladi:
1) birinchi instansiya sudiga beriladigan ariza va shikoyatlardan:
•
idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar yuzasidan nizolashish
to‘g‘risidagi;
•
davlat boshqaruvi organlarining, maʼmuriy
-huquqiy faoliyatni amalga oshirishga
vakolatli bo‘lgan boshqa organlarning, fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining va
ularning mansabdor shaxslarning qonun hujjatlariga mos kelmaydigan hamda fuqarolar
yoki yuridik shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini
buzadigan qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashish to‘g‘risidagi;
•
saylov komissiyalarining harakatlari (qarorlari) yuzasidan nizolashish
to‘g‘risidagi;
•
notarial harakatni sodir etishni, fuqarolik holati dalolatnomalarining yozuvlarini
qayd etishni rad etganlik yuzasidan nizolashish yoxud notariusning yoki fuqarolik holati
dalolatnomalarini qayd etish organi mansabdor shaxsining harakatlari (harakatsizligi)
yuzasidan nizolashish to‘g‘risidagi;
•
davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni rad etganlik yoxud belgilangan muddatda davlat
ro‘yxatidan o‘tkazishdan bo‘yin tovlaganlik ustidan shikoyat qilish to‘g‘risidagi
arizalardan;
2) beriladigan apellyatsiya va kassatsiya shikoyatlaridan:
•
maʼmuriy sudlarning hal qiluv qarorlari;
•
ish yuritishni tugatish, arizani ko‘rmasdan qoldirish, sud jarimalarini solish
to‘g‘risidagi ajrimlar ustidan;
3)
sud hujjatlarining dublikatlari va ko‘chirma nusxalarini
berganlik uchun. Bunda
ish hujjatlaridan fotonusxa ko‘chirish uchun davlat boji undirilmasligi O‘zbekiston
Respublikasining Oliy Sudi Plenumining “Maʼmuriy ishlar bo‘yicha sud xarajatlarini
undirish amaliyoti haqida”gi 20
-sonli Qarorida alohida belgilangan
ligini taʼkidlash joiz.
O‘zbekiston Respublikasining “Davlat boji to‘g‘risida”gi 2020 yil 6 yanvardagi 600
-
sonli Qonuniga asosan sudga kiritiladigan ariza va shikoyatlarni davlat boji to‘lashdan
ozod etish ushbu Qonunning 10-
moddasida belgilab berilgan bo‘
lib, ularni shartli
ravishda quyidagi toifalarga ajratish mumkin:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
48
1.
Davlat organlari
(Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini
muvofiqlashtirish bo‘yicha respublika kengashi, O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq
xizmati, moliya va bojxona organlari, prokuratura organli, adliya organlari, Monopoliyaga
qarshi kurashish qo
‘mitasi, Kapital bozorini rivojlantirish agentligi, O‘zbekiston
Respublikasi Madaniyat vazirligi huzuridagi Madaniy meros departamenti, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy
manfaatlarini himoya qi
lish bo‘yicha vakili va Hisob palatasi) tomonidan davlatning,
yuridik va jismoniy shaxslarning manfaatlarini ko‘zlab beriladigan arizalar yuzasidan.
2.
Jamoat tashkilotlari
(O‘zbekiston Respublikasi Savdo
-sanoat palatasi, alohida
nodavlat notijorat tashkil
otlari, nogironligi bo‘lgan shaxslarning jamoat birlashmalari,
shuningdek, ularning muassasalari, o‘quv
-ishlab chiqarish korxonalari va birlashmalari
hamda O‘zbekiston fermer, dehqon xo‘jaliklari va tomorqa yer egalari kengashi)
tomonidan kiritalidigan arizalar va shikoyatlar yuzasidan.
3.
