Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Scientific-theoretical foundations of education in primary
grades
Mahliyo KHAIDAROVA
1
Termiz State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2022
Received in revised form
20 June 2022
Accepted 25 July 2022
Available online
15 August 2022
The objective laws of education
–
the organization of the
educational process and the development of the individuality
and qualities of people in public life, the further improvement of
the first forms of education available to students (good
educational knowledge in the family) are considered important
tasks facing teachers, educators, coaches. The objective laws of
education
–
the organization of the educational process and the
development of the individuality and qualities of people in public
life, the further improvement of the first forms of education
available to students (good educational knowledge in the family)
are considered important tasks facing teachers, educators,
coaches.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss7/S-pp1
-8
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
education,
educational process,
task,
students,
pedagogue,
teaching,
human,
attention,
general education,
primary classes.
Бошланғич
синфларда
тарбия
фанини
ўқитишнинг
илмий
-
назарий
асослари
АННОТАЦИЯ
Калит
сўзлар:
тарбия,
ўқув
жараёни,
вазифа,
ўқувчилар,
педагог,
ўқитиш,
инсон,
эътибор,
умумтаълим,
бошланғич
синфлар.
Ушбу
мақолада
бошланғич
синфларда
таълим
-
тарбия
беришнинг
илмий
-
назарий
асослари
ҳақида
фикр
юритил
-
ган,
шу
билан
бирга,
мамлакатимизда
умумтаълим
мактаб
-
ларида
таълим
-
тарбияга
қаратилаётган
эътибор,
таълим
жараёнлари
ҳақида
маълумот
тақдим
этилган.
Тарбиянинг
объектив
қонунларини
–
ўқув
тарбиявий
жараённи
ташкил
этиш
ва
ижтимоий
ҳаётда
инсонларнинг
ўзига
хослиги
ва
сифатларини
ривожлантириш,
ўқувчиларда
мавжуд
бўлган
илк
тарбия
кўринишларини
(оилада
олган
тарбиявий
билимлар)
янаям
такомиллаштириш
ўқитувчилар,
тарбия
-
чилар,
мураббийларнинг
олдида
турган
муҳим
вазифа
-
лардан
ҳисобланади
.
1
Senior lecturer of Termiz State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
2
Научно
-
теоретические
основы
обучения
предмета
воспитания
в
начальных
классах
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
образование,
образовательный
процесс,
задача,
учащиеся,
педагог,
учение,
человек,
внимание,
общеобразовательные,
начальные
классы.
В
данной
статье
рассматривается
вопрос
о
научно
-
теоретических
основах
преподавания
вопитаталеьной
работы
в
начальных
классах,
а
также
предлагаются
сведения
об
уделяемом
внимании
на
воспитание
в
общеобразовательных
учреждениях,
об
образовательных
процессах.
Объективные
закономерности
воспитания
–
организация
учебного
процесса
и
развитие
индивидуальности
и
качеств
людей
в
общественной
жизни,
дальнейшее
совершенствование
доступных
учащимся
первых
форм
воспитания
(хорошие
воспитательные
знания
в
семье)
считаются
важными
задачами,
стоящими
перед
педагогами,
воспитателями
и
тренерами.
КИРИШ
Ўсиб
келаётган
бугунги
кун
ёш
авлодини
барча
соҳада
маънан
етук
ва
баркамол
этиб
тарбиялаш
давлат
сиёсати
даражасига
кўтарилгани
сир
эмас.
Ўзбекистон
таълим
тизимининг
барча
босқичларида,
хусусан,
мактабгача
таълим,
умумтаълим
мактабларида,
лицей,
коллеж
ва
олий
ўқув
юртларида
тарбия
фани
турли
кўринишда
ўқитувчи
ва
мураббийлар
томонидан
ўқитилиб,
таълим
бериб
келинмоқда.
Президентимиз
ўз
нутқларидан
бирида
таълим
бўғинларида
тарбия
фанининг
аҳамияти,
ўрни
ва
вазифаларига
алоҳида
тўхталиб
ўтар
экан,
жумладан,
шундай
дедилар:
“Бизни
ўйлантирадиган
яна
бир
муҳим
масала
–
бу
ёшларимиз
-
нинг
одоб
-
ахлоқи,
юриш
-
туриши,
бир
сўз
билан
айтганда,
дунёқараши
билан
боғлиқ.
Бугун
замон
шиддат
билан
ўзгаряпти.
Бу
ўзгаришларни
ҳаммадан
ҳам
кўпроқ
ҳис
этадиган
ким
–
ёшлар.
Майли,
ёшлар
ўз
даврининг
талаблари
билан
уйғун
бўлсин.
