Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation of creative thinking of students in the higher
education system
Kumush NARZIEVA
1
Samarkand State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2022
Received in revised form
20 June 2022
Accepted 25 July 2022
Available online
15 August 2022
In order to increase the creativity of students of higher
educational institutions, this article describes the exemplary
parts of increasing creativity, thinking fluency, thinking
flexibility, technology for developing creative thinking,
increasing creativity based on SMART technology, technology
for developing creativity with examples.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss7/S-pp20-25
his is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
creative thinking,
brainstorming,
digital technologies,
flexibility,
higher education system,
creative thinking,
SMART technology,
originality,
curiosity,
creative development
technologies.
Oliy ta
’
lim tizimida talabalarning kreativ fikrlashini
shakllantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ijodiy fikrlash,
aqliy hujum,
raqamli texnologiya,
moslashuvchanlik,
oliy ta
’
lim tizimi,
kreativ fikrlash,
SMART texnologiya,
originallik,
qiziquvchanlik,
kreativlikning rivojlanish
texnologiyalari.
Ushbu maqolada oliy ta
’
lim muassasalari talabalarining
kreativligini oshirish uchun kreativ fikrlashni rivojlantirishning
tarkibiy qismlari, fikrlashning ravonligi va moslashuvchanligi,
ijodiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalari, SMART texno-
logiya asosida kreativlikni oshirish, kreativlikning rivojlanish
texnologiyalari misollar keltirilgan holda yoritib berilgan.
1
Teacher of the Department of “Art History”
Samarkand State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
21
Формирование креативного мышления студентов
в системе высшего образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
творческое мышление,
мозговой штурм,
цифровые технологии,
гибкость,
система высшего
образования,
творческое мышление,
SMART-
технология,
оригинальность,
любознательность,
технологии творческого
развития.
В целях повышения креативности студентов высших
учебных заведений в данной статье описаны примерные
части повышения креативности, беглости и гибкости
мышления, технологии развития креативного мышления,
повышения креативности на основе технологии SMART.
Kreativlik, ya
’
ni ijodkorlik
–
bu chuqurroq
o‘
rganish, yaxshiroq qarash, xatolarni
tuzatish, kelajakni raqamli texnologiyalar davriga mos holda kutib olish. Pol Torrans
yozganidek, zamonaviy ta
’
limning ustuvor maqsadi bilim, k
o‘
nikma va malakalarni
o‘
qituvchidan talabaga reproduktiv tarzda
o‘
tkazish emas, balki talabaning ta
’
lim
muammosini mustaqil ravishda belgilash, uni hal qilish algoritmini tuzish va nazorat
qilish qobiliyatini t
o‘
liq shakllantirish va rivojlantirishdir.
Natijani qayta ishlash va baholash
–
o‘
rganishga
o‘rgatish. Mamlakat ta’lim tizimi
oldida murakkab vazifa turibdi: hayot davomida
o‘
rganishga qodir,
o‘
zini
o‘
zi bajaradigan
mobil shaxsni shakllantirish va rivojlantirish. Va bu,
o‘
z navbatida, talaba shaxsining
rivojlanishi
g‘
oyalariga asoslangan
o‘
quv jarayonining vazifalari va shartlarini t
o‘g‘
rilaydi.
Hamma talabalarning raqamli yangiliklarga qiziquvchanligini biladi va shu bilan birga,
insoniyatning ichki tabiatidan kelib chiqqan holda ularning atrof-muhitga, odamlarga,
ijtimoiy hodisalarga qiziqishini ham inobatga olish darkor.
Agar o‘qituvchi proksimal rivojlanish zonasida ishlasa, u holda fikrlashga qiziq
ish
chuqurlashadi. Bu talabalarining kreativ tafakkuri va kognitiv faolligini rivojlantirish
uchun zaruriy shartdir.
Kreativlik, ya’ni ijodkorlik nima? Bu konsepsiyaning eng oddiy ta’rifi quyidagicha:
kreativlik
–
bu moddiy yoki ideal tabiatning yangi mahsulotini yaratish jarayoni.
Kreativlik maxsus ijodkorlik deb ataladi va ishoniladi. Pedagogik, psixologik, falsafiy va
uslubiy adabiyotlar
“
kreativlik
”, ya’ni “
ijodkorlik
”
,
“
ijodiy fikrlash
”
atamalari bilan to‘la.
