Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Specialization of future cities of Uzbekistan: a social and
philosophical analysis
Nodirjon
KHOLMIRZAEV
1
Kokand branch of TSTU
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2022
Received in revised form
20 July 2022
Accepted 25 August 2022
Available online
15 September 2022
In this article, the processes associated with specialization of
future cities of Uzbekistan are analyzed from social and
philosophical point of view, taking into account regional and
environmental factors in this process, as well as regulation of
production processes.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss8/S-pp2
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
a city with the cleanest air, a
scientific city, a tourist city, a
resort city, a political city, an
administrative center, a
welfare state.
Ўзбекистоннинг келажак шаҳарларини ихтисослаштириш:
ижтимоий
-
фалсафий таҳлил
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
энг тоза ҳавога эга шаҳар,
илмий шаҳар, туристик
шаҳар, курорт шаҳар,
сиёсий шаҳар, маъмурий
марказ, ижтимоий ҳолат
Ушбу мақолада Ўзбекистоннинг келажак шаҳарларини
ихтисослаштириш, бу жараёнда ҳудудий ва экологик
омилларни ҳисобга олиш, шунингдек, ишлаб чиқариш
жаёнларини тартибга солиш билан боғлиқ жараёнлар
ижтимоий фалсафий жиҳатдан таҳлил этилади.
1
Doctor of Philosophy in Philosophy, PhD, Head
of Department “Social and
Accurate Sciences
”, Kokand branch of
TSTU, Kokand, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
275
Специализация городов будущего Узбекистана: социально
-
философский анализ
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Город с чистейшим
воздухом, научный город,
туристический город,
город
-
курорт,
политический город,
административный центр,
социальное государство.
В данной статье с социально
-
философской точки зрения
анализируются процессы, связанные со специализацией
будущих городов Узбекистана, с учетом региональных и
экологических факторов в этом процессе, а также
регулирование производственных процессов.
Бутун дунёда бўлгани каби мамлакатимизда ҳам пандемия даври ўзининг
турли талофатлари ва қийинчиликлари билан ёдда қоладиган бўлди. Бу айниқса,
шаҳар ҳаётида яққол намоён бўлди. Инсоният коронавирусдан чиқарган кўплаб
хулосалари қаторига эндиликда шаҳар аҳолисининг соғлом турмуш тарзига амал
қилишини ҳам киритсак бўлади. Одамлар спорт билан, соғлом турмуш тарзи билан
ошно тутинди. Шунингдек, тоза ҳаво мавжуд жойларга интилиш кучайди. Соғлом
яшаш инсоният олдидаги биринчи галда ҳал этилиши лозим бўлган муаммога
айланди ва инсонлар онгли тарзда шуни англаб етдилар.
Келажакда Ўзбекистон шаҳарларини ҳаёт кечириш учун қулай бўлган
шаҳарлар сифатида кўриш биз учун қувонарли ҳисобланган бўларди. Яқинда
британиялик олимлар ҳавонинг ифлосланиш даражаси, умр кўриш давомийлиги,
хавфсизлик ҳолати ва йиллик қуёшли кунлар сони каби омиллардан келиб чиқиб,
2022 йилда соғлом ҳаёт кечириш учун энг қулай бўлган шаҳарлар рейтингини
эълон қилди
2
.
Таъкидлаш жоиз, миллионлаб одамлар ҳар бир янги кунни яхши ниятлар
билан бошлашади. Улар соғлом турмуш тарзига амал қилиш, ичиш ёки чекишни
ташлаш, кўпроқ жисмоний машқлар билан шуғулланиш ва тўғри овқатланиш
ҳақида кўп ўйлайдилар, аммо уларнинг барчаси ҳам бунга амал қила олмайдилар.
Бунга биринчи навбатда ирода етишмаса, кейингиси тиббий маданиятнинг
йўқлиги сабаб бўлади. Бу ўз навбатида дунёқарашнинг пастлиги оқибатидир.
