Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Stages of development of the cadastre system in Uzbekistan,
their role and significance in the implementation of today's
reforms
Allabergan BABAJANOV
1
, Abdurashid ALTIEV
2
, Sobir RUZIBOEV
3
“Tashkent Institute of Irrigation and Agricultural Mechanization Engineers” National Research
University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2022
Received in revised form
20 July 2022
Accepted 25 August 2022
Available online
15 September 2022
Based on the use of monographic research methods and
analytical analysis, as well as using data from numerous scientific
and historical sources, the article reflects the stages of formation
and development of the cadastral system as one of the most
important organizational events of today's society: in particular,
the first attempts to keep records of land plots, their assessment
in ancient Mesopotamia, China and Egypt, as the most important
cadastral activities, attempts to graphically display cadastral
information in the form of clay tables are given; it is noted that
for the first time the word “cadastre” appeared and was used in
everyday life in Rome during the reign of Augustus, at the initial
stage it looked like a book on the registration of taxable land
plots; the first research works of Xenophon and Theophrastus on
the need for a comparative assessment of land plots, as one of the
important components of the cadastre, the first attempts at
textual and graphical display of the cadastral data of Ancient
Rome and some recommendations for this by Servius Tulius are
given; the results of the creation of the Roman cadastre in the
Middle Ages, as subsequently serving as an example for most
European countries in the creation and development of their
cadastral systems, individual and important moments in the
creation of the cadastral system in Russia and Uzbekistan, its
place and role in the development of the Russian state and
Central Asia; a special place is given to the development of the
land cadastre and other cadastral activities carried out in the
Keywords:
cadastral system, land
registration, registration,
assessment, map, graphic
materials, text, unified
system
1
Candidate of Economics, Docent, “Tashkent Institute of Irrigation and Agricultural Mechanization Engineers”
National Research University
E-mail: alik5656@bk.ru
2
Doctor of Economics, Professor “Tashkent Institute of Irrigation and Agricultural Mechanization Engineers” National
Research University, Tashkent, Uzbekistan
E-mail: altiyevabdurashid@gmail.com
3
assistant, “Tashkent Institute of Irrigation and Agricultural Mechanization Engineers” National Research University
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
139
twentieth century; specific proposals and scientific and practical
recommendations are given to improve the creation and
development of a unified system of state cadastres, formed after
gaining independence and choosing a market path for economic
and social development of the Republic of Uzbekistan.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss8/S-pp1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
SUMMARY
Based on the use of monographic research methods and
analytical analysis, as well as using data from numerous scientific
and historical sources, the article reflects the stages of formation
and development of the cadastral system as one of the most
important organizational events of today's society: in particular,
the first attempts to keep records of land plots, their assessment
in ancient Mesopotamia, China and Egypt, as the most important
cadastral activities, attempts to graphically display cadastral
information in the form of clay tables are given; it is noted that for
the first time the word “cadastre” appeared and was used in
everyday life in Rome during the reign of Augustus, at the initial
stage it looked like a book on the registration of taxable land plots;
the first research works of Xenophon and Theophrastus on the
need for a comparative assessment of land plots, as one of the
important components of the cadastre, the first attempts at textual
and graphical display of the cadastral data of Ancient Rome and
some recommendations for this by Servius Tulius are given; the
results of the creation of the Roman cadastre in the Middle Ages,
as subsequently serving as an example for most European
countries in the creation and development of their cadastral
systems, individual and important moments in the creation of the
cadastral system in Russia and Uzbekistan, its place and role in the
development of the Russian state and Central Asia; a special place
is given to the development of the land cadastre and other
cadastral activities carried out in the twentieth century; particular
importance is attached to cadastral activities in the republic in the
twentieth century, such as maintaining the land cadastral book of
agricultural enterprises, the land cadastral book of the region and
the on-duty cadastral map of the region, as well as compiling land
balances of administrative regions; indicates the place and role of
a unified system of state cadastres in the creation and
development of the digital economy, in the creation of a unified
information system of the republic; specific proposals and
scientific and practical recommendations are given to improve the
creation and development of a unified system of state cadastres,
formed after gaining independence and choosing a market path
for economic and social development of the Republic of
Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
140
Ўзбекистонда
кадастр
тизимининг
ривожланиш
босқичлари, бугунги ислоҳотларни амалга оширишда
уларнинг роли ва аҳамияти
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
кадастр тизими, ер ҳисоби
,
рўйхатга олиш, баҳолаш,
харита, график
материаллар, матн, ягона
тизим.
Мақолада монографик тадқиқот ҳамда аналитик таҳлил
усулларидан
фойдаланилган
ҳолда
бугунги
кунда
жамиятнинг асосий ташкилий тадбирларидан бири
сифатида қарор топган ва жадаллик билан ривожланаётган
кадастр тизимининг тарихий шаклланиши ва тараққиёт
босқичлари
кўп
сонли
тарихий
-
илмий
манбаларга
асосланган тарзда ёритилган: жумладан, эрамиздан 3000
йиллар олдин қадимги Месопотамия, Хитой ва Мисрда
ерлар ҳисобини юритиш, уларни баҳолаш билан боғлиқ ер
кадастри тадбирларининг ўтказилганлиги, биринчи лойдан
ясалган жадваллар асосида ер–кадастр маълумотларини
график тарзда намоён қилишга ҳаракатлар келтирилган;
“кадастр” атамасини биринчи марта Рим ҳукмдори Август
даврида пайдо бўлганлиги, бошланғич даврларда у солиққа
тортиладиган ерларни рўйхатлаш китоби кўринишида
бўлганлиги эътироф этилади; ўрта асрларда яратилган Рим
кадастри кейинчалик Европанинг аксарият мамлакатлари
кадастр тизимини яратиш ва ривожлантиришга намуна
бўлиб хизмат қилганлиги, ХХ асрга келиб, республикамиз
ижтимоий
-
иқтисодий ҳаётида кадастр тизимини муҳим
аҳамиятга эга бўлганлиги, собиқ Иттифоқ даврида
кадастрни юритиш тизимидаги хато ва камчиликлар
тадқиқ
қилинган;
Ўзбекистон
Респуликасининг
мустақилликка эришиши ва унинг тараққий этган хорижий
мамлакатлар каби ривожланишида бозор иқтисодиётини
танлаши шароитида давлат кадастрларининг ягона
тизимини яратиш ва юритишга зарурият, бу соҳадаги
муаммолар ҳамда уларни бартараф этиш бўйича таклиф ва
тавсиялар ёритилган.
