Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Professional competence of a computer science teacher
method of diagnosis
Utkir ESHALIYEV
1
Termiz Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2022
Received in revised form
20 June 2022
Accepted 25 July 2022
Available online
15 August 2022
At a time when our society is developing, educating young
people based on the requirements of the times is one of the
most important tasks. In particular, the method of diagnosing
the professional competence of an informatics teacher is the
main task of strengthening work with talented students,
revealing their talents, training future informatics teachers.
2181-
1415/© 2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss7/S-pp154-159
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
pedagogical skill,
skill,
reproductive,
research,
creative innovation,
skill,
competence.
Informatika
o‘
qituvchisi kasbiy bilimini
tash’his etish
metodikasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
pedagogik mahorat,
mahorat,
reproduktiv,
izlanuvchanlik,
ijodiy novatorlik,
k
o‘
nikma,
kompetentlilik.
Jamiyatimiz rivojlanib borayotgan bir paytda yoshlarni
zamon talablari asosida tarbiyalash eng muhim vazifalardan
biri hisoblanadi. Xususan, informatika
o‘
qituvchisi kasbiy
kompetentligini tash’his etish metodikasi iqtidorli o‘
quvchilar
bilan ishlashni kuchaytirish, ularning iqtidorini yuzaga
chiqarish, b
o‘
lajak informatika
o‘
qituvchilarini tayyorlashda
asosiy vazifa hisoblanadi.
1
Teacher of Termiz Pedagogical Institute. E-mail: utkireshaliyev70@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
155
Методика анализа профессиональной компетенции
учителя информатики
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
педагогическое
мастерство,
репродуктивное,
исследовательское,
творческое новаторство,
компетентность.
В условиях развития нашего общества, воспитание
молодежи исходя из требований времени является одной
из важнейших задач. В частности, методика анализа
профессиональной компетентности учителя информатики
является основной задачей при усилении работы с
одаренными
учащимися,
выявления
их
талантов,
подготовки будущих учителей информатики.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta’lim tizimini yanada
rivojlantirish
chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi 2017
-yil 20-apreldagi PQ
–
2909-
son, “Oliy ta’lim
muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va ularning mamlakatda amalga oshirilayotgan
keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini ta’minlash bo‘
yicha q
o‘
shimcha chora-
tadbirlar t
o‘g‘risida”gi 2018
-yil 5-iyundagi PQ
–
3775-son Qarorlarida professor-
o‘
qituvchilarning faoliyatini, bilimini va pedagogik k
o‘
nikmasini baholashning zamonaviy
tizimini yaratish va amaliyotga joriy etish
ta’lim sifatini ta’minlashdagi ustuvor
y
o‘
nalishlardan biri sifatida belgilangan.
Ilm-fan, texnika, ishlab chiqarish va texnologiya sohalarining mavjud taraqqiyoti
zamonaviy jamiyat qiyofasini belgilab bermoqda. Zamonaviy jamiyatning eng muhim
xarakterli jihati uning barcha sohalarida globalla
shuvning ko‘zga tashlanayotganligidir.
Globallashuv o‘z
-
o‘zidan tezkor harakatlanish, zarur axborotlarni zudlik bilan qo‘lga
kiritish, ularni qayta ishlash va amaliyotga samarali tatbiq qilishni taqozo etadi. Bu tarzda
harakatlanish imkoniyatiga o‘z sohasining bilimdoni bo‘lgan, kasbiy malakalarni yuqori
darajada egallay olgan, boy tajriba va mahoratga ega kadrlargina ega bo‘ladilar. Shunday
ekan, oliy ta’lim muassasalarida informatika o‘qituvchisini tayyorlash jarayonida
davrning mazkur talabini inobatga o
lish maqsadga muvofiqdir. Oliy ta’lim muassasalari
pedagoglarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish kurslarida turli ixtisosliklar
o‘qituvchilarning intellektual salohiyatini oshirish, dunyoqarashlarini boyitishda ularni
innovatsion ta’lim texnologiyalari, o‘qitishning yangi, innovatsion shakl, metod va
vositalari bilan tanishtirish, informatika o‘qituvchisini kasbiy kompetentlik sifatlari va
kreativ qobiliyat mohiyati bilan yaqindan tanishtirish muhim ahamiyatga ega. Axborot
texnologiyalarini o‘qitish
tizimida “Innovatsion ta’lim texnologiyalari” o‘quv modulining
o‘qitilayotganligi pedagog kadrlarning zamonaviy innovatsion ta’lim texnologiyalarining
tashkiliy, texnik va didaktik imkoniyatlaridan xabardor bo‘lishlari, ta’lim amaliyotida
o‘qitishning inn
ovatsion texnologiyalaridan foydalanish, kompetentlik sifatlari va
kreativlik qobiliyatini izchil rivojlantirib borish ko‘nikma
-malakalarini hosil qilish uchun
sharoit yaratib qolmay, kasbiy faoliyatda ulardan samarali foydalanish borasidagi
malakalarining
mustahkamlanishini ham ta’minlaydi.