IJODIYOT
–
shaxsning ijodiy qobiliyatlari,
an’anaviy yoki qabul qilingan fikrlash tarzidan
chetga chiqadigan va mustaqil omil sifatida iqtidorlilik tarkibiga kirgan tubdan yangi
g‘oyalarni yaratishga tayyorligi bilan ajralib turadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
22
Ijodkorlikning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardir (1-rasm) [1]:
1-rasm. Kreativlikning asosiy tarkibiy qismlari.
O‘
smirlarda ijodiy fikrlashni rivojlantirish uchun pedagoglar turli xil
o‘
yin
usullaridan foydalanadilar. Texnologiya darslarida ijodiy fikrlash usullari [6]
–
bu
muqobil va analogiyalarni qidirish usuli. Turli xil vazifalar va yechimlar
o‘
z-
o‘
zidan
fikrlash bilan tavsiflanadi. Tafakkurda paydo b
o‘
lgan har bir variant b
o‘
yicha aniq ishni
talab qilmaydi. Shunday qilib, u butun umr davomida t
o‘
plangan barcha tajribalardan
foydalanib, yechim topishga imkon beradi.
Bahor mayatnik. Tebranish davri.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
23
X
–
koordinatasi; Q
–
zaryadlash; A
–
kenglik. Maksimal zaryad- g m; tezlik
υ
= x
‘
;
hozirgi i = q
‘
; tezlashtirish a = x
“
I / = q
”
kuchining
o‘
zgarishi tezligi; o
g‘
irligi-m;
induktivlik
–
L; F
–
kuch; voltaj
–
U; bahor tezligi
–
k; elektr quvvatining
o‘
zaro ta
’
siri
–
taxmin qilish.
Ba
’
zida shunday holatlar b
o‘
ladiki, bajarilayotgan harakatlarni
o‘
ylab, fikrlab
amalga oshirish kerak b
o‘ladi. Bu yerda ongingizga noaniqlik bilan kurashishdan ko‘ra
ishonish yaxshiroqdir. Masalan:
–
Braun harakati. Tushuntirish: ingliz botanigi tomonidan mikroskop orqali
kuzatilgan polen harakati uning nomi bilan atalgan.
–
Qurilmaning xarakteristikasi, vaqt birligida qanday ish bajarilishini k
o‘
rsatadi.
Italiyalik fizik, elektr toki doktrinasining asoschilaridan biri, birinchi galvanik
elementning yaratuvchisi elektr toki haqidagi ta
’
limotga asos solgan .
–
Aqliy hujum [3].
Bu mashhur usul XX asrning 30-yil
larida yaratilgan. Uning o‘ziga xos xususiyati
tanqidni taqiqlashda yotadi, ya’ni u g‘oyalar avlodidan ajralib chiqadi. Masalan, guruh
10 ishtirokchidan iborat bo‘lib, 40 daqiqa ichida ular berilgan mavzu bo‘yicha o‘z
fikrlarini bildirishlari kerak bo‘lad
i.
Har qanday fantaziyalarga ruxsat beriladi: o‘yindan
xayolgacha va xatolargacha. Ma’lum bir vaqtda hayajon boshlanadi, bunda
ishtirokchilarda g‘oyalar beixtiyor shakllanadi va miya eng aqlbovar qilmaydigan
gipotezalarni ilgari sura boshlaydi. Miya hujumi sessiyasining yakunlanishi ishtirokchilar
tomonidan taklif qilingan variantlarni batafsil tahlil qilish va baholashni nazarda tutadi.
Bu usulning asosiy afzalligi
–
har bir ishtirokchi egallagan nostandart fikrlash tajribasi.
Vazifa: siz bir stakan qaynoq suvni tezda sovutishingiz kerak. Qanday amalga
oshirish kerak? Yechim talab qilinadi. Aniqlash: muammo bayonotida nima bor? Bir
stakan qaynoq suv, siz, oshxona va oshxonadagi hamma narsa
–
muammoni hal qilish
uchun manba. Biz texnikadan foydalanamiz: vos
itachi + jismoniy ta’sir (issiqning
sovuqdan jismga o‘tishi).
Talabalarning mumkin b
o‘
lgan javoblari:
1. Sovuq suv, choy barglari yoki sut q
o‘
shing.