Этапы развития кадастровой системы в Узбекистане, их
роль и значение при осуществлении сегодняшних реформ
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
кадастровая система, учет
земель, регистрация,
оценка, карта,
графические материалы,
текст, единая система
В
статье,
на
основе
использования
методов
монографического
исследования
и
аналитического
анализа, а также данных многочисленных научно
-
исторических источников, отражены этапы формирования
и развития кадастровой системы, как одного из важнейших
организационных мероприятий сегодняшнего общества. В
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
141
частности, приведены первые попытки ведения учета
земельных участков, их оценки в древнем Китае и Египте,
древней Месопотамии; отмечено, что впервые слово
“кадастр” возникло и применено в обиходе в
Риме в период
царствования Августа, который на первоначальном этапе
выглядел как книга по регистрации налогооблагаемых
земельных участков; исследованы и отражены результаты
создания Римского кадастра средневековья, который
впоследствии послужил примером для большинства
Европейских стран при создании и развитии своих
кадастровых систем; рассмотрены особенности в развитии
земельного кадастра, проведенные в ХХ веке; даются
конкретные
предложения
и
научно
-
практические
рекомендации по улучшению создания и развития единой
системы государственных кадастров, сформированной
после приобретения независимости и выбора рыночного
пути экономического и социального развития Республики
Узбекистан.
Инсоният ҳаёт фаолиятининг барча даврларида унинг тарихига жуда катта
аҳамият берилган, негаки, у жамиятда рўй берган барча воқеликларни ўзида
мужассамлаштириб узоқ даврлар мобайнида кейинги авлодларга уни намоён қилиб
боради. Ҳатто Гераклит ( эрамизга қадар 4 асрда) ҳам бу тўғрида шундай деган: “Ҳар
қандай нарсанинг
моҳиятини фақат унинг вужудга келиши ва ривожланиши
тўғрисидаги билимларга эга бўлгандан кейингина билиш мумкин”[7, 32б.].
Гераклитнинг замондоши Аристотель эса фан тарихини ўрганиш фаннинг ўзини
ривожланиши учун катта амалий аҳамиятга эга эканлигини алоҳида
таъкидлаган,
“негаки навбатдаги муваффақиятга эришиш олдинги қийинчиликлар ва муаммолар
бартараф этилганидан кейингина мумкин бўлади”[8,42б.]. Дарҳақиқат, бугунги кунда
жамиятимиз фаолияти билан чамбарчас боғланиб кетаётган кадастр тадбирларининг
вужудга келиши ва ривожланишининг тарихий илдизлари ҳам жуда қадимги
даврларга бориб тақалади. Хусусан, Месопотамия, Хитой, Қадимги Мисрда ерларнинг
ҳисобини юритиш ва баҳолаш мақсадларида ўтказилган кадастр ишлари тўғрисидаги
бошланғич маълумотлар эрамиздан
олдинги 3000 йилларга бориб тақалади[6,7 ].
Шуниси диққатга сазоворки, кадастр ишлари тўғрисидаги биринчи
маълумотлар ҳам ер
-
кадастр маълумотларини график тарзда ёритиш элементларини
ўзида мужассамлаштирган. Бунга бизгача етиб келган лойдан ясалган жадваллар
мазмуни тўла гувоҳлик беради. Кейинчалик бу график материаллар кадастрнинг
асосий таркибини ташкил этган. Тарихий манбаларнинг гувоҳлик беришича, бутун
дунё бўйича жуда кенг фойдаланилаётган “кадастр” атамаси Рим ҳукмдори Август (
эрамизгача 27 йил –эрамизнинг 4 йиллари) даврида пайдо бўлган. Бу даврда ер учун
солиқ тўплаш бирлиги “capitigum” номи билан тасдиқланган. Шу билан бирга бу
ҳукмдор шу даврда аҳолини рўйхатга олиш, “capitum registrum” ни амалга киритган.
Вақт ўтиши билан бу иккала тушунча битта “capitastrum” тушунчасига бирлашган ва
охир
-
оқибатда “catastrum” тушунчасига айланган[9]. Бошқа бир манбаларда бу атама
грекча “catastichon” сўзидан олинган бўлиб, “ёзувлар учун дафтар”, “варақ”, “реестр”
ёки лотинча “capitastrum”
-
“қўл остидаги предметларни қайд қилиш” маъносини
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
142
билдирган, дейилади[10]. Бошланғич даврларда кадастр солиққа тортиладиган
ерларнинг рўйхати кўринишидаги китобдан иборат бўлиб, унда ерларнинг майдони,
тупроқлар сифати ва ер солиғининг миқдорлари кўрсатилган. Қадимий тарихий ва
маданий ёдгорликлар эрамизгача узоқ йиллар олдин мавжуд бўлган ерларни
таксацияси ( лотинча
taxatio
–
баҳолаш) тўғрисидаги маълумотларни ўзида сақлаган.
Хусусан, эрамиздан 3000 йиллар олдин Хитойда тупроқлар тўққиз синфга ажратилган.
Миср папируслари эрамизгача ерлар ўзларининг сифатига қараб, бир неча тоифаларга
бўлинганлиги тўғрисида гувоҳлик беради.