“Innovatsion ta’lim texnologiyalari” kursini o‘zlashtirish jarayonida amalga
oshiriladigan masalalar doirasida tinglovchi:
–
innovatsion ta’lim texnologiyalarining funksiyalari;
–
innovatsion ta’lim
texnologiyalarining turlari va q
o‘
llanilish sohalari;
–
innovatsion ta’lim texnologiyalarini qo‘
llashning pedagogik-psixologik va
metodik shart-sharoitlari;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
156
–
innovatsion ta’lim texnologiyalarini loyihalash qoidalari;
–
innovatsion ta’lim texnologiyalari
: amaliy
o‘
yinlar, muammoli
o‘
qitish, interfaol
ta’lim, modulli
-kredit tizimi, blended learning (aralash
o‘
qitish), case-study (keys-stadi),
masofali
o‘
qitish, mahorat darslari, vebinar va assesment texnologiyalarining mohiyati;
–
pedagogik kompetentlik asoslari va sifatlari;
–
pedagoglarda kasbiy kompetentlikni rivojlantirish y
o‘
llari, shakl va metodlari;
–
pedagogik kompetentlik potensiali va undan oqilona foydalanish shartlari;
–
pedagoglarning kasbiy faoliyat (
o‘
quv mash
g‘
ulotlari,
ma’naviy
-
ma’rifiy
tadbirlarni tashkil etish)ga kreativ yondashishlari haqidagi bilimlarga ega b
o‘
lishi;
–
aniqlashtirilgan
o‘
quv maqsadlarini shakllantirish;
–
interfaol ta’lim texnologiyalariga asoslangan o‘
quv mash
g‘
ulotlarini loyihalash va
rejalashtirish;
–
shaxsga y
o‘
naltirilgan
o‘
quv-tarbiya jarayonini tashkil etish va boshqarish;
–
talabalarning birgalikdagi hamkorlikdagi faoliyatini tashkil etish;
–
interfaol ta’lim texnologiyalari (amaliy o‘
yinlar, muammoli
o‘
qitish, interfaol
ta’lim, modulli
-kredit tizimi, blended learning (aralash
o‘
qitish), case-study (keys-stadi),
masofali
o‘qitish, mahorat darslari, vebinar va assesment texnologiyalari)ni oliy ta’lim
amaliyotiga samarali tatbiq etish k
o‘
nikmalarini egallashi;
–
innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida o‘quv jarayonini “jonli”, ijodiy tashkil etish;
–
innovatsion faoliyatni tashkil etish;
–
innovatsion tafakkur yuritish orqali ta’lim jarayonida ijodiy muhitni yaratish;
–
innovatsion ta’lim texnologiyalarini oqilona tanlab olish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi.