Alohida toifadagi shaxslar:
•
tadbirkorlik subyektlari tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bog‘liq
huquqlari va qonuniy manfaatlari yuzasida ariza va shikoyatlar bo‘yicha;
•
yuridik va jismoniy shaxslar
–
davlat ijrochisining harakatlari (harakatsizligi)
ustidan beriladigan arizalar (shikoyatlar) bo‘yicha;
•
mulkdorlar
–
xususiy mulk huquqini amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan o‘z
huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilganligi to‘g‘risida davlat organlarining va bos
hqa
organlarning, fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining qarorlari, ularning
mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi) ustidan sudga shikoyat qilish
haqidagi ishlar yuzasidan;
•
chet el investitsiyalari ishtirokidagi aksiyadorlik jamiyatlari
–
ularning huquqlari
va qonuniy manfaatlari buzilganligi to‘g‘risidagi arizalar (shikoyatlar) yuzasidan;
•
taraflar
–
muayyan yashash joyiga ega bo‘lmagan shaxsni reabilitatsiya
markaziga joylashtirish haqidagi ishlar yuzasidan [11].
O‘zbekiston Respublikasining “Davlat boji to‘g‘risida”gi 600
-sonli Qonunining
10-moddasi ikkinchi qismiga asosan, yuqorida keltirilgan toifadagi shaxslarning
ayrimlari, yaʼni tadbirkorlik subyektlari, O‘zbekiston Respublikasi Savdo
-sanoat palatasi
va uning hududiy boshqarmalari, yuridik va jismoniy shaxslar, mulkdorlar va chet el
investitsiyalari ishtirokidagi aksiyadorlik jamiyatlari talablarining to‘liq yoki qisman rad
etilganligi, ushbu shaxslardan davlat bojining talablarning qanoatlantirilishi rad etilgan
miqdoriga mutanosib ravishda undirilishi haqidagi norma mustahkamlangan.
Davlat bojini undirish va taqsimlash bo‘yicha qator normalar mavjud bo‘lib, ular
O‘zbekiston Respublikasining Oliy Sudi Plenumining “Maʼmuriy ishlar bo‘yicha sud
xarajatlarini undirish amaliyoti haqi
da”gi 20
-
sonli Qarorida ko‘rsatib o‘tilgan. Misol
uchun, davlat bojini naqd pulda yoki naqd pulsiz to‘lash bank muassasasi tomonidan
tasdiqlangan bo‘lishi; muayyan sudda ko‘rilishi kerak bo‘lgan bir nechta arizalar bo‘yicha
davlat boji bir to‘lov topshiriqnomasi bilan to‘langan bo‘lsa, to‘lov topshiriqnomasi
ishlardan biriga ilova qilinishi; bir nechta mustaqil talablardan iborat bo‘lgan arizalardan
davlat boji har bir talab bo‘yicha, ushbu talab uchun belgilangan tegishli stavkalar
bo‘yicha alohida undiril
ishi; sud protsessida uchinchi shaxslar ishga mustaqil talablar
bilan kirishganida davlat boji umumiy asoslarda undirilishi; ishga kirishgan arizachining
huquqiy vorisidan davlat boji, agar u muqaddam to‘lanmagan bo‘lsa, umumiy asoslarda
undirilishi va boshqa masalalar belgilangan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
49
Aytish lozimki, qonun bo‘yicha sudya maʼmuriy sudga murojaat qilishda to‘lanishi
lozim bo‘lgan davlat bojini to‘lashdan to‘liq yoki qisman ozod etish huquqiga ega
emasligini nazarda tutish lozim. Biroq arizachining mulkiy ahvolidan kelib chiqib,
(masalan, ish haqi (daromadi), uning mulkida bo‘lgan mol
-
mulklari, bankdagi mablag‘lari,
voyaga yetmagan farzandlari, boshqa qaramog‘idagilar to‘g‘risidagi maʼlumotlar va h.k.)
sudya davlat bojini to‘lashni kechiktirishni yoki bo‘lib
-
bo‘lib to‘lash masalasini arizani ish
yurituvga qabul qilish va ishni qo‘zg‘atish to‘g‘risidagi ajrimda yoki arizachining
iltimosnomasini qanoatlantirish haqidagi alohida ajrimda hal qilishga haqli [12].