Лекин
айни
пайтда
ўзлигини
ҳам
унутмасин.
Биз
киммиз,
қандай
улуғ
зотларнинг
авлодимиз,
деган
даъват
уларнинг
қалбида
доимо
акс
-
садо
бериб,
ўзлигига
содиқ
қолишга
ундаб
турсин.
Бунга
ниманинг
ҳисобидан
эришамиз?
Тарбия,
тарбия
ва
фақат
тарбия
ҳисобидан
.
Зеро,
алломалардан
қолган
гап
бор:
“Таълимни
тарбиядан,
тарбияни
эса
таълимдан
ажратиб
тасаввур
этиб
бўлмайди.
Мазкур
гап
нақадар
ҳақ
эканлигини
фарзандларимиз
билимли,
тарбияли,
одобли
бўлиб
етишганларида,
юртга,элга
нафи
тегадиган
етук
инсонлар
бўлиб
улғайганларида
англаб
етамиз”.
Ушбу
масалага
янада
чуқурроқ
ёндашиш
ва
амалиётга
жорий
этиш
мақса
-
дида
Халқ
таълими
вазирлиги
томонидан
Ўзбекистон
Республикаси
Президенти
Шавкат
Мирзиёев
раислигида
2019
йилининг
23
август
куни
Вазирлар
Маҳкамаси
-
нинг
“Умумий
ўрта
таълим
муассасаларида
“Тарбия”
фанини
босқичма
-
босқич
амалиётга
жорий
этиш
чоралари
тўғрисида”ги
Қарор
лойиҳаси
ишлаб
чиқилди.
2020
йил
6
июлда
“Умумий
ўрта
таълим
муассасаларида
“Тарбия”
фанини
босқичма
-
босқич
амалиётга
жорий
этиш
чора
-
тадбирлари
тўғрисида”
422-
сонли
қарор
қабул
қилинди
[7].
АСОСИЙ ҚИСМ
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
3
Инсонларнинг
умр
кечириши
давомида
олган
таълимлари,
орттирган
сабоқлари
ва
интеллектуал
салоҳиятларини
ўзгаларга
ўргатиш,
баҳам
кўриш
жараёни
тарбия
дейилади.
Биз
тарбияни,
кенг
маънода,
ижтимоий
ҳодиса
сифатида
қўллаганимизда
жамиятимизнинг
барча
бўғинларида
тарбиявий
воситаларни
ўз
ичига
олганини
кўрамиз.
Тарбиянинг
объектив
қонунларини
–
ўқув
тарбиявий
жараённи
ташкил
этиш
ва
ижтимоий
ҳаётда
инсонларнинг
ўзига
хослиги
ва
сифатларини
ривожлантириш,
ўқувчиларда
мавжуд
бўлган
илк
тарбия
кўринишларини
(оилада
олган
тарбиявий
билимлар)
янада
такомиллаштириш
ўқитувчилар,
тарбиячилар,
мураббийларнинг
олдида
турган
муҳим
вазифалардан
ҳисобланади
.
Зеро,
тарбияни
аждодларимиз
азал
-
азалдан
ижтимоий
ҳаётимиз
учун
керакли
бўлган
ҳодисаларнинг
асоси
сифатида
кўрганлар.
Айни
ўринда
тарбиянинг
мазмун
-
моҳиятига,
турларига
тўхталиб
ўтишни
лозим
топдик.
“Ўзбек
тилининг
изоҳли
луғати”да
қуйидагича
таъриф
берилган:
Тарбия
–
1) парвариш
қилмоқ
;
таълим
бермоқ;
ўргатиш;
2) навозиш;
меҳрибонлик
кўрсатиш;
кўз
-
қулоқ
бўлиш;
ҳимоя
қилиш
каби
кўп
қиррали
маъноларга
эга [4].
Тарбия
сўзига
кўплаб
олимлар
ва
ўз
соҳасининг
етук
мутахассислари
ҳам
фикр
-
мулоҳазаларини
билдириб
ўтганлар.
Жумладан,
рус
педагоги
Макаренко:
“Ҳамма
нарсани
тарбия
-
лашади:
одамлар,
нарсалар,
ҳодисалар
,
ҳаммасидан
кўра
кўпроқ
одамларни.
Улардан,
биринчи
навбатда,
ота
-
оналар
ва
ўқитувчиларни”,
деб
айтган
эди.
Педагогнинг
мазкур
мулоҳазасини
асосли
фикр
сифатида
қабул
қиламиз
,
зеро,
болаларни
тарбияловчи
инсонларни
тарбияламасдан
туриб
мақсадга
эришиб
бўлмаслигига
яна
бир
карра
амин
бўлдик.