Британиянинг Money.co.uk компанияси мутахассислари эълон қилган 2022 йилда
соғлом ҳаёт кечириш учун энг қулай бўлган шаҳарлар рейтингида ҳавонинг
ифлосланиш даражаси, умр кўриш давомийлиги, мамлакатдаги хавфсизлик ҳолати,
йиллик қуёшли кунлар сони каби омиллар ҳисобга олинган.
Шунингдек, ўтган йиллардан фарқли равишда жорий йилда глобал пандемия
бошланганидан бери долзарб бўлиб қолган бир қанча омиллар ҳам инобатга
олинган: тиббиёт ходимлари, психиатрлар ва психологлар сони, руҳий касалликлар
ва психофаол моддаларни истеъмол қилиш билан боғлиқ ҳолат,
мамлакат ёки
шаҳарнинг умумий соғлиқни сақлаш харажатлари. Тадқиқот натижаларига кўра
Япония –
соғлом яшаш учун энг қулай давлат –
дея эътироф этилди. Япония бир
https://kun.uz/news/2022/02/13/soglom-yashash-uchun-eng-qulay-bolgan-dunyoning-top-20-shahri
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
276
қатор
ижобий омиллар сабаб 2022 йилда соғлом яшаш учун дунёдаги энг қулай
давлат сифатида эътироф этилган. Улар қуйидагилар:
-
Мамлакатдаги жамоат транспорти жуда ҳам қулайлиги камдан кам одамга
шахсий машинадан фойдаланиши учун зарурат яратади. Бу
эса
ҳавонинг
жуда
кам
ифлосланишига
олиб
келади.
-
Японча
овқатланиш
маданияти (унчалик
кўп
бўлмаган
порциялар
ва
оқсилга бой таомлар) ҳам
соғлом
турмуш
тарзини
таъминлашда
муҳим
омил
ҳисобланади
.
-
Мамлакат
аҳолиси
пиёда
саёҳат
қилишни
афзал
кўришади, буни
жуда паст
семириш
даражаси (3,6 фоиз) ҳам
тасдиқлайди.
Швейцария –
узоқ
умр
кўриш
кўрсаткичи
энг
юқори
мамлакат
.
Мамлакатдаги
ўртача умр кўриш давомийлиги 84 ёшни ташкил этади
3
.
Бу натижага эришишда
қуйидаги омиллар роль ўйнаган:
-
Швейцария шаҳарлари одамларни пиёда юришга мажбурлаш учун
мўлжалланган, бир жойдан иккинчи жойга пиёда бориш жуда ҳам қулай.
-
Бу ерда битта кичкина муаммо бор: йиллик қуёшли кунларнинг камлиги
сабаб одамлар Д витамини таблеткасини истеъмол қилиб юришлари тавсия
этилади.
Тадқиқотдан, шунингдек, соғлом яшаш учун энг қулай бўлган дунёнинг Топ
-
20 шаҳри ўрин олган. Биз буни Ўзбекистон мисолида тузиб чиқишга ҳаракат
қилдик. Бунда шаҳарларнинг экологик тоза эканлиги ва транспорт воситалари
билан таъминланиш даражасига аосий эътибор қаратилди. Рўйхат тадқиқотчининг
субъектив фикрларига асосланади.
1. Зомин (Жиззах).
2. Бешариқ (Фарғона)
.
3. Шеробод (Сурхондарё).
4. Шаҳрисабз (Қашқадарё).
5. Тошкент (Тошкент шаҳри).
Зомин –
энг тоза ҳавога эга шаҳар
Зомин мамлакатимиздаги энг кам ифлосланган шаҳар ҳисобланади. Шу сабаб
Зомин энг тоза ҳавога эга шаҳарлар рўйхатида етакчи ўринда жойлаштирилди.
Зоминда транспорт воситалари ва атроф
-
муҳитни муҳофаза қилиш соҳаларида
қатъий белгиланган экологик қоидалар мавжуд. Бунинг натижасида Зомин аҳолиси
энг тоза ҳаводан нафас олиш бахтига муяссар бўлишган.
Бугунги кунда дунё фанида шаҳарларни ихтисослаштириш жараёнида
қуйидагича таснифлашни учратдик:
1.
