Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Studying of the mounds of Ertash-Dulan in Akhangaran
valley
Bekhzod ISABEKOV
1
National Archeology Center
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2022
Received in revised form
25 September 2022
Accepted 20 October 2022
Available online
25 November 2022
In recent years, in the upper part of the Akhangaran Valley,
archaeological research has been carried out at the Ertash-
Dulan burial ground, belonging to the Kaunchin culture. During
the excavations, the internal and external structure of the
mounds, funeral rites and religious beliefs of ancient pastoral
tribes were studied. The article examines the material evidence
of the grave and attempts to determine the social status,
occupation and material culture of the ancient pastoral tribes
during their lifetime.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss10/S-pp23-33
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
mounds,
fire worshiper,
temple,
kora,
lakhad,
baldog,
Kaunchi,
zoomorph,
catacomb,
angob.
Оҳангарон водийси Эртош
-
Дўлана мозор
-
қўрғонлариниг
ўрганилиши
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
мозор
-
қўрғонлар,
оташпараст,
ибодатхона,
қўра
,
лаҳад,
балдоғ,
Қовунчи
,
зооморф,
катакомба,
ангоб.
Оҳангарон водийсининг юқори қисмидаги Қовунчи
маданиятига тегишли Эртош
-
Дўлана қабристонида сўнгги
йилларда олиб борилган археологик тадқиқотлар
жараёнида мозор
-
қўрғонларнинг ички ва ташқи тузилиши,
қадимги чорвадор қабилаларнинг дафн маросимлари ва
диний эътиқоди ўрганилди. Мақолада қабр ашёвий
далиллари ўрганилиб, қадимги чорвадор қабилалар
яшагандаврида жамоадаги ижтимоий мавқе, касби
-
кор,
моддий маданиятни аниқлашга ҳаракат қилинган.
1
Doctor of Philosophy (PhD) in History, National Archeology Center, Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: bekhzodisabekov@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
24
Исследование курганов Эрташ
-
Дулана в долине
Ахангаран
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
курганы,
огнепоклонник,
храм,
кора,
лахад,
балдог,
Каунчи,
зооморфа,
катакомба,
ангоб.
В последние годы в верхней части Ахангаранской
долины были проведены археологические исследования
могильника Эрташ
-
Дулана, относящегося к каунчинской
культуре. В ходе раскопок изучено внутреннее и внешнее
устройство курганов, погребальные обряды и религиозные
верования древних скотоводческих племен. В статье
исследуются вещественные доказательства могилы и
делается попытка определить социальный статус, род
занятий
и
материальную
культуру
древних
скотоводческих племен при их жизни.
1.
ДОЛЗАРБЛИГИ
Оҳангарон водийси юртимизда турли хил археологик ёдгорликларга ва
ерости табиий маъдан конларига бой минтақалардан бири ҳисобланади. Бу
ўлканинг қадимги ва илк ўрта асрлар даври чорвадор қабилалари ҳаётида
ўтроқлашиш жараёнлари жадал кечади, айниқса илк ўрта асрларга келиб,
аҳолининг шаҳарсозлик маданияти ва маъдан конлари билан боғлиқ металлургия
саноати юксак даражада ривожланади. Ушбу янги очилган археологик ёдгорликда
олиб борилган кенг қамровли археологик тадқиқот натижалари Юқори Оҳангарон
ҳавзасининг
ҳудудий, иқтисодий
-
хўжалик, этномаданий ва диний
-
мафкуравий
ўзлаштирилиши, минтақа чорвадорларининг ўтроқлашиш жараёнларини
ўрганишда манба бўлиб хизмат қилади.
2. МЕТОДЛАР ВА ЎРГАНИШ ДАРАЖАСИ
Ёдгорликнинг аниқ жойлашиш пункти. Эртош
-
Дўлана қабристони “Ангрен
-
Қўқон” автомагистрал йўлининг 26
-
километрида
Чотқол тизмаси дараларидан
оқиб тушган Эртошсой ўрта ҳавзасининг ўнг соҳил бағрида жойлашган, атрофи
тоғлар билан ўралган баҳаво сўлим макондан жой олган.
Бу худудларда олиб борилган археологик изланишлар дастлаб
қидирув
(разведка) кўринишида бўлиб, бу ҳудуддан тош қурилмали мозор
-
қўрғонлар,
оташпарастларнинг ибодатхонаси, металлургларнинг металл эритиш қўралари,
металл тошқоллар, илк ва ривожланган ўрта асрларга тегишли археологик
объектлар аниқланган [1
. C. 72].
Ушбу
ёдгорлик
дастлаб
Эртошсойнинг
чап
ирмоғида
Чотқол
тизмаси
ёнбағрида
эгаллаган
боғларни
суғориш
вақтида
чўкмалар
ҳосил
бўлиши
натижасида
топилди
.
Ушбу
чўкмалар
очиб
ўрганилгач
,
ер
сатҳидан
4
метр
чуқурликда
ашёвий
далилларга
бой
қабрлар
борлиги
аниқланди
.