2. Likopchaga, katta idishga quying.
3. Bir-biridan juda uzoq masofada tutib, stakandan k
o‘
p marta t
o‘
kib tashlang.
4. K
o‘
p murabbo yoki shakar q
o‘
shing.
5.
Ortiqchasini to‘kib tashlang.
6. Sovuq qoshiqlarni botirib aralashtiring.
7. Muzlatgichga, sovuq suv idishiga, ... va hokazolarni joylashtiring.
Boshda qarorlar qabul qilish, yangi
ma’lumotlarni yozish yoki fikrlarni tartibga
solish uchun ishlatilishi mumkin b
o‘
lgan ajoyib kreativ fikrlash texnikasi.
SMART xaritalar bilan qanday ishlash kerak:
–
varaq katta b
o‘
lishi kerak (A4
–
minimal);
–
markazda paydo b
o‘
lgan muammo yoki vaziyat tasvirini chizish kerak;
–
imzo q
o‘
yilgan filiallar (muammoning asosiy kalit s
o‘
zlari) markazdan chiziladi,
undan kichikroq
“
shoxlar
”
chiqadi;
–
blokli harflar, har xil rangli markerlar va boshqalarni ishlatish kerak.
Texnika ulanish sxemasini tuzishga, muammoning muhim nuqtalarini eslashga va
muammoning vizual qiyofasini tiklashga yordam beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
24
Asosiysi, stereotipli fikrlashga e’tibor bermaslikni, o‘ziga ishonishni va o‘z fikrining
kuchiga ishonishni o‘rganish!
Ijodiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalari: (2-rasm) [1, 5, 6]
2-rasm. Kreativ fikrlashni rivojlantirish texnologiyalari.
Demak, kreativ fikrlashni rivojlantirish uchun quyidagi shartlar bajarilishi kerak:
–
an’anaviylikni o‘rgatish uslubida, kundalik hayotda, monotonlikda, talabani
shaxsiy tajribasidan ajralishdan saqlash;
–
ortiqcha ish va ta’lim yuklanishining oldini oli
sh;
–
raqamli texnologiyalar yordamida turli usullar bilan kognitiv qiziqishni ra
g‘
bat-
lantirish;
–
SMART faoliyat va tarbiyaviy ishlarning texnikasini maxsus
o‘
rgatish,
o‘
qitishning
muammoli-qidiruv usullaridan foydalanish.
3-rasm. Talabalarda kreativlikni oshirishda SMART texnologiyalardan foydalanish
imkoniyatlarini ta’minlaydigan shart
-sharoitlar.
Kreativ faoliyat talabaning shaxsiyatini rivojlantiradi, milliy va a
xloqiy me’yorlarni
o‘
zlashtirishga yordam beradi. Kreativlikni yaratib, talaba ularda hayotiy qadriyatlar,
uning shaxsiy xususiyatlari haqidagi tushunchasini aks ettiradi. Voyaga yetgan talaba,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
25
ko‘pincha, o‘z ijodiy qobiliyatini tanqidiy baholab, ularni ko‘rsatishga ikkilanadi.
Va
olimlardan V.A. Suxomlinskiyning fikricha,
“
Insonlar go
‘
zallik, o
‘
yinlar, ertaklar, musiqa,
rasm, fantaziya, ijod olamida yashashi kerak
”
. Xulosa qilib aytganda, har bir insonda
kreativlik bo‘ladi. Biz pedagoglarning
raqamli texnologiyalar asridagi vazifamiz esa
ushbu ichki kreativlikni uy
g‘otib, to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsata olishdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
womanadvice.ru.Ijodiy fikrlash
2.
festival.1september.ru/articles/553937/
3.
nsportal.ru›…
4.
maktab.umk-spo.biz
5.
wiki.tgl.net.ru/index.../
6.
nsportal.ru/.../fizika/.../razvitie-kreativnosti-obuchayushchikhsya-na-uro
7.
Mamatov D.N., Bekchanova Sh.B., Saidova B.N., Abdullaeva D.N., Fayzieva G.U.
Enhancing the participation of students and faculty in distance learning using blender
learning and flipped classroom technologies in the development of pedagogy through
digital technology // PSYCHOLOGY AND EDUCATION (2021) 58(2): 4910-4917. Amerika.
PP. 4910
–
4917.