Qonun chiqaruvchi tomonidan belgilangan hollarda davlat bojining qaytarilishi
nazarda tutilgan bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasining “Davlat boji to‘g‘risida”gi
Qonunining 18-moddasida quyidagi hollarda amalga oshirilishi mustahkamlangan:
1)
davlat boji talab qilinganidan ortiqcha miqdorda to‘langan bo‘lsa. Bunda
sud
amaliyotida ko‘rish mumkinki, ko‘pincha, arizachilar tomonidan qonunda belgilangan
stavkalar noto‘g‘ri hisoblanadi va sudga to‘lab yuboriladi. Bunday holda sud, albatta,
to‘langan davlat bojini arizachiga qaytarib berish to‘g‘risida ajrim chiqaradi;[1
3]
2)
sud daʼvo arizasini (arizani, shikoyatni) qaytarganda yoki qabul qilishni rad
etganda. Yaʼni arizachi tomonidan sudga taqdim etilayotgan ariza MSIYutKning 133
-,
134-
moddalaridagi asoslarga ko‘ra sud arizani ish yuritishga qabul qilishni rad etishi
yoki qaytarishi;
3) apellyatsiya va kassatsiya shikoyati qaytarilganda yoki uni qabul qilish rad
etilganda. Apellyatsiya instansiyasi sudi MSIYutKning 209- va 210-moddalariga asosan,
apellyasiya shikoyatini ish yuritishga qabul qilishni rad etishi yoki qaytarishi
haqida ajrim chiqarganda hamda Kassatsiya instansiyasi sudi MSIYutKning 233- va
234* moddalariga asosan, kassatsiya shikoyatini ish yuritishga qabul qilishni rad etishi
yoki qaytarishi haqida ajrim chiqarganda;
4)
davlat boji to‘langan daʼvo arizas
i (ariza, shikoyat) yoki apellyatsiya va
kassatsiya shikoyati sudga kelib tushmaganda. Bunda sudga ariza yoki shikoyat
berayotganda, davlat bojini to‘lab qo‘yadi va muayyan sabablarga ko‘ra, misol uchun,
taraflar sudgacha nizoni o‘zaro hal qilgan bo‘lsa va
nizo bartaraf etilgan bo‘lsa, bunda
tabiiy holda sud MSIYutKning 112-moddasi uchinchi qismiga asosan sud tomonidan
beriladigan maʼlumotnoma asosida qaytaradi;
5)
agar ish sudga taalluqli bo‘lmasa, ishni yuritish tugatilganda. Aytish lozimki,
amaliyotda ma
ʼ
muriy sudlarga berilayotgan arizalar ayrim holatlarda MSIYutKning 26-
moddasiga asosan sudlovga tegishli bo‘lmay qoladi. Sud amaliyotida, ayniqsa, Budjetdan
tashqari Pensiya Jamg‘armasi tomonidan fuqarolarning pensiyaga chiqishlarida ko‘p
holatlarda mehnat
stajiga oid nizo kelib chiqib, fuqarolar maʼmuriy sudlarga ish stajini
tiklab berish talabi bilan birgalikda yetkazilgan moddiy zararni ham undirib berish
to‘g‘risida ariza kiritadilar. Sud bunday hollarda MSIYutKning 26
-
moddasi to‘rtinchi
qismi va 133-moddasi birinchi qismi 1-
bandini asos sifatida ko‘rsatib, arizani ish
yuritishga qabul qilishni rad etadi. Bu holatda sud ish yuritishni tugatadi va davlat bojini
qaytarish to‘g‘risida ajrim chiqaradi;
6)
ariza ko‘rmasdan qoldirilganda, agar u muomalaga layoqatsiz shaxs tomonidan
berilgan bo‘lsa. MSIYutKning 46
-moddasida prokurorning ishda qatnashishiga oid
normalar belgilangan bo‘lib, ushbu moddaning oltinchi qismida “Prokuror tomonidan
arizachining huquqini himoya qilish maqsadida taqdim etilgan talabdan arizachining voz
kechishi” sud tomonidan arizani ko‘rmasdan qoldirishga olib kelishi nazarda tutilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
50