Саноат
марказлари (Нижний Тагил)
.
2.
Транспорт марказлари (Находка, Новороссийск портлари)
.
3.
Илмий
шаҳарлар (Обнинск, Зеленоград)
.
4.
Туристик
марказлар (Суздаль
).
5.
Курорт шаҳарлари (Сочи).
https://kun.uz/news/2022/02/13/soglom-yashash-uchun-eng-qulay-bolgan-dunyoning-top-20-shahri
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
277
Олиб борилган тадқиқотлар натижаларига кўра фикримизча, Ўзбекистонда
шаҳарларнинг келажакда қуйидаги турларга бўлиб, ўрганиш самаралироқ бўлади.
1.
Сиёсий
-
маъмурий (Тошкент ва вилоят марказлари).
2.
Саноатлашган (Навоий, Қувасой).
3.
Транспорт ишлаб чиқаришга ихтисослашган (Асака, Самарқанд).
4.
Илмий (Тошкент, Самарқанд, Бухоро).
5.
Ҳарбий
(Каттақўрғон, Чирчиқ).
6.
Савдо
-
иқтисодий (Қўқон, Наманган, Андижон, Тошкент).
7.
Дам олиш (курорт) (Зомин, Тинчлик (эски Хамза), Шеробод).
8.
Туристик (Урганч, Хива, Самарқанд, Бухоро).
9.
Тарихий (Урганч, Хива, Самарқанд, Бухоро, Қўқон).
Келажак шаҳарларининг қуйидаги ҳозирда аҳоли сони бўйича кучли
ўнталикда турга шаҳарларида тез тиббий ёрдам, ёнғин хавфсизлиги хизмати каби
махсус хизматлар учун шаҳар транспортидан алоҳида йўл тайёрлаш зарур.
Биринчи ўрин —
Наманган шаҳри.
Наманган шаҳрида бугун
651 929 нафар
киши
яшайди. Яна бир қизиқ маълумот —
шаҳарга 1610 йилда асос солинган.
Майдони 83,3 квадрат/километр.
Иккинчи ўринда Самарқанд шаҳри.
Бугунга келиб
557 151 нафар
киши
истиқомат қиладиган бу шаҳар қадимий ва бой тарихи билан оламга машҳур.
Майдони 120 квадрат/километр.
Учинчи ўрин
-
453 822 нафар киши яшайдиган Андижон шаҳри.
Майдони 74,3
квадрат/километр
бўлган мазкур маъмурий
-
ҳудудий бирлик тарихи VI–
VIII
асрларга бориб тақалиши ҳақидаги далиллар мавжуд. Заҳириддин Муҳаммад Бобур
ўзининг «Бобурнома»сида Андижонни шундай таърифлайди: «Ошлиғи вофир,
меваси фаровон, қовун ва узуми яхши бўлур. Қовун маҳалида полиз бошида қовун
сотмоқ расм эмас… Андижон ношпотисидан яхшироқ ношпоти бўлмас.
Мовароуннаҳрда Самарқанд ва Кеш (ҳозирги Шаҳрисабз) қўрғонидин сўнгра
мундин улуғроқ қўрғон йўқтур. Уч дарвозаси бор… Тўққиз тарнов сув кирар. Бу
ажабдурким бир ердан ҳам чиқмас… Эли туркдур»,
-
де таъриф берган
4
.
Тўртинчи ўрин —
Нукус шаҳри.
Нукусда
326 125 нафар киши
яшайди.
Майдони 200 квадрат/километр
.
Бешинчи
ўрин —
Фарғона
шаҳри.
Аҳолиси
296036
нафар киши.
100,3
квадрат/километр
ҳудудни
ўз ичига олади. Шаҳар 1907 йилгача Янги Марғилон,
1907
–1924 йилларда Скобелев номи
билан
аталган
5
.
Олтинчи
ўрин
—
Бухоро. 282549 нафар киши
яшайдиган
мазкур
шаҳар
Ўзбекистоннинг
энг
кўп
туристлар
ташриф
буюрадиган
ва
қадимий
шаҳарларидан
яна
биридир. Шаҳар 143.0 квадрат/километр
майдонни
ўз ичига олади.