Қабрлардан
топилган
археологик
ашёвий
далиллар
Қовунчи
маданиятига
мансуб
эканлиги
маълум
бўлди
[2. C. 153
–
163].
Шундан
сўнг
қадимги
ёдгорликда
археологик
қазишмалар
ўтказилди
.
3.
ТАТҚИҚОТ
НАТИЖАЛАРИ
Қабристон
соз
тупроқли
қияли
майдонда
жойлашган
бўлиб
,
унинг
майдони
1
гектарга
тенг
.
Ушу
қадимги
қабристонга
унинг
табиий
жой
номидан
келиб
чиқиб
,
“Ертош
-
Дўлана”деб
ном
берилди
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
25
Мозор
-
қўрғонларнинг
устки
тош
қурилмалари
ҳозирги
замон
қишлоқ
аҳолиси
томонидан
кўчириб
олиниб
,
иморатларининг
фундаментига
ишлатилган
,
майдон
текисланиб
,
олмазор
боғ
барпо
этилган
.
Қабристон
ҳудудидан икки
тарихий даврга оид бир нечта қабрлар топилди. Траншеянинг энг пастки
горизонтидан Қовунчи маданиятига тегишли катакомба қабрлар, ўрта қисмидан
Қорахонийлар
даврига тегишли қабрлар очиб ўрганилди [2
. C. 153
–
155].
Қазишмалар
натижасида
Эртош
-
Дўлана
ёдгорлигидан
ҳаммаси
бўлиб
7
та
қабрлар
очилди
.
Ўрганиш
натижасида
топилган
мозор
-
қўрғонлар
катакомба
шаклида
бўлиб
,
унга
қисқа
тор
йўлак
(
дромос
)
орқали
кирилган
.
Йўлак
-
дромос
асосан
қабр
камерасининг
жанубида
,
баъзида
жануби
-
ғарб
томонидан
бўлган
.
Йўлак
-
дромос
лаҳадга
қиялаб
кирган
.
Қабр
лаҳадига
кириш
тешиги
бўлиб
,
тешик
яхлит
катта
плита
тош
ёки
устма
-
уст
терилган
тошлар
билан
беркитилган
.
Қабрларнинг
барчаси
овалсимон
тўғрибурчак
шаклида
.
Лаҳаднинг
юқори
қисми
гумбазсимон
бўлган
.
Қабрлар
оилавий
хилхоналардан
иборат
бўлиб
,
уларнинг
ҳар
бирида
бир
нечадан
скелетлар
мавжудлиги
аниқланди
.
Скелетнинг
боши
шарққа
,
қуёш
чиқиш
томонига
қаратиб
,
чалқанчасига
ётқизилган
.
Бош
чаноғи
остига
тош
-
ёстиқ
қўйилган
,
тагига
оҳак
ёки
майда
шағал
сепилган
.
Афсуски
,
қабрлардаги
намлик
юқорилиги
туфайли
улар
яхши
сақланмаган
ёки
кукунга
айланган
ёғоч
излари
учрайди
.
Бундай
қабрлардаги
жасад
остига
оҳак
ёки
майда
шағал
сепилмаган
.
Қолган
оила
аъзолари
,
айниқса
болалар
скелети
қабр
камерасидаги
бўш
жойга
кўмилгани
боис
,
буларда
анъанавий
тартибга
қатъий
риоя
қилинмаган
.
Ушбу
қабрлардан
топилган
скелетлар
ва
ашёвий
далилларнинг
илмий
таҳлилига
кўра
,
бу
қабр
оилавий
хилхона
бўлган
,
деган
хулосага
келиш
мумкин
.
Ушбу
ёдгорликдан
топилган
қабрлар
қуйдагилардир
:
1-
қабр
.
Эртош
-
Дўлана
ёдгорлигидаги
ер
сатҳининг
чўккан
жойини
2
х
2
м
.
ҳажмда
қазиб
тушиш
натижасида
аниқланди
.
Қабрнинг
поли
ер
сатҳидан
4
м
.
чуқурликда
жойлашган
.
Овал
шаклдаги
катакомбали
бу
қабрдаги
лаҳаднинг
ўлчами
2,80
х
2,70
м
.
ни
ташкил
қилади
.
Қабрга
кириш
тешиги
камеранинг
жанубида
жойлашган
.
Унга
дромос
орқали
кириб
келинган
.
Дромоснинг
узунлиги
тахминан
3
м
.
ни
ташкил
этади
.
Дромосдан
қабр
камерасига
кириш
тешиги
50
х
50
см
.
бўлиб
,
у
катта
плита
тоши
билан
беркитилган
.
Қабрдан
3
та
кишига
тегишли
скелет
топилди
.
Жасадларнинг
боши
шарққа
,
оёғи
эса
ғарбга
қаратиб
қўйилган
.
Бу
қабр
оилавий
хилхона
бўлиб
,
скелетларнинг
биттаси
эркак
,
иккитаси
аёл
кишига
тегишли
эканлиги
аниқланди
.
Эркак
кишининг
бош
тамонидан
темир
пичоқ
ва
бўйин
қисмида
тош
тумор
топилди
.