Миср фараонлари даврида ( эрамиздан
4000 йиллар олдин) даромаднинг бешдан бир қисмини ажратиб олиш ҳамда ерга
мулкчилик ҳуқуқини ўрнатиш учун ерларни миқдорий ва сифат баҳоларини
ёритадиган ер баҳолаш рўйхатлари моҳирлик билан юритилган. Ерларни бундай
ҳисоблаш
-
баҳолаш фараонларнинг махсус амалдорлари
-
таксаторлар томонидан
амалга оширилган. Эрамиздан олдинги ХII
-
VIII асрларда греклар ерни фазонинг
элементи, тупроқни эса ишланадиган ернинг хусусияти сифатида қараганлари ҳолда
“ер” ва “тупроқ” тушунчаларини бир
-
бирларидан ажратганлар. Ерларни қиёсий
жиҳатдан баҳолашга зарурият Ксенофонт (эрамиздан олдинги 430
-
355 йиллар),
Теофраст (эрамиздан олдинги 372
-
287 йиллар) илмий ишларида қайд қилинади.
Жумладан, Ксенофонт тўғри хўжалик юритиш, ерга қандай экинлар экишни аниқ
билиш учун қўшни участкалардаги экинларнинг холати билан танишиб, тупроқлар
сифатини аниқлаш зарур, деб қайд қилади. Теофраст сув сиғими, сув ўтказувчанлик,
кимёвий таркиби ва ҳакозолар бўйича ерлар ва тупроқлар фарқланишига анчагина
тўлиқ тўхталган[7 ].
Месопотомия, Қадимги Миср ва Рим кадастри ер турлари ёритилган реестр
кўринишида бўлган. Солиқ ҳосилдорликка ва ер участкасининг ўлчамига қараб
белгиланган. Ер эгасига участканинг жойлашуви акс эттирилган лойдан ясалган
жадвал берилган. Қадимги
Рим кадастри ўз замонаси учун намуна бўлган. Баъзи бир
тадқиқотчилар кадастрни изоҳлаш биринчи марта эрамиздан олдинги VI асрда
Сервий Тулий томонидан таклиф этилган (балки, “сервитут
-
ўзганинг ери, мулкидан
вақтинчалик фойдаланиш ҳуқуқи”, шундан олингандир), деган фикрни билдиришади.
Махсус реестрларга ер участкасининг ўлчами, ерларга ишлов бериш усуллари, ернинг
сифати ва даромадлилиги тўғрисидаги маълумотлар туширилган. Шу даврларда
таъсис этилган бронза жадвалларига ер
-
мулкларнинг плани, уларнинг номлари,
чегаралари, ўлчамлари, сифати ва хўжалик ҳолати тўғрисидаги маълумотлар
туширилган. Бундай кадастр тамойиллари Римнинг колонияларига ҳам тарқалган.
Рим кадастрининг энг гуллаб
-
яшнаган даври Юлий Цезарь ва ундан кейин Август
ҳукмронликлари даврига ( эрамиздан олдинги 1 асрда) тўғри келади. Хусусан, Август
ерларнинг сифатини аниқлаган ҳолда аниқ ўлчаш, статистик изоҳлари ва харитасини
тузишни амалга киритган. Буларнинг барчаси солиқлар миқдорини пул ва натура
кўринишларида икки баробарга оширишга имкон берган. Айнан шу тартибда аҳолини
рўйхатга олиш, ерларни участкаларга бўлиш, улар чегараларини аниқ ўлчаш,
ерларнинг сифатини аниқлаш, ушбу ер участкаларининг ҳужжатларини тузиш ҳамда
улар чегараларини, тартиб рақамларини, ҳуқуқий статусини, эгасининг номини ва
солиқ суммаларини тошга тушириш бўйича ишлар Рим империясининг биринчи ер
кадастри бўлган. Уни яратиш ва юритиш кадастр мақсадлари учун тасвирга олиш ва
ҳуқуқий атамаларни қўллашга оид йўриқномалар ҳамда кўрсатмалар билан қатъий
белгиланган
эди. Кадастрни яратиш ва юритишнинг бу усулларидан XVIII асрнинг
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
143
бошларига қадар фойдаланилган. 1718 йили Джовани Джакома Мариона Рим
кадастрининг намунаси бўйича триангуляцион ва полигонометрик тармоқлар усули
билан ер участкаларининг чегараларини аниқлаш усулларига риоя қилган ҳолда
биринчи кадастрни ишлаб чиқди. Бу кадастр 1:2000 масштабда мензуладан
фойдаланиш асосида бажарилган барча қишлоқ жамоалариннг ситуацион харита
ҳужжатларини ўз ичига олган эди. Харитада алоҳида жамоа ер эгаликларининг ер
участкалари (парцеллалар), солиққа тортиш учун асос ҳисобланган соф фойда
кўрсатилган. “Милан кадастри” деб аталган ушбу кадастр ўзининг сифат аниқлиги
бўйича юқорилиги сабабли 1760 йил 1январдан амалиётга киритилган ва XIX асрда
Франция, Бельгия, Австрия, Голландия ва Швейцария кадастрларини яратиш учун
намуна бўлиб хизмат қилган[12 ].
Россияда кадастр тўғрисидаги биринчи маълумотлар Х асрга тўғри келади ва у
ер солиғини тўплаш ва ерларни баҳолаш билан боғлиқ бўлган. Псковдаги “Снегатор”
монастирига ер ажратиш бўйича чегаралари аниқланган кадастр хариталашга оид
ишлар тўғрисидаги илк эслатмалар эса 1843 йилга тўғри келади. Ер кадастри учун
тузилган хариталар далада ер ўлчовлари натижасида олинган маълумотларга
асосланган. Бундай ер ўлчов ишларида чегара чизиқларини ўлчаш “ўлчови” (ип
-80, 40
ёки 20 саженли ( 1 сажен
-
2м10 см) дан фойдаланилган. Булар ёрдамида ерлар ер
турларига ажратилган ва улар “яхши”, “ўртача” ҳамда “ёмон” сифатларга
ажратилган[7,12 ].