Тарбиячи
-
педагог
ўзи
тарбияланган,
ахлоқ
-
одобли,
хуш
хулқ
-
атворли,
яъни
ўқувчига
ҳар
томонлама
намуна
бўла
олиши
лозим.
Тарбияни
амалга
оширишнинг
восита,
усуллари
ва
омиллари
кўпдир.
Булар:
халқ
таълими
тизими,
оммавий
ахборот
воситалари,
тарғибот
ва
ташвиқот
гуруҳлари
ва
ҳ.з.
Тарбия
доимий,
изчил
ва
мақсадли
бўлиши
лозим.
Йўқса,
тарбиядан
кўзланган
мақсадга
эришиб
бўлмайди [1].
Н.М.
Кошанованинг
фикрича, тарбия
мавсумий,
маълум
бир
вақтга
мўлжалланган
иш
эмас,
балки
жамият
ва
давлат
аҳамиятига
молик,
кечиктириб
бўлмас,
узлуксиз
давом
этадиган
жараён
ва
стратегик
масаладир.
Тарбия
жараёни
ўқитувчи
ва
ўқувчининг
ўзаро
таъсирида
амалга
ошириладиган
динамик
тизим
сифатида
қаралади
.
Тарбия
жараёни
таълим
муассасаси
педагогик
фаолиятининг
ядросидир [2]
.
Болаларимизни
ҳар
тарафлама
етук
хулқ
-
атворга
эга,
талантли,
қобилиятли
,
ўзига
ишонган
шахс
қилиб
тарбия
-
лаш
ва
бунинг
учун
барча
керакли,
зарурий
шарт
-
шароитлар
яратиш,
ўз
тақдирини
ўзи
белгилай
оладиган,
жамиятда
ўз
ўринга
эга,
доимо
оилам,
юртим
дейдиган
соғлом
фикрли
ўқувчиларни
тарбиялаш
тарбия
фанининг
асосий
мазмун
-
моҳияти
ва
мақсадидир.
Шундай
экан,
аввало,
биз
тарбияни
оиладан,
боғча
ва
мактабнинг
бошланғич
синфларидан
бошлашимиз
керак.
Вазирлар
Маҳкамаси
06.07.2020
йилда
“Умумий
ўрта
таълим
муассасаларида
“Тарбия”
фанини
босқичма
-
босқич
амалиётга
жорий
этиш
чора
-
тадбирлари
тўғрисида”ги
422-
сон
Қарорни
қабул
қилди
.
Унга
кўра,
ягона
“Тарбия”
фани
1
–
9-
синфларда
–
2020
–
2021
ўқув
йилидан,
10
–
11-
синфларда
эса
–
2021
–
2022
ўқув
йилидан
бошлаб
ажратилган
умумий
соатлар
доирасида
“Одобнома”,
“Ватан
туйғуси”,
“Миллий
истиқлол
ғояси
ва
маънавият
асослари”
ҳамда
“Дунё
динлари
тарихи”
фанларини
бирлаштиради [4].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
4
Юқорида
жорий
этилган
қарорлардан
келиб
чиқиб,
мактаблардаги
бошланғич
синф
ўқувчиларининг
ёши
ва
психофизиологик
хусусиятларини
инобатга
олган
ҳолда
тарбия
фанининг
босқичма
-
босқич
жорий
қилиниши
белгиланди.
Бошланғич
синфларда
тарбия
фанини
ўқитишнинг
илмий
-
назарий
жиҳат
-
ларини
асослаш,
ўқитиш
амалиётига
қандай
татбиқ
қилиш
ва
ушбу
фанни
ўқувчилар
онгига
чуқур
сингдириш
ва
шу
каби
бир
қатор
масалалар
юзасидан
тадқиқотчилар
изланиш
олиб
бормоқдалар.
Шунингдек,
концептуал
асослар,
назариялар
ва
моделларни
қандай
қўллашни
билишни
ўз
ичига
олади.
Концептуал
асослар
–
бу
дунёнинг
кенг
кўламли
қарашлари
.
Назарий
асос
–
бу
бизнинг
тадқи
-
қотимизни
бошқарадиган
муаммони
тушунтириш
учун
ишлатилиши
мумкин
бўлган
расмий,
кўриб
чиқилган
назарий
модел
(ёки
моделлар)дир.
Шу
ўринда
ўз
-
ўзидан
савол
туғилади.
Нима
учун
назарий
асос
муҳим?
У
ўқитувчиларни
мавжуд
билимларга
тегишли
назария
бўйича
йўл
-
йўриқ
орқали
боғлашни,
шунингдек,
гипотезалар
асосини
ва
тадқиқот
усулларини
танлашни
таъминлайди.