Аёл
кишиларнинг
скелети
атрофидан
бронза
зирак
,
қора
тошлардан
ясалган
мунчоқлар
,
темирдан
ясалган
тўқа
,
тошдан
ясалган
маржон
шодаси
топилди
.
Ушбу
қабрдаги
скелетларнинг
бош
томонидан
саккиз
дона
қўлда
ясалган
сопол
идишлар
топилди
.
Идишларнинг
лойи
жигаррангда
,
таглиги
ясси
шаклда
.
Уларнинг
иккитаси
кўза
,
учтаси
хурмача
(
тувак
),
иккитаси
ёғлиғи
,
биттаси
пишлоқ
тайёрлашда
ишлатиладиган
(
ритонсимон
)
идишлардир
.
2-
қабр
.
Бу
қабр
1-
қабрдан
шарқда
боғнинг
суғорилиши
натижасида
ерда
чўкма
ҳосил
қилган
жойни
3
х
3
м
.
ўлчамда
шурф
қазиш
жараёнида
аниқланди
(1-
расм
).
Шурфни
ер
устки
сатҳидан
3,5
м
.
пастга
қазиб
тушилганда
қабрнинг
дромос
йўлаги
оғзига
ёпиб
қўйилган
иккита
йирикроқ
ясси
шаклдаги
ва
битта
кичикроқ
шаклсиз
тошларга
дуч
келинди
.
Тошлар
билан
ёпиб
қўйилган
дромос
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
26
йўлаги
оғзининг
диаметри
75
х
65
см
.
ни
ташкил
этади
.
Қабр
поли
ер
сатҳидан
3,75
м
.
пастда
жойлашган
.
Бу
қабрдаги
лаҳад
овал
шаклида
бўлиб
,
унинг
ўлчами
шимолдан
жанубга
2,7
м
.
ни
,
ғарбдан
шарққа
эса
3,05
м
.
ни
ташкил
этади
.
Ушбу қабр поли соз тупроқлардан тозаланганда 4 та скелет топилди.
Скелетлар чириб кукунга айланган ва ёмон ҳолатга келиб қолган. Скелетларга
қараб, уларнинг жинсини аниқлаб бўлмади. Уларнинг боши томони шарқда, оёғи
эса ғарбга узатилиб, чалқанча ётган ҳолатда. Қабрдан темир пичоқ, темир узук,
камон ўқи, тоштумор ҳамда мунчоқлар топилди (2
-
расм).
Скелетларнинг бош
томонида 6 дона қўлда ясалган сопол идишлар тахлаб
қўйилган. Уларнинг учтаси хурмача, иккитаси ёғлиғи ва биттаси тувакчалардан
иборат. Идишларнинг лойи жигаррангда бўлиб, сирти оч жигаррангда ва қора
рангда ангобланган.
3-
қабр.
1-
қабрдан шимолда, 2х2 м. ўлчамда шурф қазиш натижасида қабр
лаҳади очилди. Лаҳад поли ер сатҳидан 3,85 м. пастликда жойлашган. У овал
шаклда бўлиб, шимолдан жанубга 2,5 м., ғарбдан шарққа 2,3 м.ни ташкил қилади.
Лаҳадга ғарбдан горизантал шаклда, пастлашиб тушилган бўйи 60 см. эни 75 см.
узунлиги 3 м.ча келадиган йўлакчадан кирилган. Лаҳад олдида йўлакча
баландлиги 55 см, эни 74 см., қалинлиги 25 см. бўлган яхлит тош билан ёпиб
қўйилган. Дромос тоши лаҳад полидан 25 см. баландликда жойлашган. Чўккан
қабр тупроқдан тозаланганда палапартиш қўйилган 5 та марҳумга тегишли
скелетлар борлиги маълум бўлди. Барча скелетлар бетартиб, остма
-
уст қўйилган
бўлиб, бу қабрдан марҳумларни дафн этишда бир неча марта фойдаланган деган
хулосага келинди. Скелетлар атрофидан “тоштумор” (сурматош), кичик қора
тошдан қилинган тақинчоқ ва яна бронза тақинчоқлар топилди.
Қабрдан
жами топилган 4 та сопол идиш намуналари қўлда ясалган бўлиб,
улар иккита кўза ва иккита хурмачадан иборат.
4-
қабр.
Қабристоннинг шимоли
-
ғарбидаги, пастдан иккинчи траншеяни
1,5 м. чуқурликкача қазиб тушилганда бу қабрнинг усти тешилиб қолди. Қабрни
бошқаларидан фарқли ўлароқ тупроқ босиб қолмаган. Унинг дромоси жанубдан
шарққа томон йўналтирилган бўлиб, унинг узунлиги 3 м., кенглиги 70 см.,
баландлиги 80 см.ни ташкил қилади. Дромос йўлаги ер сатҳидан 2,6 м.
чуқурликкача қияланиб, лаҳад томон пасайиб борган. Лаҳад бу дромосга
перпендикуляр шаклдаги қўйилган. Домосдан лаҳатга кириш эшиги 60х60х15 см.
яхлит плита тоши билан беркитилган.