Бугунги Ўзбекистон Республикаси ҳудудида кадастрга оид ишлар узоқ тарихий
даврларга бориб тақалади. Буни ёрқин намунаси сифатида Амир Темурнинг
мамлакатни идора қилиш давридаги ерлардан солиқ ундириш тартиби, янги ерларни
ўзлаштириш, ер
-
мулклари ҳисобини доимий юритиб бориш, ер
-
мулклар эгалари ва
ердан фойдаланувчиларни махсус рўйхатга олишга доир тадбирлар катта аҳамиятга
эга бўлган. Хусусан, хирож солиғи деҳқончилик қилинадиган ерларнинг унумдорлиги
ва ҳосил миқдори билан белгиланганлигини Амир Темур ўз “Тузуклари”да қуйидагича
баён қилган: “Яна амр қилдимки, хирожни экиндан олган ҳосилга ва ернинг
унумдорлигига қараб йиғсинлар, чунончи, доим узлуксиз равишда қориз, булоқ ва
дарё суви билан суғориладиган экин ерларини ҳисобга олсинлар ва ундай ерлардан
олинган ҳосилдан икки ҳиссасини раиятга, бир ҳиссасини олий саркорлик (салтанат
хазинаси) учун олсинлар” [11,19 бет]. Лалмикор ерларни суғориладиганига нисбатан
унумдорлиги паст бўлганлиги сабабли, бу ерлардан олинган ҳосилнинг олтидан бир
қисми, баъзида эса саккиздан бир қисми хирож сифатида салтанат хазинасига
тўланган. Амир Темур ўз “Тузуклари”да фуқаролардан ундириладиган солиқлар
миқдори, солиқларни йиғиш тартиби, янги ерларни ўзлаштирилганлиги сабабли
фуқароларга бериладиган имтиёзлар каби масалаларга ҳам алоҳида эътибор
қаратган: “Амр қилдимки, ҳосил пишиб етилмасидан бурун раиятдан молу хирож
олинмасин. Ҳосил етилгач хирожни уч бўлиб олсинлар. Агар раият солиқ тўпловчи
юбормасдан солиқни ўзи келтириб берса, у ҳолда бу ерга солиқ тўпловчи
юбормасинлар”[11, 20б.]. Ушбу маълумотлар шу даврларданоқ юртимизда ер
кадастрига
оид
жуда
кўп
тадбирлар
мамлакатни
идора
қилишда
фойдаланилганлигини яна бир карра тасдиқлайди.
XIX асрнинг иккинчи ярмида Туркистонни Россияга қўшиб олиниши бу ҳудудда
кадастр ишларининг ҳам тубдан ўзгаришига сабаб бўлди. Рус маъмурлари ўзларига
бўйсундирилган ҳудудлардаги, наинки қишлоқ хўжалиги ерларини миқдорий ва
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
144
сифатий ҳисобини юритиш, ер эгаликларини давлат рўйхатига олиш ишларини, балки
шу билан бир вақтнинг ўзида аҳоли пунктлари, шаҳарлардаги бино ва иншоотлар, ер
участкаларини ҳам
рўйхатга олиш, улар учун ҳам хариталар яратиш, улардан солиқ
ундириш ишларини йўлга қўйишган.1917 йилда юз берган октябрь инқилоби
Ўзбекистонда ҳам кадастр тизимини такомиллаштиришда муҳим рол ўйнади. Хусусан,
1918 йилда қабул қилинган “Шаҳар ерларини тасарруф қилиш тўғрисидаги Низом”га
биноан, кимнинг фойдаланишидан қатъи назар, шаҳар чегарасидаги барча ерлар, сув
ҳавзалари, ўрмонлар ер рўйхатига олинадиган бўлди[9,10]. Рўйхатга олиш асосан
шаҳар ерларидан фойдаланишни бошқариш, ерларни режалаштириш ва солиқлар
миқдорларини аниқлаш, фойдаланувчилар ҳуқуқларини муҳофаза қилиш ва
мустаҳкамлаш, шаҳар хўжалигининг бошқа талабларини таъминлаш мақсадларида
ўтказилган.
Ерларни рўйхатга олиш ўз ичига қуйидагиларни олган: ер участкалари ва сув
кенгашларининг табиий
-
хўжалик ҳамда ҳуқуқий ҳолатлари; ҳуқуқий ва бир тизимга
келтирилган маълумотларни тўплаш, сақлаш ва асосий ҳамда жорий равишда
рўйхатга олиш. Рўйхатга олиш жараёнида бу ердаги қурилишлар ва бинолар (қаватлар
сони, деворлари ва жами қурилган худуд майдони, баландлиги, ҳолати, эскирганлик
ҳолати, фойдаланувчи ва эгаси) ҳамда иншоотлар тасвирларини ёритган ҳолда ер
участкасининг тавсифи берилган; ер турлари (бинолар, ҳовли, боғ, полиз, омбор,
қишлоқ хўжалиги ерлари, бўш ерлар ва бошқ.) бўйича участканинг
экспликацияси
тузилган, шунингдек, ноёб дарахтлар тўғрисидаги маълумотлар (дарахт номи, сони,
экилган вақти, ҳолати, умумий баҳоси, участкасининг нишаблиги, релъефи ва тупроғи,
сув манбаларининг мавжудлиги) келтирилган [10 ].
Ўзининг мазмуни бўйича бу тадбир бугунги кундаги аҳоли пунктлари ерлари
кадастрининг бир кўриниши эди. Унда бугунги кунда ҳам ўзининг аҳамиятини
йўқотмаган, шаҳар кадастри муаммоларини ҳал қилишга йўналтирилган пухта ва
услубий жиҳатдан тўғри ёндашувлар берилган эди. Аммо бошқарувнинг
буйруқбозлик усулига асосланган мавжуд хўжалик сиёсати шу даврда Ўзбекистонда
ҳам кадастр ишларининг ривожланишига имкон бермади. Боз устига, ерга ва бошқа
ишлаб ишлаб чиқариш воситаларига давлат мулкчилигининг қатъий ўрнатилиши
кадастрнинг ривожланиш йўлини тубдан ўзгартириб юборди.