Еттинчи
ўрин —
Қарши
шаҳри.
Қаршида
бугунги
кунда
280640 нафар
аҳоли
истиқомат
қилади. Бир
пайтлар
Нахшаб, Навтака, Насаф, Беҳбудий
номлари
билан
ҳам
аталган
шаҳар
тарихи
тахминан
милоддан
аввалги IV асрларга
бориб
тақалади.
Саккизинчи
ўрин —
Қўқон
шаҳри.
Шаҳар
аҳолиси сони
258 040
нафар кишини
ташкил этади
.
Шаҳар
ўз
вақтида
Қўқон
хонлигининг
пойтахти
вазифасини
бажарган. Шаҳар 2 минг
ёшдан
ошган
дея
баҳолашлари
уни
Ўзбекистоннинг
яна
бир
4
З.М. Бобур. “Бобурнома”, ЎзФА нашриёти Тошкент- 1960 Б-60
5
А.О. Хасанов. Фарғонанинг биринчи губернатори. Ўтмишга назар 2021 МС, Б-137
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
278
ажралмас
тарихи
эканлигини
тасдиқлайди. 40 квадрат/километр
майдонни
ўз
ичига олувчи
шаҳарнинг «Гуйшан», «Хўхан» каби
номлари
ҳам
бўлган.
Тўққизинчи
ўрин —
Марғилон
шаҳри.
Мазкур
шаҳар
рейтингимиздан
ўрин
олган
Фарғона
вилоятида
жойлашган
учинчи
маъмурий
-
ҳудудий
бирлик
бўлиб,
унда
240 579
нафар киши
яшайди. 2007 йил
ЮНEСКО
қарорига
биноан
шаҳрнинг
2000
йиллик
тантаналари
ўтказилган.
Ўнинчи
ўрин —
Ангрен шаҳри.
Шаҳарда
192 985
нафар киши
истиқомат
қилади. Шаҳарга 1942 йилда
асос
солинган. Шаҳар
номи
Оҳангарон (форсча
«темирчилар») сўзининг
русча
бузилиши
натижасида
келиб
чиққан.
Хулоса ўрнида айтиш керакки, мамлакатимиз шаҳарларини турли соҳаларга
ихтисослаштириш
учун
ажратилиши
улар
ўртасидаги
интегарацияни
таъминлайди. Шу билан бирга, фуқаролар турмуш тарзидаги айрим ўзига
хосликларни келтириб чиқаради. Бу эса ўз навбатида миллий қадриятларимизни
сақлаб қолган холда янги Ўзбекистоннинг тинч ва фаровон халқини яратишимизга,
олдимизга қўйган мақсадларга эришишимизда дебоча вазифасини ўтайди.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати
:
1.
Холмирзаев Н.Н.
Урбанизацион тараққиёт ривожида кимё саноати омили
.
Экономика
и
социум,
2021
-
elibrary.ru
№
-11-2,
625-627
https://www.elibrary.ru/item.asp?id=47780854
2.
Xolmirzayev N.N.
1
Key features and factors of modern urbanization. Ekonomika i
sotsium, 2021-
elibrary.ru №
-1-2, 652-653
https://www.elibrary.ru/item.asp?id=45593716
3.
Ganieva, M. S. (2021). Socio-philosophical aspects of the study of the issue of gender
and entrepreneurial woman in a new society.
AsianJournalofMultidimensionalResearch
,
10
(12), 441-445.
4.
Ganieva, M. S. (2021). IN THE SOCIETY OF WOMEN
–
GIRLS INNOVATION-THE
SOCIO-PHILOSOPHICAL ESSENCE OF ENTREPRENEURIAL ACTIVITY.
Scientificprogress
,
2
(8), 947-951.
5.
Ганиев, Б. С., & Ганиева, М. С. (2020). Семья как важный социальный фактор
формирования предпринимательских навыков у молодежи (Опыт Узбекистана).
In
Проблемы социальной психологии и социальной работы
(pp. 25-27).