O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlar jarayonlari tezkor rivojlanish dinamikasi ta’lim
tizimi oldiga ijodkorlik va tashabbuskorlik qobiliyatiga ega, mustaqil qaror qabul qila
oladigan va texnik texnologiyalarga tez moslashishga layoqatli, malakali mutaxassislarni
tayyorlash vazifasini qo‘ydi. Shuningdek, oliy ta’lim tizimi oldida turgan dolzarb
vazifalardan biri ta’lim sifatini tashxis qilishda rivojlangan davlatlarning tajribalarini
mamlakatimiz ta’lim tizimiga
tatbiq etish, shu jumladan, informatika fanlarini tashxis
qilish hisoblanadi. Mehnat bozorining ehtiyojlari, kasbning kishi oldiga qo‘yadigan
umumiy va individual talablari kabi omillarni e’tiborga olgan holda amalga oshirilgan
kasbiy tanlov yangi kasbni
muvaffaqiyatli o‘zlashtirish, mehnat faoliyatiga uyg‘un holda
kirishish, raqobatbardosh professional shaxsning yuzaga kelishida muhim shartga
aylanadi. Bunda kasbiy yo‘naltirilganlik uchun hozirgi zamon sharoitlariga mos keluvchi
tashxis etish va kasbiy yo
‘naltirish tizimlari katta ahamiyatga ega bo‘lib qoladi.
Bugungi zamonaviy mehnat bozorida o‘zining faoliyat yuritib kelayotgan yoki
potensial xodimlarining kasbiy sifatlarini baholashda eng yorqin tamoyillardan biri ish
beruvchilar, kadrlar bilan ishlash
xizmatlari va yaqin kelajakda esa ta’lim muassasalarining
ham kasbiy standartlarga o‘tishi sanaladi. Hozirgi vaqtda hatto faoliyat yo‘nalishi bo‘yicha
bir xil tipdagi tashkilotlardagi mutaxassislarning bir xildagi lavozimlarda bo‘lishlariga
qaramasdan turli xil vazifalarni bajarishlariga duch kelishimiz mumkin.
“Oliy ta’limda informatika fanlarini o‘qitish metodikasi”
modulining maqsadi:
–
pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va malaka oshirish kursi tinglovchilarini
informatika fanlarini ijodiy o‘qitish va o‘zlarining amaliy faoliyatlarida yangi pedagogik
va axborot texnologiyalarini qo‘llash bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalari bilan
qurollantirish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
157
–
informatika fanlari o‘qituvchilarini informatika sohasi bo‘yicha turli
-tuman
shakldagi sinf va sinfdan t
ashqari ishlarni tashkil etish va o‘tkazishga tayyorlash;
–
informatika fanlari o‘qituvchilarining ta’lim
-tarbiya tizimini axborotlashtirishning
zamonaviy yo‘llari va ulkan istiqbollari haqida tasavvurlarini rivojlantirish hamda
chuqurlashtirish;
–
oliy ta’limda informatika fanlarini o‘qitish metodikasiga doir bilimlarini
takomillashtirish, zamonaviy yondashuvlarni o‘zlashtirish, joriy etish, ta’lim amaliyotida
qo‘llash va yaratish ko‘nikma va malakalarini tarkib toptirish.
Ko‘pchilik ish beruvchilar
uchun yuzaga kelgan bu vaziyatdan chiqib ketishning bir
yo‘li kasbiy standartlarning funksiyalarini kasbiy kompetensiyalar “tili”ga o‘tkazish
bo‘yicha zamonaviy psixotexnologiyalardan foydalanish bo‘lishi mumkin. Bu usul davlat
hokimiyatining kasbiy stand
artlarga o‘tish majburiyligi talabi va ish beruvchilarning,
shuningdek, ta’lim muassasalarining imkoniyatlari o‘rtasidagi qarama
-qarshilikning hal
qilinishiga yordam bergan bo‘lar edi. Kompetentlilik yondashuvi, bir tomondan, sof
akademik modellardan uzoqlashishga va kadrlar bilan ishlashning samarali tizimini
shakllantirishga ko‘mak beradi.
Ikkinchi tomondan esa kompetentlilik yondashuvi ilmiy
yondashuvni inkor etmaydi va psixologiya, sotsiologiya, iqtisodiyot va menejmentning
zamonaviy konsepsiyalari bilan yaxshigina darajada integratsiyalashadi.
Informatika o‘qituvchisining kasbiy rivojlanishi jarayonida kompetensiyalarni
o‘rganish texnologiyasidan foydalanish.