Табиий ресурсларга (ер, сув, ўрмон) давлат эгалигининг вужудга келиши билан
кадастр тизими уларнинг ҳолати тўғрисидаги маълумотларнинг бир тизимга
келтирилган тўплами сифатида турли минтақалар вамамлакатни марказлашган
бошқаришнинг муҳим қуроли бўлиши зарур эди. Шунинг учун ҳам турларидан қатъи
назар, Ўзбекистонда яратилган барча кадастрлар давлат моҳиятига эга бўлган ва
ягона, аммо ҳар бир аниқ, ресурс нуқтаи назаридан қатъий идоравий талаблар асосида
юритилган. Шу сабабли ҳам энг муҳим ресурслар (ер, сув, ўрмон) ягона давлат
мулкини ташкил этишига қарамасдан, уларнинг кадастрини юритиш идоравий
характерга эга бўлганлиги сабабли мамлакатдаги кадастр ишларида ўзига хос
хусусиятларни вужудга келтирди. Бу хусусиятлар айниқса ер кадастрини юритишда
ёрқин намоён бўлган. Хусусан, ўтган асрнинг 30
-
йилларида Ўзбекистонда юритилган
ер кадастри асосан қишлоқ хўжалиги ерларидан фойдаланишни давлат рўйхатига
олиш ҳамда бундай ерларни миқдорий ҳисобини юритишни ўз ичига олган. Қишлоқ
хўжалиги ерларидан фойдаланишларни давлат рўйхатига олиш cобиқ Иттифоқ Халқ
Комиссарларининг 1935 йил 7 июлдаги “Қишлоқ хўжалиги артелларига ерлардан
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
145
муддатсиз (доимий) фойдаланиш ҳуқуқини берувчи давлат актларини бериш
тўғрисида”ги қарорига мувофиқ бериладиган
давлат актларини бериш асосида амалга
ошириш белгиланган. Аҳоли пунктларида (шаҳарларда ва шаҳар посёлкаларида)
амалга оширилган кадастр ишлари асосан турар жойлар ва нотурур жойларни
рўйхатга олиш ҳамда маълум тартибда ҳисобини юритишдан иборат бўлган. Собиқ
Иттифоқ Халқ Комиссарлари Советининг 1939 йил 26 майдаги “Колхоз жамоа
ерларини талон
-
тарож қилишдан муҳофаза қилиш чора
-
тадбирлари тўғрисида”ги
қарорига мувофиқ Ўзбекистоннинг шу даврда ташкил этилган колхозларида биринчи
марта “Ерларнинг ип ўтказилган дафтари”, қишлоқ туманларида эса “Туманнинг ер
кадастр китоби” юритила бошланди. “Ерларни ип ўтказилган дафтари” колхозларнинг
ер кадастри бўйича асосий ҳисоб
-
китоб ҳужжати бўлиб, у 5 та бўлимдан иборат бўлган:
биринчи бўлим
-
-
доимий ва мудаттли ердан фойдаланишни рўйхатга олиш
маълумотлари,
иккинчи бўлимда –
ер турлари бўйича ер майдонларининг миқдорий
ҳисоби маълумотлари,
учинчи бўлимда –
ерларнинг сифат ҳолати бўйича
маълумотлар,
тўртинчи бўлимда –
ер баҳолаш маълумотлари ва
бешинчи бўлимда –
қишлоқ
хонадонлари фойдаланишдаги томорқа ерларининг миқдорлари тўғрисидаги
маълумотлар қайд қилинган. “Туманнинг ер кадастри китоби” –
туманда
юритиладиган ер кадастри бўйича асосий ҳужжат бўлиб, у 4 та бўлимдан иборат
бўлган:
биринчи бўлимда
-
туманда мавжуд ердан фойдаланувчиларни рўйхатга олиш
маълумотлари,
иккинчи бўлимда
–
маъмурий туман ерларини ер турлари бўйича
тақсимланиши бўйича миқдорий ҳисоб маълумотлари,
учинчи бўлимда
–
туман
ерларининг сифат ҳолати тўғрисидаги маълумотлар ва
тўртинчи бўлимда
эса ерларни
баҳолаш маълумотлари қайд қилинган. Туманда бундай ер кадастри китоби билан
биргаликда, 1940 йилдан бошлаб “Туманнинг навбатчи кадастр харитаси”ни юритиш
жорий этилган. Бу харитада асосан “Туман ер кадастри китоби”нинг биринчи
бўлимидаги маълумотлар график тарзда акс эттириб борилган. Ушбу ҳужжатларни
амалга киритилиши Ўзбекистонда ҳам ер кадастри ишларини маълум тартибда йўлга
қўйишга имкон берди. Булардан ташқари, собиқ Иттифоқ Министрлар Советининг
1954 йил 31 декабрдаги “Мамлакат ер фондининг ягона давлат ҳисобини юритиш
тўғрисида”ги қарорига мувофиқ ишлаб чиқилган ва амалиётга киритилган “Ерлардан
фойдаланишнинг рўйхати ва ерларнинг давлат ҳисобини юритиш тартиби ҳақида”ги
кўрсатмаларга биноан, 1955 йилдан бошлаб ҳар йили республика минтақаларида,
вилоятларда ва бугун мамлакат бўйича ер баланслари (ер ҳисоботлари)ни тузиш
йўлга
қўйилган.
Бундан
ташқари,
ушбу
кўрсатмаларда
ер
турларидан
фойдаланишнинг тўғрилигини тасдиқлаш мақсадида тупроқларнинг сифати ва
асосий хоссалари ҳақидаги маълумотлар зарурлиги кўрсатилган. Бундай
маълумотларни фақат йирик масштабли тупроқ хариталаридан олиш мумкин бўлган.