Undan tashqari, ushbu kodeksning 36-moddasida voyaga yetgan fuqarolar va yuridik
shaxslar protsessual muomala layoqatiga ega ekanliklari belgilangan. Misol uchun,
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarida turli komissiyalar faoliyat yuritib,
ularning voyaga yetmaganlar bo‘yicha qarorlari yuzasidan nizo kelib chiqqanda, ushbu
moddaning uchinchi qismi
ga ko‘ra, “o‘n to‘rt yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan
voyaga yetmagan shaxsning, shuningdek, muomala layoqati cheklangan deb topilgan
fuqaroning huquqlari, erkinliklari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlari sudda
ularning qonuniy vakillari (ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar, homiylar,
tarbiyalovchi, davolovchi muassasalar yoki boshqa shunga o‘xshash muassasalar
maʼmuriyati) tomonidan himoya qilinishi” nazarda tutilgan;
7)
sudning ish yurituvida ayni bir taraflar o‘rtasidagi, ayni bir predmet to‘g‘risidagi
va ayni bir asoslar bo‘yicha nizo yuzasidan ish mavjud bo‘lsa, ariza ko‘rmasdan
qoldirilganda.
XULOSA
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tashabbusi bilan 29.01.2022
-yildagi
“Davlat organlari bilan munosabatlarda fuqarolar va tadb
irkorlik subyektlari
huquqlarining samarali himoya etilishini taʼminlash hamda aholining sudlarga bo‘lgan
ishonchini yanada oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–
107-sonli Qarori[11]ga
asosan, sudlarni isloh qilish bo‘yicha keyingi qadam tashlangan bo‘lib, ushbu normativ
-
huquqiy hujjatda sudlar faoliyati bilan bog‘liq bir qator yangi mexanizmlar kiritish
nazarda tutildi. Jumladan, Qarorning 3-bandida
taraflarga ommaviy-huquqiy munosabat-
lardan kelib chiqadigan ishlar bo‘yicha kelishuv bitimini tuzish
huquqini berish va
4-
bandidagi sudlar tomonidan daʼvo arizasi, ariza hamda shikoyatni sudga taalluqli
bo‘lmaganligi sababli qabul qilishni rad etish yoki ish bo‘yicha ish yuritishni tugatishni
taqiqlash, bunda daʼvo arizasi, ariza, shikoyat yoki ishni ularni ko‘rib chiqishga vakolatli
sudga o‘tkazish
bo‘yicha
taklif kiritilgan bo‘lib, bunda davlat boji masalasida ham tegishli
o‘zgartishlar kiritish talab etiladi:
–
taraflar o‘rtasida kelishuv bitimini tuzish masalasi hal qilinganda, sud xarajatlari
tarafla
rning o‘zaro kelishuvi, yaʼni ham arizachining, ham javobgarning roziligi asosida
taqsimlanishini belgilash. Bunda javobgar taraf davlat organi yoki mansabdor
shaxslarning aybi isbotlanganda, sud xarajatlari javobgar tomonidan qoplanishini
belgilash maqsadga muvofiqdir;
–
taalluqlilik masalasida arizachi maʼmuriy sudga murojaat qilganda, to‘langan
davlat boji va pochta xarajati, agar maʼmuriy sudga taalluqli bo‘lmay boshqa sudga (misol
uchun fuqarolik va iqtisodiy sudga) taalluqli bo‘lganda, arizachi tomonidan to‘langan sud
xarajatlari avtomatik tarzda taalluqli sudga o‘tkazilishi lozim. Bunda arizchining davlat
boji va pochta xarajati to‘laganligi fakti boshqa sud tomonidan hisobga olinishi lozimligini
belgilash kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Qarang: https://cyberleninka.ru/article/n/raspredelenie-sudebnyh-rashodov-
kak-mera-otvetstvennosti-v-arbitrazhnom-protsesse.