Қабр
камерасининг шипи овал шаклда. Баландлиги полгача 2,80 см.ни
ташкил қилади. Қабрни тозалаш жараёнида лаҳатда учта одам скелети борлиги
аниқланди. Уларнинг бош томони шарққа, оёқ томони ғарбга узатилиб,
чалқанчасига ётқизилган. Бошлари эса чап томонга (ғарбга) бурилган. Склетлар
узоқ вақтлардан бери қор, ёмғир сувларининг сизиб кириши, хилхона томи
тупроқларининг уқаланиб тушиши ва намнинг юқори даражада бўлганлиги
сабабли чириб, кукунга айланган. Сақланган суяклар ҳам жуда ёмон ҳолатга келиб
қолган. Уларнинг жинсини аниқлаш имкони бўлмади. Бу қабрдан темир пичоқлар
ва камон ўқи топилди, барчаси ўзининг асл ҳолатини йўқотган. Қабрдаги
скелетларнинг бош томонидан 5 дона сопол буюмлар топилди.
5-
қабр
.
Қабрнинг ички тузилиши 4
-
қабрдан фарқ қилмайди. Катакомба
поли ернинг устки сатҳидан 4,25 м. пастликда жойлашган. Қабр овал шаклда
бўлиб, у шимолдан жанубга 2,72 м.ни, шарқдан ғарбга 2,8 м., қуббанинг энг баланд
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
27
жойи 1,3 м.ни ташкил қилади. Қабр ичига жануби
-
ғарб томондан узунлиги 3,5 м.,
диаметри 0,65
-
0,75 см. бўлган йўлакчадан (дромс) кирилган. Йўлак қабрга томон
қия шаклда чуқурлашиб бориб, унинг қабр оғзига яқин жойида яхлит тош
қўйилган
.
Хонанинг полидан икки кишига тегишли скелет аниқланди. Уларнинг
холати яхши сақланмаган. Иккаласи ҳам чалқанча ҳолатда ётқизилган. Қабрдаги
скелетларнинг бош томонидан тўққиз дона қўлда ясалган сопол буюмлар ҳамда
металл парчалари аниқланди. Топилган сопол идишларнинг биттаси кўза,
тўрттаси тувак, учтаси ёғлиғи ва биттаси косадан иборат.
6-
қабр.
Қабрга кириш йўлаги жанубдан, шимоли
-
шарққа йўналтирилган
бўлиб, қазиш давомида дромоснинг оғзига қўйилган тош аниқлади. Бу жой
20 см.лик иккита плита тош билан бекитилган Дромос йўлининг узунлиги 3 м,
кенглиги 80 см, баландлиги 70 см, ни ташкил этади. Дромосдан қабр камераси –
лахатга кириш эшиги 60х70 см. Унинг поли ер сатҳидан
4 метр чуқурликда
жойлашган. Қабр камерасининг шипи қубба, тархи овал шаклда. Унинг баландлиги
1,30-
1,35 м.ни ташкил этади. Қабр шимолдан
-
жанубга 2,61 м, шарқдан
-
ғарбга
2,54 м.ни ташкил этади. Қабрни тозалаш жараёнида жуда ёмон аҳволда сақланган
учта одам скелети топилди. Қазишма жараёнида бу қабрдан марҳумларни
кўмишда бир неча маротаба фойдаланилганлиги аниқланди. Қабрга шағал
тўшалган бўлиб, энг биринчи дафн этилган марҳумнинг суяклари кейинчалик
шағал тўшаманинг устига тахлаб қўйилган. Бўшаган жойга бошқа марҳумлар дафн
этилган. Скелетлар атрофидан темир пичоқ ва мунчоқлар топилди, шунга
асосланиб майитларнинг бири эркак ва аёлга тегишли деган хулосага келиди.
Бу қабрда жами 4 та сапол идишлар топилди. Уларнинг учтаси хурмача,
биттаси кўзачадан иборат.
7-
қабр.
Дромос жанубдан кириб келган бўлиб қия холатда 3,50 м.ни ташкил
этади. Дромос йўлагидан ичкарига қазигач бу катакомбали қабр эканлиги маълум
бўлди, лекин қабр чўккан қабр бўлиб чиқди. Қабрнинг бўйи ер сатҳидан 4,30 м.ни
ташкил этарди. Қабр катакомба шаклида бўлиб, гумбазининг бўйи 1,25
-
1,35 м.
Қабрнинг ўлчамлари шимолдан
-
жанубга 2,50 м, шарқдан
-
ғарбга 2,80 м.ни ташкил
қилади. Қабр тупроқдан тозалангач шу нарса маълум бўлдики, бу қабрдан
марҳумларни кўмишда бир неча маротаба фойдаланишган. Чунки қабрдаги барча
скелетлар
бетартиб сочилиб ётарди. Дромос тошининг баландлиги 65 см. эни
77 см.ни ташкил этиб, ер сатхидан 25 см. баландликда жойлашган эди. Қабрда
ҳаммаси
бўлиб тўрт кишининг скелети топилди.
7-
қабрда жами еттита қўлда ясалган сопол идишлар топилди. Уларнинг
2 таси хурмача, қолганлари кўзалардир. Идишларнинг барчаси қўлда ясалган.