Шунинг учун 1956 йили республика қишлоқ хўжалиги вазирлиги қошидаги Ер тузиш
бошқармасида махсус гуруҳ ташкил этилган. Бу гуруҳ 1959 йилга келиб 102 та
туманнинг тупроқ хариталарини тайёрлаган. Бу гуруҳ Ўзбекистон Республикаси
Министрлар Советининг 1959 йилги 270
-
сонли қарори билан махсус тупроқ
экспедициясига айлантирилган ва кейинчалик, яъни 1969 йилда “Узгипрозeм”
республика илмий
-
лойиҳалаш институти таркибидаги “Ер кадастри филиали”га
айлантирилган. Бу филиал ерларни сифатининг аниқлаш, тупроқ бонитировкаси ва
ерларни иқтисодий баҳолаш каби ер кадастри ишларини бажарган [14 ].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
146
Республикада ер кадастри юритилишини янада такомиллаштиришда собиқ
Иттифоқ Министрлар Совети томонидан 1977 йил 10 июнда қабул қилинган “Давлат
ер кадастрини юритиш тартиби тўғрисида”ги қарор муҳим роль ўйнаган[7,12 ]. Ушбу
қарорга биноан ер кадастри республикада ҳам ердан фойдаланишларни рўйхатга
олиш, ер ҳисоби ва ерлар баҳолаш ишлари бутун бир мажмуавий тадбир сифатида
ягона услубёт асосида ўтказила бошланди. Лекин ер кадастрининг асосий таркибий
қисмларидан бири бўлган ерларни миқдорий ҳисобининг ҳар йилги натижаси
сифатида тузиладиган туман ер баланслари (ҳисоботлари) аксарият қишлоқ хўжалиги
ерларининг миқдорий ҳисоби кўринишида қолаверган. Буни қуйидаги жадвал
маълумотлари ҳам ёрқин тарзда тасдиқлайди ( 1
-
жадвал).
Ўзбекистонда кадастр тизимининг шаклланиши ва юритилиши бўйича олиб
борилган тадқиқотлар шундан гувоҳлик берадики, кадастр тизими шаклланиши ва
ривожланиши бошқа хорижий давлатлар сингари узоқ тарихга эгадир, аммо бу тизим
аксарият ҳолларда асосан ер билан, унинг кадастрини шакллантириш ва юритиш
билан боғлиқ бўлган. Бино ва иншоотлар кадастрини шакллантириш ҳамда юритишга
ҳам, айниқса, совет ҳукумати даврида алоҳида ўрин берилган, лекин бу асосан
уларнинг бозорини маълум даражада вужудга келтириш ва ривожлантириш
мақсадларида амалга оширилган.
1-
жадвал
Республика ер фондининг ер тоифалари бўйича тақсимланиши
*
Т.р.
Ер фондининг тоифалари
Умумий ер майдони
Шу
жумладан
суғориладиган
ерлар
минг га
%
минг га
%
1
Қишлоқ
хўжалигига
мўлжалланган ерлар
20261,6
45,13
4198,9
9,35
2
Аҳоли
пунктларининг
ерлари
221,2
0,49
50,9
0,11
3
Саноат, транспорт, алоқа,
мудофаа
ва
бошқа
мақсадларга мўлжалланган
ерлар
857,1
1,91
12,4
0,03
4
Табиатни муҳофаза қилиш,
соғломлаштириш
ва
рекреация
мақсадларига
мўлжалланган ерлар
704,4
1,57
0,6
0,001
5
Тарихий
-
маданий аҳамиятга
молик ерлар
14,3
0,03
6
Ўрмон фонди ерлари
11153,3
24,84
41,8
0,09
7
Сув фонди ерлари
833,7
1,86
4,7
0,01
8
Захира ерлар
10846,8
24,16
2,2
0,005
Жами ерлар:
44892,4
100
4311,5
9,6
*
Давлат солиқ қўмитаси ҳузуридаги Кадастр агентлиги маълумотлари, 2020 йил
01.01 га.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
147
Дарҳақиқат, жадвалдаги маълумотлар ҳар йили республика бўйича
тузиладиган ер балансларини аксарият қишлоқ хўжалиги манфаатларига мос
эканлигини кўрсатади.
Ўзбекистон Республикасининг мустақилликка эришиши ҳамда иқтисодиётда
бозор муносабатларининг қарор топиши ва жадаллик билан ривожланиши унинг
чегарасида мавжуд бўлган барча табиий, иқтисодий ва бошқа ресурсларни ҳуқуқий
жиҳатдан тартибга солишни, уларнинг миқдорий ва сифат ҳисобини доимий
равишда юритиб боришни ҳамда иқтисодий қийматини аниқлашни тақозо қилди.
Яъни, бозор иқтисодиётига ўтаётган давлат сифатида Ўзбекистон ҳам ўзида мавжуд
бўлган барча табиий, иқтисодий ва бошқа ресурсларни фойдаланувчилар кесимида
рўйхатга олиш, ҳисобини юритиш ва қийматини аниқлаш бўйича аниқ
ахборотларга эга бўлиб туриши зарур эди. Бундай зарурият мамлакатда давлат
кадастрларининг ягона тизими (ДКЯТ) ни яратиш ва доимий равишда юритиб
туриш зарурлигини кўрсатди.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 17 июлдаги
255-
сонли “Ўзбекистон Республикасида давлат кадастрлари Ягона тизимини
ташкил этиш ҳамда уни юритиш тартиби тўғрисидаги Низомни тасдиқлаш
ҳақида”ги ва бошқа қарорларига [3,4 ] биноан, республикада қатор ривожланган
хорижий давлатлардаги сингари давлат кадастрларининг ягона тизими яратилган
ва юритилмоқда. Бу тизим –
барча турдаги давлат ва тармоқ кадастрларини ягона
тамойил асосида бирлаштирувчи кўп қиррали ахборотли тизим ҳисобланади. ДКЯТ
–
мамлакат чегараси доирасидаги ер юзасининг ҳар бир ҳисоб кадастр участкаси
бўйича уларнинг географик холатини, ҳуқуқий ва хўжалик статусини ёритгани
ҳолда ер, сув, ўрмон, қазилма бойликлар, ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси, кўчмас
мулк
ва
бошқа
табиий,
шунингдек
хўжалик
ресурслари
тўғрисидаги
хужжатлаштирилган маълумотларни ўз ичига олади [2]. Бундай такомиллашган
тизим асосан Ўзбекистон Республикасининг табиий
-
иқтисодий салоҳиятини
умумдавлат нуқтаи назардан мажмуали тарзда ҳисоб
-
китоб қилиш, баҳолаш ва
башорат қилишни таъминлаш мақсадида яратилган ва юритилмоқда.