Bo‘lajak informatika o‘qituvchisi o‘rganish uchun kompetensiyalarning eng umumiy
turlari
–
me’yoriy
-huquqiy, axloqiy, kommunikativ, axborotli, ijtimoiy-
psixologik, o‘z
-
o‘zini
tashkil etish va o‘z
-
o‘zini takomillashtirish tizimlari haqida tasavvurga ega bo‘lishi lozim.
Kompetensiyalarning mazkur darajasi barcha mutaxassislar uchun tayanch sanaladi, chunki u,
eng avvalo, tahsil oluvchining shaxsiy rivojlanishini tavsiflaydi va uningsiz mutaxassis
tayyorlash jarayonini loyihalashtirish mumkin emas.
Ish beruvchilar bo‘lajak informatika o‘qituvchisi kontent
-tahlili nafaqat
nomzodlarning kasbiy istiqbollarini baholashda ish beruvchilar foydalanadigan suhbatni
baholashga, balki mehnat bozorida eng asosiy, talab eng kuchli bo‘lgan
Ummumiy
kompetensiya
Kasbiy
kompetensiya
Kasbiy standartning
Tarkibi sifatdagi
Kasbiy kompetensiyani o‘lchash
Ummumiy
o‘rta ta’lim
Oliy va o‘rta maxsusu
kasbiy ta’lim
Ish beruvchilar,
kasbiy jamiyati
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
158
kompetensiyalarni shakllantirishga ham imkon berdi. Empirik tahlil davomida olingan
kompetensiyalar to‘plami shu paytgacha ma’lum bo‘lgan nazariy modellar bilan
taqqoslab chiqildi. Empirik tadqiqot va nazariy tahlil asosida ajratib olingan bu
kompetensiyalarga tayanish mehnat bozorida yuzaga kelgan vaziyatga muvofiq bo‘lgan
metodikaning ra
g‘
batlantiruvchi materiallarini ishlab chiqishga kirishish imkonini berdi.
Ko‘rsatib o‘tilgan kompetensiyalar to‘plami yaratilayotgan rag‘
batlantiruvchi
materiallar asosiga yotqizildi. Har bir kompetensiya uchun sinalayotgan u yoki bu
kompetensiyaning ifodalanganligiga bo
g‘liq bo‘lgan bir nechta ta’riflar ishlab chiqildi
(2-jadvalga qarang).
Bunda alohida e’tibor aynan kompetentlilik yondashuviga qaratildi:
ta’riflar kishining izolyatsiyalangan sifatlari yoki qobiliyatlariga emas, balki uning u yoki
bu mehnat vazifalarini bajara olishga qobilligiga qarab shakllantirildi.
So‘rovnomaning tayanch kompetensiyalari ro‘yxati:
–
fikrlash tizimliligi, mantiqiylik;
–
fikrlash dinamikligi, aqlning moslashuvchanligi, tanqidiyligi;
–
yaxshi xotira;
–
diqqatni jamlay olish;
–
yaxshi, savodli nutq;
–
o‘qitiluvchanlik, o‘qishga yaxshi munosabat;
–
natijaga intiluvchanlik;
–
rejalashtirish va loyihalashtirish qobiliyati;
–
boshqaruvchilik ko‘nikmalari;
–
mas’uliyatlilik;
–
kommunikabellilik;
–
ishbilarmonlik muloqoti ko‘nikmalari, muzokara olib bora
olish mahorati;
–
jamoada ishlay olish mahorati;
–
kompaniyaga xayrixohlik (loyallik);
–
stressga chidamlilik;
–
maqsadga erishish motivatsiyasi;
–
mustaqillik;
–
ijodkorlik, kreativlik;
–
ishchanlik, psixomotorika;
–
o‘ziga ishonch.