Бу
тарбия
фанини
ўқувчиларга
ўргатишда
кузатилган
қийинчилик
-
ларнинг
турли
томон
-
ларини
оддий
тасвирлашдан
ва
тушунтиришдан
умумлаштиришга
ёрдам
беради
ва
уларнинг
чегараларини
ҳам
аниқлайди.
Тарбия
фани
орқали
мактаб
ўқувчиларини
келажакка
йўналтириш,
ўзига
бўлган
ишончни
ривожлантириш,
уларни
ўзига
хослигини
тушунишга,
бошқа
одамларнинг
фикрларини
ҳурмат
қилишга
ўргатиш,
ўзини
холис
баҳолаш,
ўз
қобилиятлари
,
малакаларини
ҳисобга
олган
ҳолда
келажак
учун
реал
режалар
тузиш,
ўз
-
ўзини
англаш,
ўзини
бошқариш
тизимини
такомиллаштириш,
ишбилармонлик,
ахлоқ
ва
ташаббускорликни
тарбиялаш,
уларнинг
оилалари,
ўқитувчилар
билан
ўзаро
алоқаларини
фаоллаш
-
тириш
лозим.
Бизнинг
фикримизча,
тарбия
жараёни
махсус
ишлаб
чиқилган
бўлиши,
яъни
боланинг
ўз
-
ўзини
ривожлантириш,
ўз
-
ўзини
бошқариш
имконият
-
лари
билан
уйғунлаштирилган
мақсадга
мувофиқ
тизим
бўлгандагина
ҳақиқий
бўлади.
XXI
аср
кишиси
умуминсоний
қадриятлардан
ва
бугунги
кун
ҳақиқат
-
ларидан
келиб
чиқиб,
жисмонан
соғлом,
маънавий
-
ахлоқий,
интеллектуал
жиҳат
-
дан
ривожланган,
мустақил
фикрлайдиган
бўлиши,
шу
билан
бирга,
дунёда
содир
бўлаётган
жараёнларга
лоқайд
бўлмаслиги,
ташқи
олам
билан
фаол
алоқада
бўлиши
лозим.
Боланинг
шахс
сифатида
шаклланиш
ва
ижтимоийлашув
даври,
асосан,
мактаб
тизимида
юз
беради.
Таълим
юксак
маънавий
ва
жисмоний
баркамолликни
камол
топтириш,
яхши
ва
ёмонни
фарқлаш,
юксак
инсоний
фазилатларни
шакллантириш
қудратига
эга.
Таълим
инсоният
жамиятининг
барча
босқичларида
ривожланиб,
ўсиб
борувчи
ва
авлоддан
-
авлодга
ворислик
вазифасини
бажарадиган
ҳодисадир
.
Бироқ
ҳар
бир
жамиятда
таълимнинг
мақсади,
вазифаси
ва
мазмуни
ўзига
хослиги
билан
фарқланади.
Таълимсиз
шахс
ҳам
,
инсоният
жамияти
ҳам
мавжуд
бўлолмайди.
Чунки
инсон
ва
жамиятнинг
мавжудлигини
таъминловчи
қадриятлар
авлоддан
-
авлодга
фақат
тарбия
туфайлигина
ўтиб
боради
[3].
Педагогик
адабиётларда
“Таълим”
атамаси
кенг
ва
тор
маънода
қўлланилади
.
Кенг
маънода,
таълим
деганда,
инсон
шахсини
шакллантириш,
унинг
жамиятнинг
ишлаб
чиқариш
ва
ижтимоий,
маданий,
маърифий
ҳаётидаги
фаол
иштирокини
таъминлашга
қаратилган
барча
таъсирлар,
фаолиятлар,
ҳаракатлар
ва
интилишлар
йиғиндиси
тушунилади
[5].
Бу
тушунчада
таълим
нафақат
оила,
мактаб,
болалар
ва
ёшлар
ташкилотларида
олиб
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
5
бориладиган
тарбиявий
ишлар,
балки
бутун
ижтимоий
тизим,
унинг
етакчи
ғоялари
,
адабиёт,
санъат,
кино,
радио,
телевидения
ва
ҳоказоларни
ҳам
ўз
ичига
олади.
Таълим,
кенг
маънода,
таълим
ва
ахборотни
қамраб
олади.
Эртанги
кунимизнинг
эгаси
бўлмиш
ёшларни
баркамол
инсонлар
қилиб
тарбиялаш
борасида
қайси
йўлни
танламоқ,
нималарга
диққат
-
эътиборни
қаратмоқ
лозимлиги
ҳақида
чуқур
ёндашув
ва
илмий
-
назарий
асосланган
тарбия
дарсликларини
ишлаб
чиқаришга
эришилди.