Катакомба қабрлар Ўрта Осиё ҳудудида сарматлар кўчишигача (тахминан
милоддан аввалги IV–III асрларгача) маълум бўлмаган. Прохоров маданияти
қабилалари вакили бўлган сармат кўчманчи қабилаларининг жанубга кўчиши
V
–IV асрлардан Сирдарёнинг қуйи ҳавзасида кузатила бошланди [3
. C. 4
–
13].
(
Милоддан
аввалги
III
–
II
асрлардан
Сирдарёнинг
ўрта
ҳавзасида
).
Айнан
шу
даврда
Қовунчи
маданиятининг
кўчманчи
ва
ўтроқ
қабилалари
кўмиш
маросимларида
катакомба
қабрлар
пайдо
бўлган
.
Шунингдек
Ю
.
Ф
.
Буряков
ҳам
милоддан
аввалги
сўнгги
асрларда
Сирдарёнинг
ўрта
оқими
ҳавзасида
Қовунчи
маданияти
шаклланди
ва
Фарғона
водийси
,
қадимги
Бухоро
воҳаси
,
марказий
жанубий
Суғдга
яқиндан
таъсир
этган
холда
фаолият
кўрсатди
[4. C. 70
–
80]
деган
фикрларни
илгари
суради
.
Антик
даврдан
бошлаб
катакомба
қабрлар
кенг
оммалашди
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
28
Эртош
-
Дўлана
қабристонидан
ҳаммаси
бўлиб
7
та
катакомба
қабрлар
топилди
(I.
жадвал
).
Бу
кўринишдаги
катакомба
қабрлар
Жиззах
яқинидаги
Учтепа
ва
Ғулбо
мозор
-
қўрғонларда
,
Тошкент
воҳасидаги
“Никифоров
ерлари” [5], Ангрен
[6. C. 19],
Пискент
[7. C. 165],
Вревский
ва
Фарғона
водийсидаги
Кугай
-
Қорабулоқ
маданиятига
мансуб
мозор
-
қўрғонларда
[8. C. 68
–
70],
Аждартепада
[9. C. 57
–
70],
Сазағон
[10. C. 66
–
80],
Оҳалик
[11. C. 56
–
72],
Хазар
[12. C. 57
–
66],
Сағаноқ
,
Учтепа
[8. C. 60
–
70],
Қайрағоч
,
Хўжа
-
Бақирғон
[13. C. 89],
Киндиктепа
[14. C. 168],
Кавардон
[15. C. 69
–
72]
каби
ёдгорликларида
кўплаб
учрайди
.
Катакомбали
қабрларнинг
Марказий
Осиё
ҳудудларида
дромосга
нисбатан
жойлашиш
ҳолати
,
узунлиги
,
йўналиши
ва
қайси
томонидан
лаҳад
қилинганлиги
,
зинанинг
айвон
чеккасида
бор
-
йўқлиги
,
лаҳадга
ўтиш
йўлининг
турлича
беркитилиши
(
тупроқ
,
гувала
,
тош
ва
бошқа
)
га
қараб
12
дан
ортиқ
тури
ўрганилган
[13. C. 87].
Кенкўл
катакомба
қабрлари
икки
хил
типдан
иборат
бўлиб
,
биринчиси
ғарбдан
келувчи
дромос
перпендикуляр
тарзда
шимол
ва
жануб
йўналишида
лаҳадга
туташган
.
Иккинчи
тип
дромоси
жанубдан
шимолга
қаратиб
қазилиб
,
шарқ
-
ғарб
йўналишидаги
қабр
лаҳадига
перпендикуляр
тарзда
келиб
туташишидан
ҳосил
бўлган
.
Эртош
-
Дўлана
қабрларининг
барчаси
иккинчи
типга
мансуб
эканлиги
аниқланди
.
Эртош
-
Дўлана
қабрларининг
ички
тузилиши
овалсимон
,
баъзилари
тўртбурчак
шаклда
,
деворлари
жуда
текис
,
шифтлари
эса
гумбазсимон
қилиб
ясалган
.
Мозор
-
қўрғонларнинг
тузилишида
ҳудуднинг
географик
ҳолати
,
ер
рельефи
ҳисобга
олинган
.
Шундан
келиб
чиқиб
қабрлар
ер
юзасидан
3,75
–
4,50
м
.
чуқурликда
жойлашган
.
Қабр
дромос
ўқига
перпендикуляр
жойлашган
.
Йўлак
(
дромос
)
асосан
лаҳаднинг
жанубий
ва
жануби
-
ғарбидан
қазилган
.
Йўлак
оғзига
битта
ёки
бир
неча
тошлар
териб
чиқилган
.
Қабрлар
оилавий
хилхона
бўлиб
,
уларда
3-5
тагача
жасадлар
қўйилган
.
Дафн
маросимларида
марҳумларнинг
олдига
қўйилган
буюмларда
жуда
катта
тафовутлар
сезилмайди
.
Бу
эса
чорвадор
аҳоли
орасида
сезиларли
даражада
мулкий
табақаланиш
бўлмаганлигини
кўрсатади
.