Tadqiqot jarayonida si
nalayotganlar ijtimoiy jihatdan o‘zlari xohlaydigan
javoblarni berishga moyil bo‘lganliklarini hisobga olish bilan juft taqqoslashlar metodi
(Terstounning taqqoslama mulohazalarini shkalalash modeli) qo‘llanildi. Shunday qilib,
ikkita ta’rifdan bittasini (turli xil kompetensiyalarga mansub bo‘lganlardan bittasini)
majburiy tanlab olish tadbiri amalga oshiriladi. Ra
g‘
batlantiruvchi material sifatida turli
xil kompetensiyalar tavsiflari ro‘yxatidagi ta’riflardan foydalaniladi. Ta’riflar sinalayotgan
kishiga juft-
juft tarzda taqdim etiladi (jami bo‘lib 50 juft), sinaluvchining vazifasi ikkita
ta’rifdan bittasini tanlab olishdan iborat bo‘lib, bunda u tanlab olgan ta’rif uning
qobiliyatlari va mahoratini eng aniq tarzda tavsiflaydigan bo‘lishi lozim.
Mazkur metodika ish beruvchilarning potensial nomzodlarga talablari asosida
yaratiladi, shuning uchun mazkur texnologiyani ishchi-xodimlarning ular faoliyatidagi
kasbiy standartlardan kelib chiqqan holda baholash uchun qo‘llash mumkin. Shunga
ko‘ra, masalan, dasturch
ining kasbiy standartida uning mehnat funksiyasi quyidagicha
tavsiflangan: “Texnik topshiriqqa (tayyor spesifikatsiyalar bilan) mos holda dasturiy
kodlarni yaratish”. Yuqorida keltirilgan metodikadan kelib chiqqan holda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
159
mutaxassislikka ga ega bo‘lgan dastu
rchi uchun mazkur funksiyani muvaffaqiyatli
bajarish borasida quyidagi kompetensiyalar zarur bo‘ladi:
–
qandaydir masalani hal qilishda axborotlarning katta hajmi bilan ishlay oladi;
–
bir nechta bir xildagi masalalarni tezkor sur’atda yecha oladi;
–
texnik axborotlar, formula va raqamlarni eslab qola oladi;
–
bir vaqtning o‘zida bir nechta operatsiyalarni nazorat ostida ushlab turishga qobil;
–
o‘
z faoliyati maqsadlariga erishishning optimal y
o‘
llarini topa oladi;
–
istalgan muammoni hal qilishning bir nechta variantlarini taklif qilishga qodir.
Il
g‘or psixotexnologiyalar asosida kompetensiyalarni har taraflama o‘rganish ta’lim
muassasalarida tahsil oluvchilarda potensial ish beruvchilar uchun zarur bo‘lgan
kompetensiyalarni shakllantirishga imkon berib, bu mutaxassislarning ish joylarida
ularning salohiyatidan maksimal darajada foydalanishga ko‘mak bergan bo‘lar edi.
Shunday qilib, “Kasbiy kompetensiyalar so‘rovnomasi” kabi universal metodikalar
ishchi-xodimlarni ularning optatsiya bosqichidan boshlab to ular nafaqaga
chiqqunlarigacha bo‘lgan davrda doimiy kuzatilib borishlari jarayonida kompetensiyalari
shakllanishining dinamikasini o‘rganishga imkon beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Davidov D.G.,
Batishev V.N.,
Chmixova Ye.V.
“Metodika
diagnostiki
professionalnix kompetensiy” [elektronniy resurs] //
https://muh.ru/wp-content/
uploads/docs/davidov_statya_2015.pdf.
2.
Korchemniy P.A. Kompetensii: psixologicheskie problemi vospriyatiya,
prinyatiya i realizatsii // Vestnik MGOU. Seriy
a «Psixologicheskie nauki». 2013.
3.
Minkomsvyazi otkazalos ot idei profstandartov dlya SMI [Elektronniy resurs]
data obrasheniya: 22.03.2015.
4.
Professionalniy standart: Programmist. Prikaz Ministerstva truda i sotsialnoy
zashitiy RF ot 18 noyabrya 2013 g. №679n «Ob utverjdenii professionalnogo standarta
«Programmist» [Elektronniy resurs] data obrasheniya:22.03.2015.
5.
Mirsolieva
M.T. Oliy ta’lim muassasalari rahbar va pedagog kadrlarining kasbiy
kompetentligini rivojlantirish mexanizmlarini takomillashtirish. Monografiya.
–
Toshkent, «Fan va texnologiyalar», 2019
-yil.
6.
www.lex.uz.
7.
www.natlib.uz.