Қандай
қилсак
ёки
нима
қилганда
ижобий
натижага
эришилади
каби
саволлар
тарбия
фанининг
энг
муҳим
муам
-
молари
ҳисобланади
.
Ўзбекистоннинг
ҳозирги
даврдаги
ижтимоий
-
иқтисодий,
сиёсий,
ҳуқуқий
,
маданий
-
маънавий
асосларини,
янада
тараққиёт
ва
истиқбол
-
ларини,
мустақиллигини
мустаҳкамлаш
учун
ёш
авлодни
жаҳон
андозалари
даражасида
тарбиялаш
сув
ва
ҳаводек
зарур.
Бинобарин,
Ўзбекистон
ҳудудида
истиқомат
қилаётган
ҳар
бир
фуқарони,
барча
миллат
вакилларини,
уларнинг
фарзандларини
ҳар
томонлама
баркамол
инсонлар
этиб
тарбиялаш,
мустақил
республикамизнинг
онгли
фидойиларига
айлантириш
олдимизда
турган
энг
муҳим
ва
долзарб
вазифалардан
биридир.
Юртимиз
келажаги
йўлида
ўзидаги
барча
билим,
қобилият
ва
истеъдодини
бахшида
этишга
тайёр
турган
етук
инсонлар,
уддабурон
ёшлар,
фидойилар
бўлмаса,
Ўзбекистонни
дунёдаги
энг
илғор
давлатлар
сафига
қўшиш
қийин
кечади.
Ёшларимизни
тарбиялаш
учун,
биринчи
галда,
Шарқ
мутафаккирларининг
дуру
жавоҳирга
тенг
маънавий
мерослари
дастуруламал
бўла
олади.
Абу
Наср
Форобий,
Аҳмад
Яссавий,
Баҳовуддин
Нақшбандий,
Исмоил
Ал
-
Бухорий,
Абу
Райҳон
Беруний,
Абу
Али
ибн
Сино,
Ал
-
Хоразмий,
Ал
-
Фарғоний,
Фирдавсий,
Амир
Темур,
Навоий
ва
Бобур
сингари
жаҳонга
таниқли
ва
шулар
каби
бошқа
ақл
эгаларининг
ижтимоий
-
сиёсий,
фалсафий
таълимотларига
таяниб
иш
кўрилса,
тарбиянинг
таъсирчанлиги
янада
мукаммаллик
касб
этади.
Ўзининг
ўтмиш
маданий
меросини
чуқур
билмаган
ва
эъзозламаган
одам
ўз
шажарасини,
аждод
-
авлодлари
босиб
ўтган
йўлни,
миллий
истиқлолимиз,
эркимиз
ва
озодлигимиз
йўлида
жасорат
кўрсатган
Широқ,
Тўмарис,
Жалолиддин
Мангуберди
ва
бошқа
буюк
зотлар,
халқ
қасоскорларининг
номлари,
курашларининг
туб
моҳиятини
илғай
олмайди.
Юқоридаги
фикрлардан
кўриниб
турибдики,
ёш
авлодни
тарбиялаб
етиштириш
–
муқаддас
бурчимиз,
ор
-
номусимиз.
Лекин
ижобий
ахлоқий
хислатларни
тарбиялаб
етиштириш
оддий,
жўн
иш
эмас.
У
кунлаб,
ойлаб,
йиллаб
ва
ҳатто
ўн
йиллаб
олий
мақсад
йўлида
сабр
-
тоқат,
чидам
ва
қатъиятлилик
,
иродавий
сифатларни
сафарбар
этишимизни
тақозо
этадиган
инсоний
вазифамиздир.[6]
Ҳозирги
пайтда
мамлакатимизда
ёшлар
орасидан
энг
иқтидорли,
салоҳиятлилари
танлаб,
саралаб
олиниб,
уларнинг
илмий,
маданий
-
маънавий
жиҳатдан
камолотга
эришишлари,
замонавий
фан
-
техника
асосларини
чуқур
ўзлаштириб
олишлари
учун
ғамхўрлик
қилинмоқда
.
Ўзбекистон
Республикасининг
эртанги
ҳаёти
,
порлоқ
истиқболи
назарда
тутилиб,
кўпгина
ёшлар
бир
қанчи
хорижий
мамлакатларга
таҳсил
олиш
учун
юборилиши
фикримизнинг
исботидир.