ДКЯТ асосан давлат бошқарув тизимини, юридик ва жисмоний шахсларни
уларнинг фаолияти учун зарур бўладиган маълумотлар билан тезкорликда
таъминлашга мўлжалланган. Унинг маълумотлари давлат бошқарувининг барча
тизимлари, юридик ва жисмоний шахслар, шу жумладан чет эл фуқаролари учун
ҳуқуқий кучга эгадир. Кадастр хужжатлари мулкчилик ҳамда хўжалик юритиш
барча шаклларининг объектлари тўғрисидаги бирламчи ҳуқуқий, техник ва
иқтисодий маълумотлар сифатида қабул қилиниши зарур [ 2].
ДКЯТнинг маълумотлари асосан иқтисодий ислоҳотларни, жумладан ер
ислоҳотларини амалга ошириш, ҳудудни мажмуали тарзда ижтимоий
-
иқтисодий
ривожлантиришга дастурлар ва башоратлар тузиш, табиий ресурслар ва кўчмас
мулкни мажмуали ҳисоб қилиш, баҳолаш ҳамда даврий мониторингини ўтказиш,
хўжалик юритиш субъектлари томонидан табиий объектлар ва ҳудудларга
етказиладиган зарарни баҳолаш ва бошқа мақсадлар учун фойдаланилади. Давлат
кадастрларининг ягона тизимига кирувчи кадастрлар ва уларни юритишда
иштирок этадиган давлат идоралари қуйидаги 1
-
чизмада келтирилган.
Республикада давлат кадастрларининг бундай ягона тизимини яратиш ва
тўлақонли тарзда юритиш ҳақиқатан ҳам мамлакат учун бугунги бозор
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
148
иқтисодиётини янада чуқурлашуви шароитида ўта зарурдир. Аммо бу тизимнинг
яратилишига деярли чорак аср вақт ўтишига қарамасдан, аксарият кадастр
турларини яратиш ва бугунги юритилиши иқтисодий
-
ижтимоий ўсиш
эхтиёжларига унчалик тўла жавоб беради, деб бўлмайди. Мамлакатда бундай ягона
тизимни яратиш ва ягона услубёт асосида юритилишига, бугунги кунда, собиқ
“Давергеодезкадастр” давлат қўмитаси негизида янгидан қайта ташкил этилган
Давлат солиқ қўмитаси ҳузуридаги Кадастр агентлиги ва унинг корхоналари
масъул этиб белгиланган. Ушбу агентлик ҳар бир турдаги кадастрларни масъул
давлат идоралари билан биргаликда ушбу кадастрни мамлакат бўйича ягона
услубёт ва тартибда юритилишига имкон берадиган услубиётларни яратиши
лозим эди. Ягона тизимга киритилган 21 та кадастрларнинг ҳар биттасини,
уларнинг хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда мамлакатнинг барча маъмурий
-
худудий бирликларида ягона услубиёт асосида юритилиши улар бўйича ягона
ахборотлар базасини яратишга, улар билан боғлиқ бир хил маълумотлар тўплашга
ва режалаштиришга имкон беради. Лекин кўпчилик кадастрлар бўйича бундай
ягона услубиётлар мавжуд эмас, уларни яратилишига Кадастр агентлиги етарли
эътибор бермаяпти. Маълумки, ҳар бир ресурс кадастри
-
ушбу ресурсдан
фойдаланишларни давлат рўйхатига олиш, уларнинг миқдорий ва сифат ҳисобини
юритиш ва баҳолаш маълумотларини ўзида мужассамлаштириши зарур, лекин
аксарият
идораларда
кадастр
билан
шуғулланувчи
юқори
малакали
мутахассисларнинг мавжуд эмаслиги, кадастрни юритиш бўйича ягона, барча учун
тушунарли услубиётларнинг ишлаб чиқилмаганлиги, энг асосийси, кадастрни
юритишга Кадастр агентлиги томонидан малакали услубий раҳбарликнинг
тўлақонли мавжуд эмаслиги муаммони ижобий ҳал қилишга имкон бермаяпти.
Қайд
қилиш зарурки, мамлакатда яратилган ва юритилаётган давлат
кадастрларининг асосини давлат ер кадастри ташкил этади, негаки бошқа барча
ресурслар ва объектлар ушбу ер майдонида жойлашган. Шу сабабли, энг аввало, ер
кадастрини, аниқроғи, ер майдонларининг миқдорий ҳисобини тўғри юритиш,
яъни ушбу тадбир натижаси бўйича ишлаб чиқиладиган ер балансларини
фақатгина қишлоқ хўжалиги манфаатлари нуқтаи назаридан эмас, балки
иқтисодиётнинг барча тармоқлари
ва ҳудудлари манфаатларидан келиб чиққан
холда тузиш зарур бўлади. Шундай ҳолдагина бошқа турлардаги кадастрлар
маълумотлари ер маълумотлари билан функциялар боғланган бўлади.
Умуман республикада юритилаётган давлат кадастрлари ягона тизимини
такомиллаштириш, улар маълумотларини объективлигини ошириш учун,
фикримизча, Кадастр агентлиги қуйидаги кечиктириб бўлмайдиган вазифаларни
бажариши зарур бўлади:
ҳар
бир кадастр турини юритишга масъул давлат идоралари билан
биргаликда кадастрни юритиш бўйича мавжуд услубиёт ва нормативларни
ўрганиш ҳамда уларни ягона тизимга келтириш;
Кадастр агентлигида барча идоралар вакилларидан иборат махсус услубёт
бўлимини ташкил этиш ва ушбу бўлим мутахассислари ёрдамида кадастрларни
юритиш бўйича услубётлар яратилишини ва доимий такомиллаштириб туришни
йўлга қўйиш;
1-
чизма. Давлат кадастрлари ягона тизими ва уни юритишда иштирок
этувчи давлат корхоналари
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
149
барча идораларни кадастрни юқори савияда бажарилишини таъминлайдиган
юқори малакали кадастрчи мутахассислар билан таъминланишига амалий ёрдам
кўрсатиш;
турли
тармоқларда
кадастр
ишларини
юритаётган
мутахассислар
малакасини ошириб бориш мақсадида Кадастр агентлигида доимий малака
ошириш курсларини ташкил этиш.