Эртош
-
Дўлана
қабристонида
2, 6-7
қабрдаги
жасадларнинг
таг
қисмига
шағал
тўшалган
бўлса
,
баъзиларининг
бош
,
қўл
қисмига
тош
қўйилган
.
Бундай
одатлар
Фарғона
водийсида
,
Тошкент
воҳасида
ва
Ўрта
Осиёда
кенг
тарқалган
.
Бронза
давридан
ҳозирги
кунларгача
давом
этиб
келмоқда
.
Ёстиқлар
тупроқ
,
шағал
,
лой
,
тош
,
ўсимлик
поялари
,
тўқима
матолардан
тайёрланган
бўлиши
мумкин
[16.
Б
. 49].
Водийда
энг
кўп
тўшама
“ёстиқ” Чуст
маданияти
(
мил
.
ав
.
X
–
VIII
асрлар
)
га
тегишли
қабрларда
топилган
,
жасад
бошига
бошоқли
экин
пояси
юмалоқлаб
тўшалган
[17. C. 16].
Кейинги
давр
Эйлатон
-
Оқтом
(
мил
.
ав
.
VI
–
IV
асрлар
)
ёдгорликларида
тошдан
[18. C. 6],
антик
давр
мозорлари
бўлмиш
Қорабулоқда
арча
шохларидан
ва
похолдан
[19. C. 18],
Дўланабулоқда
тошдан
[20. C. 75
–
78],
Кенкўлда
ўсимлик
боғламидан
[21. C. 9],
Гўрмиронда
шағалдан
тўшама
ёстиқлар
бўлган
[16. C. 47
–
48].
Тош
ва
шағал
марҳумни
муқаддас
ердан
ажратувчи
парда
вазифасини
бажарган
[22. C. 303].
Бундай
тўшама
-
ёстиқларнинг
қўйилишидан
асосий
мақсад
ўлганларга
яқинлари
томонидан
ғамхўрлик
қилиш
,
марҳумларга
имкон
даражасида
қулайлик
яратиб
бериш
бўлса
керак
[23. C. 104
–
124].
Шу
билан
бирга
,
марҳумнинг
тириклик
чоғида
ҳаётда
,
жамоада
эгаллаган
касби
-
кори
ҳамда
диний
тасаввурлари
билан
боғлиқ
бўлиши
мумкин
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
29
Шунингдек
, 4-
қабрда
жасадни
куйдириб
кўмиш
ҳолати
аниқланди
.
Куйдириб
,
сўнг
дафн
этиш
одати
бронза
даври
Жарқўтон
ёдгорлигининг
Бўстон
босқичидаги
Андроново
чорвадорларига
тегишли
қабрларда
ҳам
учрайди
[24. C. 25].
Б
.
Х
.
Матбобоев
бундай
урф
-
одат
бронза
давридан
Андроново
маданияти
аҳолисининг
бир
уруғига
тегишли
эканлиги
ҳақида
ўз
фикрларини
билдирган
[25. C. 240].
Шу
билан
боғлиқ
урф
-
одатлар
Суфон
[26],
Ғулбо
[27. C. 29
–
33]
мозор
-
қўрғонларида
ҳам
аниқланган
.
Марҳумларни
куйдириш
удуми
махсус
кўмиш
маросими
бўлиб
,
Евроосиё
даштларидаги
чорвадор
аҳоли
орасида
кенг
тарқалиб
,
Андроново
қабилалари
уюшмасининг
[28. C. 85
–
86]
ўзига
хос
маросими
ҳисобланган
.
Бундай
ҳолатларни
олимлар
Андроново
жамоалари
билан
боғлиқ
деб
ҳисоблайдилар
[29. C. 30
–
32].
Марҳумларни
куйдириш
жараёни
руҳни
поклаб
,
нариги
дунёга
жўнатиш
каби
диний
маросимлардан
бири
бўлиши
мумкин
.
Эртош
-
Дўлана
қабристонида
кузатилган
куйдириб
кўмиш
маросими
марҳумнинг
жамиятдаги
мавқеи
юқори
бўлган
бўлиши
мумкин
деган
фикрга
олиб
келади
.
Эртош
-
Дўлана
қабристонидаги
1-2, 4
қабрларда
марҳумларнинг
олдига
харбий
қурол
-
яроғлар
пичоқ
,
ханжар
,
камон
ўқи
қўйилган
бўлиб
,
бу
қабрдаги
жасадлар
ҳарбий
саркарда
ва
жангчиларга
тегишли
эканлигини
англатади
.
Эртош
-
Дўлана
қабристонидаги
барча
қабрлар
оилавий
хилхона
бўлиб
, 1-4,
6-
қабрлардаги
жасадларнинг
бошлари
шарққа
,
оёғи
ғарбга
қаратилган
ҳолда
тартиб
билан
дафн
этилган
. 5, 7-
қабрлардаги
жасадлар
бетартиб
пала
-
партиш
дафн
этилган
.
Жасадлар
устма
-
уст
қўйилган
бўлиб
,
айримларида
скелетлар
бир
четга
тахлаб
қўйилган
.