Республикамизда
“Таълим
тўғрисида”ги
Қонунни
ҳаётга
жорий
этиш,
таълим
-
тарбия,
соғлиқни
сақлаш
ишларини,
умумий
тиббиёт
муаммоларини
замонавий
талаблар
даражасида
олиб
бориш,
мактабларни
такомиллаштириш,
ўрта
махсус
билим
юртлари
ва
олий
ўқув
юртларига
кириш
имтиҳонларини
тест
усулида
ўтказиш
борасидаги
ишлар
ҳам
маданий
-
маънавий
тараққиётимизга
ўзининг
ижобий
таъсирини
кўрсатмоқда.
Жамият
тараққиёти
ва
шахc
камолоти
учун
бўлган
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
6
маънавий
ва
ахлоқий
покланиш,
иймон,
инсоф,
диёнат,
ор
-
номус,
меҳр
-
оқибат,
кексаларга
ҳурмат
сингари
инсоний
фазилатлар
ўз
-
ўзидан
пайдо
бўлмайди.
Ҳаммасининг
замирида
ёш
авлодга
оилада,
умумий
таълим
мактабларида,
халқ
таълими
тизимининг
бошқа
тармоқларида
бериладиган
таълим
-
тарбия
ётади.
Умуман
олганда,
ўсиб
келаётган
ёш
авлодни
замонамиз
руҳига
мос,
баркамол
инсон
бўлишлари
учун,
тарбиянинг
таркибий
қисмлари
(ақлий,
ахлоқий,
жисмоний,
меҳнат,
эстетик
тарбия
ва
политехник
таълим)га
янгича
нигоҳ
ташлаш
ва
ўша
таълимни
амалга
ошириш
йўлларини
ишлаб
чиқмоқ
лозим.
Ақлий
тарбия
шахсни
ҳар
томонлама
тарбиялашнинг
етакчи
таркибий
қисми
бўлиб,
табиат
ва
жамият,
инсон
тафаккури
ҳақидаги
билимлар
тизимини
такомиллаштиришга,
илмий
дунёқарашни,
юксак
онг
фазилатларини
шакллан
-
тиришга,
фан
асослари
ҳақида
маълумот
беришга,
ўз
билимларини
ривожлан
-
тиришга
қаратилган
.
Ақлий
тарбияни
шундай
ташкил
этиш
керакки,
ўқувчилар
зукко
бўлиб,
объектив
оламни
яхлит
идрок
эта
оладиган,
ўзлигини
англай
оладиган,
ҳаётдаги
ўз
ўрнини
англай
оладиган,
ўз
олдига
қўйилган
вазифаларни
онгли
равишда
бажара
оладиган,
инсон
қадр
-
қимматини
улуғлай
-
диган
тарзда
ташкил
этиш
зарур.
Билимни
эгаллаш
инсон
камолотидаги
энг
буюк
фазилат
-
лардан
биридир.
Муқаддас
китобларимизда
ҳам
ҳар
бир
мўмин
мусулмон
учун
илм
зарурлиги
баён
қилинган
.
“Бешикдан
қабргача
илм
изла”,
деган
ҳадис
сўзларимизнинг
тасдиғидир.
Шунинг
учун
Ислом
таълимотида
билим
олишдан
мақсад
сифатида
дунёни
билиш
зарурати
қаралади
.
Билим
дунёни
билиш
билан
чекланиб
қолмай
,
балки
инсон
маънавиятини
бойитишда
асосий
омил
бўла
олади.
Муҳаммад
алайҳиссалом
ўз
ҳадисларида
:
“Илмга
илм
олмоқ
йўли
билан
эришилгайдир.
Илму
ҳунарни
Хитойга
бориб
бўлса
ҳам
ўрганинглар...
Илм
эгалланг.
Илм
саҳрода
дўст,
ҳаёт
йўлларида
таянч,
ёлғиз
дамларда
йўлдош,
бахтли
дақиқаларда
раҳбар,
қайғули
онларда
мададкор,
одамлар
орасида
–
зебу
зийнат,
душманларга
қарши
курашда
қуролдир”
,
–
деганлар.
Шунингдек,
Ҳадиси
шарифда:
“Илм
олмакка
интилиш
ҳар
бир
муслим,
муслима
учун
қарзу
фарз”
,
–
дейилади.
Юсуф
Хос
Ҳожиб
ўз
асарларида
билимни
юксак
неъмат
сифатида
қадрлайди
.
Билим
ва
билимдонликни
ҳис
эта
олмоқ,
уни
тушунмоқ
даркорлиги,
билимдон
бўлиш,
асосан,
тарбия
билан
чамбарчас
боғлиқлиги,
бола
қанчалик
эрта
тарбия
қилинса
,
шунча
яхшилиги
ҳақида
ёзади:
“Агар
кимда
бўлса
ақл,
илм,
зеҳн,
уни
мадҳ
этиб
сен,
тугал
эр
дегин,
зиёд
бўлса
кимда
ўқув,
уқув,
ақл,
билим,
ёмон
ва
кичик
бўлса
ҳам
мақтагин”
.