2.
Добровольский
А.А. Советский гражданский процесс. –
М.:
Изд
.
–
1979.
–
С.
72.
3.
Шакарян
М.С. Проблемы доступности и эффективности правосудия в судах
общей юрисдикции // Проблемы доступности и эффективности правосудия в
арбитражном и гражданском судопроизводстве. М.
, 2001.
–
С. 72.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
51
4.
Вафин
М.Х. Судебные расходы по гражданским делам: Дисс. канд. юрид.
наук. –
М.
, 1984.
–
С. 17.
5.
“Maʼmuriy ishlar boʻyicha sud xarajatlarini undirish amaliyoti haqida”gi
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2019
-yil 25-oktyabrdagi 20-sonli
qarorining 5 bandida “Davlat boji ariza, shikoyat sudga berilgunga qadar toʻlanishi”
belgilangan.
6.
Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat boji toʻgʻrisida”gi 2020
-yil 6-yanvardagi
600-
sonli Qonuning ilovasi “Davlat boji stavkalarining miqdorlari”ning 3
-bandida
Maʼmuriy sudlarga beriladigan arizalar uchun undiriladigan davlat bojlarining miqdorlari
belgilangan.
7.
Юридический энциклопедический словарь. –
М., 1987. –
С. 343.;
Энциклопедический словарь. Спб., 1898. –
Т.
23.
–
С. 826.
8.
Берендтс
Э.Н. Русское финансовое право. Лекции, читаннқе в
Императорском училище Правоведения. Спб., 1914. –
С. 244.; Янжул
И.И. Основные
начала финансовой науки. М., 2002. –
С. 509.
9.
Егорова
Т.В. Место государственной пошлины в системе налогов и сборов
Российской Федерации // Вестник ТГУ, Саратов, вып.11(91), 2010. –
С. 277.
10.
Oʻzbekiston Respublikasi MSYUItKning 130, 134, 206, 210, 230, 23
4 moddalarida
Sudga ariza, apellyatsiya va kassatsiya shikoyatlarini berishda davlat boji toʻlanmagan
taqdirda sud tomonidan arizani qaytarishga asos boʻlishi belgilangan.
11.
Qarang: Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat boji toʻgʻrisida”gi 2020
-yil
6-yanvardagi 600-sonli Qonunining 10-moddasida ushbu toifalar bandma-band
koʻrsatilgan.
12.
Qarang: https://lex.uz/docs/5841287
13.
Qarang: “Maʼmuriy ishlar boʻyicha sud xarajatlarini undirish amaliyoti
haqida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2019
-yil 25-oktyabrdagi
20-sonli qarorining 10 bandi ikkinchi qismida mustahkamlangan.
14.
Oʻzbekiston Respublikasi “Maʼmuriy sud ishi yurituvi toʻgʻrisida”gi Kodeksining
109 moddasida davlat bojini qaytarish ajrimda koʻrsatilishi belgilangan.
15.
Жураев
Ш
.
Ю
. (2020).
Экологик
хавфсиз
яшаш
ҳуқуқи
ва
хорижий
амалиёт
.
Журнал правовых исследований
, (SPECIAL 5).
16.
Жураев Шерзод (2020). Право на экологически безопасную жизнь и
зарубежная практика
. Review of law sciences, 4 (
Спецвыпуск
), 88
–
91. doi:
10.24412/2181-919X-2020-88-91.
17.
Juraev S. (2021, November). The role and significance of state-legal regulation
of legal relations on environmental safety. In International Scientific and Current
Research Conferences (PP. 111
–
117).
18.
Juraev S., & Heli P. (2022). Public interest and private interest in the
administrative law of Uzbekistan. Involta Scientific Journal, 1(4), 55
–
69.
19.
Juraev, S. (2021, April). Protection of the right of human environmentally safe
living. In International Scientific and Current Research Conferences (PP. 153
–
157).