Бу
хилхоналардан
жасадларни
дафн
этишда
бир
неча
маротаба
фойдаланган
.
4.
ХУЛОСАЛАР
Юқори
Оҳангарон
ҳавзаси
ҳудудий
доирасида
Қовунчи
маданиятига
тегишли
қатор
янги
мозор
-
қўрғонларининг
кашф
этилиши
ва
ўрганилиши
туркий
этник
жамоаларнинг
антик
,
айниқса
,
илк
ўрта
асрларда
Оҳангарон
водийсининг
тоғли
ҳудудларига
жадал
кириб
келганлигидан
далолат
беради
.
Қабрлардан
топилган
бой
ашёвий
далиллар
характерига
кўра
чорвадор
аждодларимизга
тегишли
бўлиб
,
улар
ҳаётида
ўтроқлашиш
жараёнлари
кўзга
ташланади
.
Эртош
-
Дўланадан
топилган
барча
артефактларни
ўрганиш
орқали
Қовунчи
II (
милодий
II
–
IV)
асрларга
оид
қабристон
эканлиги
аниқланди
.
Эртош
-
Дўлана
қабристонини
ўрганиш
орқали
дафн
иншоотлари
,
уларнинг
тузилиши
,
дафн
маросимлари
,
урф
-
одатлари
,
диний
қарашлари
,
моддий
маданияти
ҳақида
маълумотлар
таҳлил
қилинди
.
Шундай
қилиб
,
юқори
Оҳангарон
ҳавзасида
ўзбек
халқи
этногенезига
доир
Эртош
-
Дўлана
каби
Қовунчи
маданиятига
тегишли
қатор
қабристон
ва
ёлғиз
қабрлар
топиб
ўрганилди
.
Уларнинг
барчаси
фан
оламига
номаълум
бўлган
янги
ёдгорликлар
ҳисобланади
.
Бу
ёдгорликларнинг
топилиши
ва
илмий
ўрганилиши
ўзбек
халқи
этник
тарихининг
асосларини
ташкил
этган
Қовунчи
маданияти
аҳолисининг
нафақат
қадимги
Тошкент
воҳаси
Оҳангарон
водийси
қуйи
ва
ўрта
ҳавзаларида
,
балки
унинг
тоғли
зоналарига
милодий
эра
бошларидан
бошлаб
кириб
борганлиги
,
уларнинг
ҳаётида
секин
-
аста
ўтроқлашиш
жараёнлари
кечганлигини
билдиради
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
30
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Буряков
Ю.Ф., Қосимов
М.Р., Ростовцев
О.В. Тошкент областининг
археологик ёдгорликлари. –
Тошкент, 1975.
2.
Матякубов
Ҳ., Нормуродов
Д., Исабеков
Б., Исмаилов
У.
“Эртош
-
Дўлана”
ёдгорлигида олиб борилган археологик тадқиқотлар // Ўзбекистонда археологик
тадқиқотлар. –
Самарқанд. 2020. –
№ 12.
3.
Асқаров
А., Исабеков
Б., Исмаилов
У. Ўрта Осиёда бронза даври катакомба
типидаги қабрларнинг келиб чиқиши, замони ва макони ҳақидаги нотўғри
талқинлари хусусида // Ўтмишга назар. 2021.
10-
сон.
4.
Буряков
Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры
Ташкентского оазиса. –
Ташкент: Фан, 1982.
5.
Остроумов
Н.П. Отчет о раскопках курганов на Никифоровскнх землях
в окрестностях Ташкента. ОAК за 1882–1888 гг. СПб. 1891. стр. СХСШ–CXCIX (Архив
ИA АН СССР, д. 34,1887 г.).
6.
Массон
М.Е. Ахангаран. Археолого
-
топографический очерк. –
Ташкент. 1953.
7.
Левина
Л.М. Керамика Нижней н Средней Сырдарьив I тысячелетии н. э.
–
Москва, 1971.
8.
Тошбоев
Ф. Уструшона чорвадорларининг антик даврдаги маданияти.
–
Тошкент, 2014.
9.
Обельченко
О.В. Могильник Аждартепа // ИМКУ. –
Ташкент, 1962. –
Вып. 7.
10.
Обельченко
О.В. Сазаганские курганы // ИМКУ. –
Ташкент, 1966. –
Вып. 7.
11.
Обельченко
О.В. Агалыксайские курганы // ИМКУ. –
Ташкент, 1972. –
Вып. 9.
12.
Обельченко
О.В. Курганы около селения Хазара // ИМКУ. –
Ташкент,
1972.
–
Вып. 9.
13.
Горбунова
Н.Г. О типах Ферганских погребальных памятников первой
половины 1 тыс. н. э. // Археологический сборник, Выпуск 22.–
Л., 1981.
14.
Древности Туябугуза. –
Ташкент, 1978. –
С. 168.
Табл. 1, Рис. 20.
15.
Алимов
Ў., Алимов
Қ. Кавардон ва Бўкада ўтказилган қазишмалаар //
Ўзбекистонда ижтимоий фанлар.
–
Тошкент, 1994.
–
3
–
4-
сон.