Юқорида келтирилган таҳлиллар асосида хулоса қилиш мумкинки, дунёнинг
барча мамлакатларида яратилган ва юритилаётган кадастр тизими узоқ тарихий
шаклланиш
ва
ривожланиш
жараёнини
бошдан
кечирган.
Бу
ҳолат
мамлакатимизда юритилаётган кадастр тизимига ҳам хос бўлиб, унинг тарихий
тажрибаларини ҳар томонлама чуқур ўрганиш ҳамда зарурий хулосалар чиқариш
бугунги кунда бу йўналишда бажарилаётган ишларни тўғри йўлга қўйишга ва
Сув хўжалиги вазирлиги
ИИБ
Ер кадастри
Кадастр агентлиги
Автомобил йўллари
“Ўзавтойўл” ДАК
Конлар, фойдали
қазилмалар ва
техноген ҳосилалар
Давлат геология
қўмитаси
Темир йўллар
Етказиб бериш
қувурлари
Ўзбекистон темир
йўллари
“Ўзбекнефтгаз” МХК
Сув кадастри
Узгидромет
Давлат геология қўмитаси
Алоқа объектлари
Алоқа ва
ахборотлаштириш
вазирлиги
Ўсимлик дунёси
Давлат табиатни
мухофаза қилиш
қўмитаси
Энергетика объектлар
“Ўзбекэнерго” ДАК
Чиқиндиларни кўмиш
ва утилизация қилиш
жойлари
Давлат табиатни
муҳофаза қилиш
қўмитаси
Хайвонот дунёси
Давлат табиатни мухофаза
қилиш қўмитаси
Ўрмон қўмитаси
Давлат ўрмон
қўмитаси
Табиий ҳавф
юқори бўлган
зоналар
Саноатгеология қўмитаси
Узгидромет
Фанлар академияси
Қўриқланадиган
табиий ҳудудлар
Давлат табиатни мухофаза
қилиш қўмитаси
Бино ва иншоатлар
Кадастр агентлиги
Шахарсозлик
“Давархитектқурилиш”
давлат қўмитаси
Техноген ҳавфи
юқори бўлган
худудлар
Саноатгеология
Фанлар академияси
ФВВ
Соғлиқни сақлаш
вазирлиги
Гидротехник
иншоотлар
Давсувназорат ДИ
Сув хўжалиги вазирлиги
“Ўзбекэнерго”ДАК
Маданий мерос
объектлари
Маданият вазирлиги
Картография-геодезия
Кадастр агентлиги
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
150
унинг натижаларидан илмий асосланган тарзда амалиётда фойдаланиш асносида
бошланган ислоҳотларни муваффақиятли ниҳоясига
етказишга имкон беради.
Фойдаланилган адабиётлар
1. Ўзбекистон Республикасининг “Давлат ер кадастри тўғрисида”ги Қонуни .
Тошкент,1998,Lex.uz.
2. Ўзбекистон Республикасининг “Давлат кадастрлари тўғрисида”ги Қонуни.
Тошкент, 2000, Lex.uz.
3.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 17 июлдаги
255-
сонли “Ўзбекистон Республикаси давлат кадастрлари ягона тизимини ташкил
этиш ва уни юритиш тартиби тўғрисидаги Низомни тасдиқлаш ҳақида”ги қарори.
Тошкент, 1996. Lex.uz.
4. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2005 йил 16
февралдаги 66
-
сонли “Ўзбекистон Республикаси ер ресурслари, геодезия,
картография ва давлат кадастри давлат қўмитаси ҳузуридаги давлат геодезия
назорати инспекцияси тўғрисидаги, ердан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш
устидан давлат назорати тўғрисидаги, давлат кадастрлари ягона тизимини яратиш
ва юритиш тартиби тўғрисидаги низомларни тасдиқлаш ҳақида”ги қарори.
Тошкент, 2005, Lex.uz.
5. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 12
февралдаги 6
6-
сонли “Ўзбекистон Республикаси Давлат солиқ қўмитаси
ҳузуридаги Кадастр агентлиги тўғрисидаги ҳамда Кадастр агентлигининг Давлат
кадастрлари палатаси тўғрисидаги низомларни тасдиқлаш ҳақида”ги қарори.
Тошкент, 2021. Norma.uz
6. Алтиев А.С. “Ер ресурсларидан фойдаланиш тизимини тартибга солиш
механизмларини такомиллаштириш” Тошкент, 2018, 274 б.
7. Дегтярев И.В. Проблемы земельного кадастра. М., Колос, 1979
8. Варламов А.А. Земельный кадастр в 6 –ти томах: Том 1. Теоретические
основы государственного земельного кадастра. М., КолосС, 2007.
9. Магазиншиков Т.П. Земельный кадастр. Минск. Изд
-
во Гос.ного Универ
-
та,
1987
10. Бабажанов А.Р., Рўзибоев С.Б. Аҳоли яшаш жойлари кадастри. Тошкент,
Тафаккур, 2011
11. Темур Амир. Темур тузуклари. Б.Ахмедов таҳрири остида. Тошкент,
Нашриёт матбаа бирлашмаси. 1999
12. Захаров В.А., Лобанова Л.П. Возникновение и развитие земельного
кадастра. Кадастровой вестник, №2,2006, с.49
-53
13
. Управление земельными ресурсами, земельный кадастр, землеустройство
и оценки земель (зарубежный опыт). Под ред. С.Н.Волкова и В.С.Кислова. М.,
Технология ЦД, 2003
14
. Бабажанов А.Р., Рўзибоев С.Б., Камалова Д.М. Ер кадастри (дарслик). 1
-2
қисм, Тошкент,
ТАҚИ, 2014