Алишер
Навоий
“Фарҳод
ва
Ширин”
достонида
илм
орқали
Фарҳоднинг
ақл
-
идрокли,
билимдон,
ҳунарманд
,
камтар,
инсонпарвар,
иродали
ва
эътиқодли
инсон
бўлганлигини
кўрсатади.
Демак,
юқорида
таъкидланганидек,
ёшлар
ақлини
ўстириш
учун
биринчи
галдаги
вазифа
илм
олишга
даъват
этишдир.
Мактаб
ўқув
режасида
кўрсатилган
фанларни
эгаллаш
табиатнинг
ва
кишилик
жамиятининг
тараққиёт
қонунларини
билиб
олишга
имкон
беради.
Ўқувчиларни
фан
асослари
билан
қуроллантирмай
туриб,
уларда
илмий
дунёқа
-
рашни
шакллантира
олмаймиз.
Илмий
дунёқарашсиз
ақлий
тарбия
ҳақида
гапириш
сафсатабозликдан
бошқа
нарса
эмас.
Ўқувчиларга
ақлий
тарбия
беришда,
биринчи
галда,
унинг
фикрлаш,
ҳис
қилиш
,
тасаввур,
хаёл
ва
хотира
кобилият
-
ларини
ўстириш,
ички
дунёсини
маънавий
жиҳатдан
бойитиш
ҳақида
ўйламоқ
лозим.
Шу
билан
биргаликда,
оилада,
мактабда
болаларга
чала
-
чулпа,
ярим
-
ёрти
билимлар
бермай,
маълум
тизим
асосида
фанга
тегишли
билимлар
беришни
ташкил
этиш
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
7
даркор.
Бир
сўз
билан
айтганда,
ақлий
тарбия
ёш
авлоднинг
меҳнат
қилиш
қобилиятларини
ўстиради
ва
уларни
ижтимоий
ҳаётга
тайёрлайди.
Ахлоқ
ижтимоий
онг
шаклларидан
бири
бўлиб,
инсонларнинг
ўзига,
оиласига,
дўст
-
биродарларига,
жамоа
аъзоларига
ва
табиатга
бўлган
муносабатларини
тартибга
солиб
турувчи
хулқ,
одоб
қонун
-
қоидалари
мажмуасидир.
Ана
шу
хулқ,
одоб
қонун
-
қоидаларини
ўқувчилар
онги,
ҳаёти
,
турмуш
тарзига
сингдириш
учун
кўрсатилаётган
таъсир
ахлоқий
тарбия
деб
номланади.
Демак,
ахлоқ
кишининг
оилага,
меҳнатга
ва
жамиятга
бўлган
муносабатларида
намоён
бўлади.
Мусулмон
ахлоқининг
асослари
мазмунан
бой
ва
ранг
-
баранг
кўринишларда
ўзлигини
намоён
этади.
Марказий
Осиё
халқлари
ахлоқшунослик
соҳасида
энг
бой
тажрибага
эгадирлар.
Қуръони
каримдаги
ва
Ҳадиси
шарифлардаги
ахлоққа
оид
ибратли
маслаҳатлар,
ҳикоятлар
асрлар
давомида
ота
-
боболаримиз
ҳаётидан
ўрин
олган
миллий
урф
-
одатлар,
маънавиятимиз
дурдоналари
–
Форобий,
Абдураҳмон
Жомий,
Алишер
Навоий,
Саъдий
Шерозий
ва
бошқа
сиймолар,
олимлар,
ёзувчи
-
ларнинг
ахлоқ
ҳақидаги
фикр
-
мулоҳазалари
ҳали
ҳам
ўз
қадр
-
қимматини
йўқотмаган,
ушбу
ҳикматлар
ёшларимиз
тарбияси
учун
муҳим
аҳамиятга
эга.
Катталарни
ҳурмат
қилиш
,
оила
ва
фарзандлар
тўғрисида
ғамхўрлик
қилиш
,
очиқкўнгиллик,
миллатидан
қатъи
назар,
одамларга
хайрихоҳлик
билан
муноса
-
батда
бўлиш
ва
ўзаро
ёрдам
туйғуси
кишилар
ўртасидаги
муносабат
-
ларнинг
меъёри
ҳисобланади
.
Ўзбек
халқи
орасида
диёрига,
ўз
Ватанига
меҳр
-
муҳаббат,
меҳнатсеварлик,
билимга,
устозларига,
маърифатпарварларга
нисбатан
алоҳида
ҳурмат
-
эҳтиром
–
Ўзбекистан
аҳолисига
хос
фазилатлардир.