16.
Матбобоев
Б.М.
Қадимги
Фарғонадаги
дафн
маросимлари
//
Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. –
Тошкент. 1994. 5
-
сон.
17.
Спришевский
В.И. Чустское поселение (к истории Ферганы в эпоху
бронзы): Автореф.дис… канд. ист. наук. –
Ташкент. 1963.
18.
Горбунова
Н.Г. Культура Ферганы в эпоху раннего железа: Автореф.дис…
канд. ист. наук. –
Ленинград. 1961.
19.
Баруздин
Ю.Д. Кара
-
булакский могильник (Раскопки 1955 года) // Труды
Института истории АН Киргизской ССР. Вып. III. –
Фрунзе. 1956.
20.
Аскаров
А., Иномов
О., Исабеков
Б. Комплекс погребальных памятников
“Дуланабулак” в верховьях реки Ахангарана и его изучение // Традиции Востока и
Запада в античной культуре Средней Азии, –
Ташкент. 2010.
21.
Бернштам
А.Н. Кенкольский могильник. –
Ленинград, 1940.
22.
Матбобоев
Б.М.
Қадимги
Фарғонадаги
дафн
маросимлари
//
Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. –
Тошкент. 1994. –
5-
сон.
23.
Бойс Мэри. Зороастрийцы. Верования и обычаи. –
Москва. Наука, 1988.
24.
Литвинский
Б.А. Курганы и Курумы западной Ферганы, –
М. 1972.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
31
25.
Аванесова
Н.А. Двенадцатый полевой сезон на некрополе Бустон VI
//
Ўзбекестонда археологик тадқиқотлар 2004–2005 й. –
Т., 2006. –
№ 5;
Аванесова
Н.А. К проблеме относительной хронологии и периодизации
Сапаллинской культуры // Ўзбекистон археологияси. –
Ташкент. 2010. –
№ 1.
26.
Матбобоев
Б.Х. Қадимги Фарғонанинг илк ўрта
асрлар даври маданияти
(V-
VIII асрлар археологик манбаларининг тарихий таҳлили асосида). Дисс. тарих.
фан.док. –
Самарканд. 2009.
27.
Иванов
Г.П. Отчет об археологических работах Ферганского областного
музея в 1985 году // Архив ИА АН РУз. Шифр Ф8. Д109. –
Самарканд. 1985.
28.
Тошбоев
Ф.Е. Олов билан боғлиқ удумлар ҳақида баъзи мулоҳазалар //
Самарқанд давлат университети илмий тадқиқотлар ахборотномаси. –
Самарқанд.
2010.
–
№ 4 (62).
29.
Аванесова
Н.А., Тошпулатова
Н. Символика огня в погребальной практике
в сапаллинской культуре (по материалам исследования могильника Бустан VI) //
ИМКУ. –
Самаркaнд. 1999 –
№ 30.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
32
I. жадвал. Эртош
-
Дўлана мозор
-
қўрғони
Қабр
№
Қабр
типи
Қабр
ўлчамлари
Майит
Сопол идишлар
Бро
нза
ёки
м
ис
бую
м
Те
м
ир б
ую
м
Суя
к
дан
иш
ланг
ан
буюм
Му
нчо
қ
Сур
м
ато
ш
Му
хр
Орие
н
тац
ия
Ўлчам
Камер
а
бў
йи
Со
ни
Орие
н
тац
ия
Ж
инси
Кўза
Ёғло
ғи
Хур
м
ача
Ош
хо
на
оп
олла
ри
Э.Д
-1
Кат
-
ба
Ж
-
ғ
2.80Х2.70
?
3
Шар
қ
Э
А
3
2
3
-
9
Пичоқ (2),
узук (1)
-
336
1
-
Э.Д
-2
Кат
-
ба
Ж
-
ш
2.70Х3.05
м
?
4
Шар
қ
Э
А
-
2
3
1
-
Узук (2),
пичоқ (4),
ўқ (1)
-
96
-
-
Э.Д
-3
Кат
-
ба
Ж
-
ш
ш
-
ғ
2.50Х2.30
м
?
5
Ж
-
шарқ
Э
А
1
-
-
3
5
Тўқа (1)
-
2
1
-
Э.Д
-4
Кат
-
ба
Ж
-
ш
2.40Х2.30
м
1.30
м
3
Шар
қ
Э
А
1
2
2
-
-
Узук (2),
пичоқ (4),
ўқ (1),
тўқа (2)
-
+
-
-
Э.Д
-5
Кат
-
ба
Ж
-
ш
2.72Х2.80
м
1.30
м
2
Ж
-
шарқ
Э
А
1
3
3
2
-
Узук (1)
-
-
-
-
Э.Д
-6
Кат
-
ба
Ж
ш
-
ш
2.61Х2.54
1.35
м
3
Шар
қ
-
-
-
2
2
-
Пичоқ (2)
-
4
-
-
Э.Д
-7
Кат
-
ба
Ш
-
ш
ж
-
ғ
2.50Х2.80
м
1.35
м
4
Ш
-
шарқ
Э
А
2
3
2
-
-
-
-
-
-
-