Амир
Темур
ахлоқи
ҳусния
–
яхши
хулқлар
эгаси
бўлган.
У
оқил
ва
тадбирли
саркарда
сифатида
одамларни
ишга
тайинлашда
ҳам
,
вазифасидан
озод
этишда
ҳам
шошмашошарлик
ва
адолатсизликка
йўл
қўймаган
,
балки
етти
ўлчаб
бир
кесган.
Имом
Ал
-
Бухорий:
“Ахлоқнинг
яхши
бўлиши,
таомнинг
покизалиги,
ростлик
ва
омонатга
хиёнат
қилмаслик
–
мана
шу
тўрт
хислатни
Оллоҳ
Таоло
сенга
берган
бўлса,
дунёвий
ишлардан
четда
қолган
бўлсанг
ҳам
,
зарари
йўқдир”
,
–
деган
эди.
Демак,
баркамол
инсон
тарбиясининг
етакчи
бўғинининг
таркибий
қисми
–
ахлокий
тарбия
–
инсоний
сифатларни
яратувчи,
шакллантирувчи
мукаммалликка
эриштирувчи
воситадир.
Абдулла
Авлоний
таъкидлаганидек,
“Инсонларни
яхшиликка
чақирувчи,
ёмонликдан
қайтаргувчи
бир
илмдир.
Яхши
хулқларнинг
яхшилигини,
ёмон
хулқларнинг
ёмонлигини
далил
ва
мисоллар
ила
баён
қиладурғон
китобдир”.
Худди
шу
маънода,
ахлоқ
кишининг
хулқ
-
атворида,
иймон
-
эътиқодида,
юриш
-
туришида,
кундалик
турмушида,
фикр
-
мулоҳазасида,
мушоҳада
ва
мулоқотида
кўринади.
Ахлоқли
инсон
ўзини
қаттиқ
ҳурмат
қилади
,
унда
ички
интизом
кучли
бўлади.
Мусоҳиб
кўнгилга
қараб
гапиради,
кишининг
дилини
оғритмайди,
ташқи
муомаласи
билан
унинг
қалбини
яшнатади,
мулоқот
одобига
риоя
қилади
.
Юқоридаги
фикрлар
шундан
далолат
берадики,
жамиятимизнинг
кучи
фан
-
техника
тараққиёти,
моддий
бойлигимиз
билан
бир
қаторда
,
маънавий
бойлигимиз,
ҳаётимиз
маъноси
бўлмиш
ахлоқий
камолотдадир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РУЙХАТИ:
1.
Нилуфар Махсудовна Кошанова. умумтаълим мактабларида “Тарбия”
фанини ўқитиш
:
Давр талаби
,
этиёж ва зарурият
. 2022. Volume 3.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
8
2.
Н.М.
Кошанова.
Умумтаълим мактабларида синф раҳбарлари фаолиятини
ривожлантириш механизмлари
(кластер ёндашуви асосида)” //
пед.
фан.
фалсафа
доктори дисс.
Чирчиқ,
2022.
–
Б.
160.
3.
Шахноза Хайитова
.
Таълим тизими самарадорлигини оширишда мустақил
таълимнинг ўрни // Academic research in educational sciences. 2021. №4. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/talim-tizimi-samaradorligini-oshirishda-musta-il-
talimning-
rni (дата обращения: 03.02.2022).
4.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати.2 жилдлик,
II том,
–
М.: «Рус тили
нашриёти»,1991,
–
Б.
125.
5.
Hayitova S.D., Abdulhayev
I.A.O. Ta’li
m muassasalarida va o
‘
zbek oilalarida
bolalar ma’naviyatini shakllantirishda kitobxonlikning o‘
rni // Science and Education.
–
2022.
–
Т. 3. –
№.
2.
–
С
. 796
–
802.
6.
Daniyarovna H.S., Istamovich K.D., Ilhom
U. The Contents of Students’
Independent Education and Methods of Implementation // Psychology and Education
Journal.
–
2021.
–
Т
. 58.
–
№. 2. –
С
. 1445
–
1456.
7.
https://www.norma.uz/qonunchilikda_yangi/umumiy_urta_talim_muassasalari
da_tarbiya_fani_joriy_etiladi.
8.
Эркинов
С.Э. (2011). Семантико
-
тематический принцип изучения
профессионализмов в английском языке (по данным лексики и фразеологии
военной сферы). Вестник
Южно
-
Уральского государственного гуманитарно
-
педагогического университета, (5), 337–
347.
